Index: translations/nl_NL.ISO8859-1/articles/contributing/article.xml
===================================================================
--- translations/nl_NL.ISO8859-1/articles/contributing/article.xml	(revision 40366)
+++ translations/nl_NL.ISO8859-1/articles/contributing/article.xml	(revision 40367)
@@ -1,604 +1,577 @@
 <?xml version="1.0" encoding="iso-8859-1" standalone="no"?>
 <!DOCTYPE article PUBLIC "-//FreeBSD//DTD DocBook XML V4.2-Based Extension//EN"
 	"../../../share/xml/freebsd42.dtd" [
 <!ENTITY % entities PUBLIC "-//FreeBSD//ENTITIES DocBook FreeBSD Entity Set//NL" "../../share/xml/entities.ent">
 %entities;
 <!ENTITY % not.published "IGNORE">
 ]>
 
 <!--
      $FreeBSD$
 
      %SOURCE%	en_US.ISO8859-1/articles/contributing/article.xml
-     %SRCID%	39632
+     %SRCID%	40061
 -->
 
 <article lang="nl">
   <articleinfo>
     <title>Bijdragen aan &os;</title>
 
     <abstract>
       <para><emphasis>Vertaald door René Ladan</emphasis>.</para>
 
       <para>Dit artikel beschrijft de verschillende manieren waarop een
 	individu of organisatie kan bijdragen aan het &os;
 	Project.</para>
     </abstract>
 
     <authorgroup>
       <author>
 	<firstname>Jordan</firstname>
 	<surname>Hubbard</surname>
 	<contrib>Bijgedragen door </contrib>
       </author>
     </authorgroup>
 
     <legalnotice id="trademarks" role="trademarks">
       &tm-attrib.freebsd;
       &tm-attrib.ieee;
       &tm-attrib.general;
     </legalnotice>
 
     <pubdate>$FreeBSD$</pubdate>
 
     <releaseinfo>$FreeBSD$</releaseinfo>
   </articleinfo>
 
   <indexterm><primary>bijdragen</primary></indexterm>
 
   <para>Dus u wilt bijdragen aan &os;?  Dat is mooi!  &os;
     <emphasis>bouwt</emphasis> op de bijdragen van zijn gebruikers om te
     overleven.  Uw bijdragen worden niet alleen gewaardeerd, ze zijn van
     vitaal belang voor de aanhoudende groei van &os;.</para>
 
   <para>In tegenstelling tot wat sommige mensen u laten geloven, hoeft u
     geen doorgewinterde programmeur of een goede vriend van het coreteam
     van &os; te zijn opdat uw bijdragen geaccepteerd worden.  Een groot
     en groeiend aantal internationale bijdragende vrijwilligers, van een
     grote variëteit aan leeftijden en technische expertisegebieden,
     ontwikkelen &os;.  Er is altijd meer werk te doen dan dat er mensen
     zijn om het uit te voeren, en meer hulp wordt altijd
     gewaardeerd.</para>
 
   <para>Het &os; project is verantwoordelijk voor een complete omgeving
     van een besturingssysteem, en niet slechts voor alleen een kernel of
     een paar verspreide gereedschappen.  Hierom staan op onze
     <filename>TODO</filename>-lijsten een groot aantal verschillende
     taken: van documentatie, beta-testing en -presentatie, tot de
     systeeminstaller en ver gespecialiseerde soorten van
     kernelontwikkeling.  Mensen van alle niveaus op bijna alle gebieden
     kunnen zeer waarschijnlijk meehelpen aan het project.</para>
 
   <para>Commerciële entiteiten die betrokken zijn in
     &os;-gerelateerde ondernemingen worden ook aangemoedigd om contact
     met ons op te nemen.  Heeft u een speciale uitbreiding nodig om uw
     product te laten werken?  U zult zien dat wij ontvankelijk zijn voor
     uw verzoeken, op de voorwaarde dat ze niet te vreemdsoortig zijn.
     Werkt u aan een product met toegevoegde waarde?  Laat het ons weten!
     Misschien kunnen we op sommige punten samenwerken.  De wereld van
     vrije software heeft te maken met vele bestaande aannamen over hoe
     software wordt ontwikkeld, verkocht, en onderhouden, en we verzoeken
     u om er op zijn minst nog eens naar te kijken.</para>
 
   <sect1 id="contrib-what">
     <title>Wat is er nodig</title>
 
     <para>De onderstaande lijst van taken en deelprojecten representeert
       een soort amalgaam van verschillende
       <filename>TODO</filename>-lijsten en verzoeken van
       gebruikers.</para>
 
     <sect2 id="non-programmer-tasks">
       <title>Voortdurende taken voor niet-programmeurs</title>
 
       <para>Veel mensen die betrokken zijn bij &os; zijn geen
 	programmeurs.  Het Project omvat documentatieschrijvers,
 	Webontwerpers, en mensen ter ondersteuning.  Deze mensen hoeven
 	alleen een tijdsinvestering en een wil om te leren bij te
 	dragen.</para>
 
       <orderedlist>
 	<listitem>
 	  <para>Lees regelmatig de FAQ en het Handboek door.  Laat het
 	    ons weten als er iets slecht is uitgelegd, is verlopen of
 	    gewoon helemaal verkeerd is.  Of stuur een reparatie in
-	    (SGML is niet moeilijk te leren, maar er is geen bezwaar
+	    (Docbook is niet moeilijk te leren, maar er is geen bezwaar
 	    tegen inzendingen in ASCII).</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Help bij het vertalen van &os;-documentatie in uw eigen
 	    taal.  Als er al documentatie in uw taal bestaat, kunt u
 	    helpen door aanvullende documenten te vertalen of te
 	    controleren dat de vertalingen up-to-date zijn.  Kijk eerst
 	    op <ulink
 	      url="&url.books.fdp-primer.en;/translations.html">Translations
 	      FAQ</ulink> in de &os; Documentation Project Primer.  U
 	    bindt zich niet aan het vertalen van elk &os;-document door
 	    dit te doen &mdash; als vrijwilliger kunt u zo veel of zo
 	    weinig vertalen als u wilt.  Als iemand eenmaal begint te
 	    vertalen, sluiten andere mensen zich hier bijna altijd bij
 	    aan.  Als u slechts de tijd of energie heeft om
 	    één document te vertalen, vertaal dan
 	    alstublieft de installatie-instructies.</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Lees af en toe (of regelmatig) de &a.questions; en
 	    &ng.misc;.  Het kan veel voldoening geven om uw expertise te
 	    delen en mensen helpen met het oplossen van hun problemen;
 	    soms leert u zelf misschien iets nieuws!  Deze fora kunnen
 	    ook een inspiratiebron zijn voor dingen om aan te
 	    werken.</para>
 	</listitem>
       </orderedlist>
     </sect2>
 
     <sect2 id="ongoing-programmer-tasks">
       <title>Voortdurende taken voor programmeurs</title>
 
       <para>Voor de meeste van de hier genoemde taken is een
 	aanzienlijke tijdsinvestering, of diepe kennis van de kernel van
 	&os;, of beide nodig.  Er zijn echter ook vele nuttige taken die
 	geschikt zijn voor <quote>weekend hackers</quote>.</para>
 
       <orderedlist>
 	<listitem>
 	  <para>Als u &os;-CURRENT draait en een goede
 	    Internetverbinding heeft, dan is er een machine <hostid
 	      role="fqdn">current.FreeBSD.org</hostid> die elke dag een
 	    volledige uitgave bouwt&mdash;probeer zo nu en dan om de
 	    nieuwste uitgave ervan te installeren en rapporteer alle
 	    fouten in het proces.</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Lees de &a.bugs;.  Er kunnen problemen zijn waarop u
 	    constructief commentaar kunt geven of waarvoor u testbare
 	    patches kunt geven.  U kunt zelfs proberen om een van de
 	    problemen zelf op te lossen.</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Als u bugfixes weet die succesvol op -CURRENT zijn
 	    toegepast maar nog niet na een redelijk interval naar
 	    -STABLE zijn samengevoegd (normaliter een aantal weken),
 	    stuur de committer dan een beleefde herinnering.</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Verplaats bijgedragen software naar
 	    <filename class="directory">src/contrib</filename> in de
 	    broncodeboom.</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Verzeker dat de code in <filename
 	      class="directory">src/contrib</filename> up-to-date
 	    is.</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Bouw de broncodeboom (of slechts een gedeelte ervan) met
 	    extra waarschuwingen aangezet en ruim de waarschuwingen
 	    op.</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Repareer waarschuwingen voor ports die verouderde dingen
 	    zoals <function>gets()</function> of
 	    <filename>malloc.h</filename> gebruiken.</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Als u ports heeft bijgedragen en u &os;-specifieke
 	    veranderingen moest maken, stuur dan uw patches terug naar
 	    de originele auteurs (dit maakt het gemakkelijker
 	    voor u wanneer ze de volgende versie uitbrengen).</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Verkrijg kopieën van formele standaarden zoals
 	    &posix;.  Enkele links over deze standaarden staan op de
 	    website van het <ulink
 	      url="&url.base;/projects/c99/index.html">&os; C99 & POSIX
 	      Standards Conformance Project</ulink>.  Vergelijk het
 	    gedrag van &os; met dat wat de standaard voorschrijft.  Als
 	    het gedrag verschilt, met name in subtiele of obscure
 	    gedeelten van de specificatie, stuur er dan een PR over op.
 	    Indien mogelijk, zoek uit hoe het te repareren en voeg een
 	    patch bij het PR.  Als u meent dat de standaard verkeerd is,
 	    vraag dan het standaardorgaan om de vraag te
 	    overwegen.</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Suggereer verdere taken voor deze lijst!</para>
 	</listitem>
       </orderedlist>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Spit de PR-database door</title>
 
       <indexterm><primary>probleemrapportdatabase</primary></indexterm>
 
       <para>De <ulink
 	  url="http://www.FreeBSD.org/cgi/query-pr-summary.cgi">&os;
 	  PR-lijst</ulink> laat alle huidige actieve probleemrapportages
 	en verzoeken voor verrijkingen zien die door gebruikers van &os;
 	zijn ingestuurd.  De PR-database bevat zowel taken voor
 	programmeurs als voor niet-programmeurs.  Bekijk de open PR's,
 	en kijk of iets uw interesse wekt.  Sommige van deze kunnen heel
 	simpele taken zijn waarvoor gewoon een extra paar ogen nodig is
 	om te bevestigen dat de reparatie in de PR een goede is.  Andere
 	kunnen veel complexer zijn, of bevatten in het geheel geen
 	reparatie.</para>
 
       <para>Begin met de PR's die nog niet aan iemand anders zijn
 	toegekend.  Als een PR aan iemand anders is toegekend, maar het
 	eruit ziet als iets wat u aankunt, stuur dan een email naar de
 	persoon waaraan het is toegekend en vraag of u eraan kunt werken
 	&mdash;ze kunnen al een patch hebben die klaar is om getest te
 	worden, of verdere ideeën hebben die u met ze kan
 	bespreken.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Kies een van de punten van de <quote>Ideeën</quote>
 	pagina</title>
 
-      <para>De <ulink url="&url.base;/projects/ideas/">&os;-lijst van
+      <para>De <ulink url="http://wiki.freebsd.org/IdeasPage">&os;-lijst van
 	  projecten en ideeën voor vrijwilligers</ulink> is ook
 	beschikbaar voor mensen die aan het &os;-project willen
 	bijdragen.  Deze lijst wordt regelmatig bijgewerkt en bevat
 	punten voor zowel programmeurs als niet-programmeurs met
 	informatie over elk project.</para>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="contrib-how">
     <title>Hoe bij te dragen</title>
 
     <para>Bijdragen aan het systeem vallen over het algemeen in
       één of meer van de volgende 5
       categoriën:</para>
 
     <sect2 id="contrib-general">
       <title>Foutrapportages en algemeen commentaar</title>
 
       <para>Een idee of suggestie van <emphasis>algemene</emphasis>
 	technische aard dient naar &a.hackers; gemaild te worden.
 	Evenzo kunnen mensen die in dit soort dingen geïnteresseerd
 	zijn (en een tolerantie voor <emphasis>grote</emphasis>
 	hoeveelheden mail hebben!) zich abonneren op de &a.hackers;.
 	Zie <ulink
 	  url="&url.books.handbook;/eresources.html#ERESOURCES-MAIL">Het
 	  &os; Handboek</ulink> voor meer informatie over deze en andere
 	mailinglijsten.</para>
 
       <para>Als u een bug vindt of een specifieke verandering opstuurt,
 	gebruik dan alstublieft het programma &man.send-pr.1; of het
 	<ulink url="&url.base;/send-pr.html">webgebaseerde
 	  equivalent</ulink> om het te rapporteren.  Probeer om elk veld
 	van het bugrapport in te vullen.  Voeg patches direct bij het
 	rapport tenzij ze 65kB overschrijden.  Als de patch geschikt is
 	om op de broncodeboom te worden toegepast, vermeld dan
 	<literal>[PATCH]</literal> in het overzicht van het rapport.
 	Wanneer u patches bijvoegt, gebruik dan
 	<emphasis>geen</emphasis> knippen-en-plakken omdat
 	knippen-en-plakken tabs in spaties omzet en de patches
 	onbruikbaar maakt.  Overweeg wanneer patches veel groter zijn
 	dan 20 kB om ze te comprimeren (bijvoorbeeld met &man.gzip.1; of
 	&man.bzip2.1;) en &man.uuencode.1; te gebruiken om hun
 	gecomprimeerde vorm in uw probleemrapport op te nemen.</para>
 
       <para>Na het opsturen van een rapport dient u een bevestiging met
 	daarbij een volgnummer te krijgen.  Bewaar dit volgnummer zodat
 	u ons op de hoogte kunt houden met details over het probleem
 	door mail te sturen naar &a.bugfollowup;.  Gebruik het nummer
 	als het berichtonderwerp, bijvoorbeeld <literal>"Re:
 	  kern/3377"</literal>.  Aanvullende informatie voor elk
 	foutrapport dient op deze manier opgestuurd te worden.</para>
 
       <para>Als u geen bevestiging ontvangt binnen een redelijke tijd (3
 	dagen tot een week, afhankelijk van uw emailverbinding) of als
 	u, om enige reden, het commando &man.send-pr.1; niet kunt
 	gebruiken, dan kunt u iemand vragen om het voor u op te sturen
 	door mail te sturen naar de &a.bugs;.</para>
 
       <para>Zie ook <ulink
 	  url="&url.articles.problem-reports;/article.html">dit
 	  artikel</ulink> over het schrijven van goede
 	probleemrapporten.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Veranderingen aan de documentatie</title>
 
       <indexterm><primary>documentatie-inzendingen</primary></indexterm>
 
       <para>Veranderingen aan de documentatie worden overzien door de
 	&a.doc;.  Bekijk de <ulink
 	  url="&url.books.fdp-primer.en;/index.html">&os; Documentation
 	  Primer</ulink> voor volledige instructies.  Stuur bijdragen en
 	veranderingen (zelfs kleine zijn welkom!) door &man.send-pr.1;
 	te gebruiken zoals beschreven is in <link
 	  linkend="contrib-general">Foutrapportages en algemeen
 	  commentaar</link>.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Veranderingen aan bestaande broncode</title>
 
       <indexterm><primary>&os;-CURRENT</primary></indexterm>
 
       <para>Een toevoeging of verandering aan de bestaande broncode is
 	een iets lastigere zaak en hangt in grote mate af van hoe ver u
 	achterloopt met de huidige toestand van &os;-ontwikkelingen.  Er
 	is een speciale doorgaande uitgave van &os; die bekend staat als
 	<quote>&os;-CURRENT</quote> die op verscheidene manieren
 	beschikbaar wordt gesteld voor het gemak van ontwikkelaars die
 	actief aan het systeem werken.  Zie <ulink
 	  url="&url.books.handbook;/current-stable.html">Het &os;
 	  Handboek</ulink> voor meer informatie over het verkrijgen en
 	gebruiken van &os;-CURRENT.</para>
 
       <para>Het werken met oudere broncode betekent helaas dat uw
 	veranderingen soms te verouderd of te ver afgedwaald zijn om
 	eenvoudig in &os; gerëintegreerd te worden.  De kansen
 	hierop kunnen enigszins geminimaliseerd worden door een
 	abonnement te nemen op de &a.announce; en de &a.current;
 	lijsten, waar discussies over de huidige toestand van het
 	systeem plaatsvinden.</para>
 
       <para>Aannemende dat u in staat bent om redelijk recente broncode
 	veilig te stellen om uw veranderingen op te baseren, is de
 	volgende stap het produceren van een verzameling diffs om naar
 	de onderhoudsmensen van &os; te sturen.  Dit wordt gedaan met
 	het commando &man.diff.1;.</para>
 
       <para>Het geprefereerde &man.diff.1;-formaat voor het opsturen van
 	patches is het verenigde uitvoerformaat gegenereerd door
-	<command>diff -u</command>.  Echter, voor patches die
-	substantieel een gebied aan code wijzigen, kan een diff in
-	contextuitvoerformaat gegenereerd door
-	<command>diff -c</command> leesbaarder en dus verkiesbaar
-	zijn.</para>
+	<command>diff -u</command>.</para>
 
       <indexterm>
 	<primary><command>diff</command></primary>
       </indexterm>
 
-      <para>Bijvoorbeeld:</para>
-
-      <screen>&prompt.user; <userinput>diff -c oudbestand nieuwbestand</userinput></screen>
-
-      <para>of</para>
-
-      <screen>&prompt.user; <userinput>diff -c -r oudemap nieuwemap</userinput></screen>
-
-      <para>zal zo'n verzameling van contextdiffs aanmaken voor het gegeven
-	broncodebestand of maphiërarchie.</para>
-
-      <para>Evenzo zal</para>
-
       <screen>&prompt.user; <userinput>diff -u oudbestand nieuwbestand</userinput></screen>
 
       <para>of</para>
 
-      <screen>&prompt.user; <userinput>diff -u -r oudemap nieuwemap</userinput></screen>
+      <screen>&prompt.user; <userinput>diff -u -r -N oudemap nieuwemap</userinput></screen>
 
-      <para>hetzelfde doen, maar dan in het verenigde diff-formaat.</para>
+      <para>zouden een verzameling van verenigde diffs genereren voor het
+	gegeven bronbestand of maphiërarchie.</para>
 
-      <para>Zie de hulppagina van &man.diff.1; voor meer details.</para>
+      <para>Zie &man.diff.1; voor meer details.</para>
 
       <para>Als u eenmaal een verzameling aan diffs heeft (welke u kunt
 	testen met het commando &man.patch.1;), dient u ze op te sturen
 	voor opname in &os;.  Gebruik het programma &man.send-pr.1;
 	zoals beschreven in <link
 	  linkend="contrib-general">Foutrapportages en algemeen
 	  commentaar</link>.  Stuur de diffs <emphasis>niet</emphasis>
 	alleen naar de &a.hackers; op omdat ze dan verloren raken!  We
 	stellen uw toezending erg op prijs (dit is een
 	vrijwilligersproject!); omdat we het druk hebben kan het zijn
 	dat we het niet direct kunnen behandelen, maar het blijft in de
 	PR-database totdat we het doen.  Geef uw toezending aan door
 	<literal>[PATCH]</literal> in het overzicht van het rapport op
 	te nemen.</para>
 
       <indexterm>
 	<primary><command>uuencode</command></primary>
       </indexterm>
 
       <para>Als u het geschikt acht (bijvoorbeeld als u bestanden
 	toegevoegd, verwijderd, of hernoemd heeft), bundelt u uw
 	veranderingen in een <command>tar</command>-bestand en draait u
 	het programma &man.uuencode.1; erop.  Archieven die met
 	&man.shar.1; zijn aangemaakt zijn ook welkom.</para>
 
       <para>Als uw verandering mogelijk gevoelig van aard is,
-	bijvoorbeeld als u onzeker bent over copyright-dingen die de
-	verdere distributie ervan dicteren of als u eenvoudigweg niet
-	klaar bent om het uit te geven zonder een voorafgaand nauwer
-	review, dan dient u het direct naar &a.core; te sturen in plaats
-	van het met &man.send-pr.1; op te sturen.  De &a.core; bereikt
+	bijvoorbeeld als u onzeker bent over copyright-zaken die de
+	verdere distributie ervan dicteren, dan dient u het direct naar
+	&a.core; te sturen in plaats
+	van het met &man.send-pr.1; op te sturen.  Het &a.core; bereikt
 	een veel kleinere groep mensen die veel dagelijks werk op &os;
 	doen.  Merk op dat deze groep het ook <emphasis>erg
 	  druk</emphasis> heeft, daarom dient u alleen mail naar hen te
 	sturen als dit echt noodzakelijk is.</para>
 
       <para>Bekijk alstublieft &man.intro.9; en &man.style.9; voor wat
 	informatie over de codeerstijl.  We zouden het op prijs stellen
 	als u op zijn minst op de hoogte bent van deze informatie
 	voordat u code opstuurt.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Nieuwe code of grote pakketten met toegevoegde waarde</title>
 
       <para>In het geval van een significante bijdrage van een grote
 	bijdrage aan werk, of van een belangrijke nieuwe mogelijkheid
 	aan &os;, is het bijna altijd nodig om de veranderingen als
 	uuencoded tar-bestanden te versturen of ze naar een web- of
 	FTP-site up te loaden zodat andere mensen ze kunnen benaderen.
 	Als u geen toegang heeft tot een web- of FTP-site, vraag dan een
 	geschikte &os;-mailinglijst om iemand de veranderingen voor u te
 	laten hosten.</para>
 
       <para>Bij het werken met grote hoeveelheden code komt het
 	gevoelige onderwerp van copyright ook altijd naar voren.
 	Acceptabele copyrights voor code voor opname in &os;
 	zijn:</para>
 
       <orderedlist>
 	<indexterm><primary>BSD-copyright</primary></indexterm>
 
 	<listitem>
 	  <para>Het BSD-copyright.  Dit copyright wordt het meeste
 	    verkozen wegens zijn natuur van <quote>geen
 	      voorwaarden</quote> en de algemene aantrekkelijkheid voor
 	    commerciële ondernemingen.  Ver van het ontmoedigen van
 	    dit soort commercieel gebruik, moedigt het &os; Project
 	    zulke participatie door commerciële interesses actief
 	    aan die uiteindelijk geneigd kunnen zijn om zelf iets in
 	    &os; te investeren.</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <indexterm>
 	    <primary>GPL</primary>
 
 	    <see>GNU General Public License</see>
 	  </indexterm>
 
 	  <indexterm><primary>GNU General Public License</primary></indexterm>
 
 	  <para>De GNU General Public License, of <quote>GPL</quote>.
 	    Deze licentie is niet zo populair bij ons wegens de extra
 	    hoeveelheid moeite die gevraagd wordt van iedereen die de
 	    code voor commerciële doeleinden gebruikt, maar vanwege
 	    de grote hoeveelheid aan ge-GPL-de code die we momenteel
 	    nodig hebben (compiler, assembler, tekstopmaker, enz.) zou
 	    het dom zijn om aanvullende bijdragen onder deze licentie te
 	    verwerpen.  Code onder de GPL gaat ook naar een ander deel
 	    van de boom, namelijk <filename
 	      class="directory">/sys/gnu</filename> of <filename
 	      class="directory">/usr/src/gnu</filename>, en is daardoor
 	    eenvoudig te herkennen voor iedereen voor wie de GPL
 	    problemen geeft.</para>
 	</listitem>
       </orderedlist>
 
       <para>Bijdragen die onder een ander soort copyright vallen moeten
 	zorgvuldig worden herzien voordat hun opname in &os; wordt
 	overwogen.  Bijdragen waarvoor nogal beperkende commerciële
 	copyrights gelden worden over het algemeen verworpen, alhoewel
 	de auteurs altijd worden aangemoedigd om zulke veranderingen via
 	hun eigen kanalen beschikbaar te maken.</para>
 
       <para>Om een copyright in <quote>BSD-stijl</quote> op uw werk te
 	plaatsen, dient u de volgende tekst aan het uiterste begin van
 	elk broncodebestand te plaatsen dat u wilt beschermen, en
 	daarbij de tekst tussen de <literal>%%</literal> door de juiste
 	informatie te vervangen:</para>
 
       <programlisting>Copyright (c) %%juiste_jaren_hier%%
         %%uw_naam_hier%%, %%uw_staat%%  %%uw_postcode%%.
 	All rights reserved.
 
 Redistribution and use in source and binary forms, with or without
 modification, are permitted provided that the following conditions
 are met:
 1. Redistributions of source code must retain the above copyright
    notice, this list of conditions and the following disclaimer as
    the first lines of this file unmodified.
 2. Redistributions in binary form must reproduce the above copyright
    notice, this list of conditions and the following disclaimer in the
    documentation and/or other materials provided with the distribution.
 
 THIS SOFTWARE IS PROVIDED BY %%uw_naam_hier%% ``AS IS'' AND ANY EXPRESS OR
 IMPLIED WARRANTIES, INCLUDING, BUT NOT LIMITED TO, THE IMPLIED WARRANTIES
 OF MERCHANTABILITY AND FITNESS FOR A PARTICULAR PURPOSE ARE DISCLAIMED.
 IN NO EVENT SHALL %%uw_naam_hier%% BE LIABLE FOR ANY DIRECT, INDIRECT,
 INCIDENTAL, SPECIAL, EXEMPLARY, OR CONSEQUENTIAL DAMAGES (INCLUDING, BUT
 NOT LIMITED TO, PROCUREMENT OF SUBSTITUTE GOODS OR SERVICES; LOSS OF USE,
 DATA, OR PROFITS; OR BUSINESS INTERRUPTION) HOWEVER CAUSED AND ON ANY
 THEORY OF LIABILITY, WHETHER IN CONTRACT, STRICT LIABILITY, OR TORT
 (INCLUDING NEGLIGENCE OR OTHERWISE) ARISING IN ANY WAY OUT OF THE USE OF
 THIS SOFTWARE, EVEN IF ADVISED OF THE POSSIBILITY OF SUCH DAMAGE.
 
-        &#36;Id&#36;</programlisting>
+        &dollar;Id&dollar;</programlisting>
 
       <para>Voor uw gemak staat een kopie van deze tekst in
 	<filename>/usr/share/examples/etc/bsd-style-copyright</filename>.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Geld, hardware, of Internettoegang</title>
 
       <para>We accepteren altijd graag donaties om het &os; Project
 	verder te verspreiden en in een vrijwilligersonderneming zoals
 	het onze kan een klein beetje een groot verschil maken!
 	Hardwaredonaties zijn ook erg belangrijk om onze lijst van
 	ondersteunde randapparatuur uit te breiden aangezien ons het
 	over het algemeen aan de middelen ontbreekt om zelf zulke dingen
 	te kopen.</para>
 
       <sect3>
 	<title><anchor id="donations"/>Geld doneren</title>
 
 	<para>De &os; Foundation is een non-profit, belastinguitgesloten
 	  stichting die opgericht is om de doelen van het &os; Project
 	  verder te verspreiden.  Als een 501(c)3-entiteit is de
 	  Foundation over het algemeen uitgesloten van van
 	  inkomstenbelasting van de overheid van de Verenigde Staten alsook van
 	  inkomstenbelasting van de staat Colorado.  Donaties aan een
 	  entiteit die van belasting is uitgesloten zijn vaak aftrekbaar
 	  van het belastbaar overheidsinkomen.</para>
 
 	<para>Donaties kunnen als check verstuurd worden aan:
 	  <address>
 	    The FreeBSD Foundation
 	    <street>7321 Brockway Dr.</street>
 	    <city>Boulder</city>, <state>CO</state> <postcode>80303</postcode>
 	    <country>USA</country>
 	  </address></para>
 
 	<para>De &os; Foundation is nu in staat om donaties via het web
 	  met PayPal te ontvangen.  Om een donatie te maken bezoekt u de
 	  <ulink url="http://www.freebsdfoundation.org">website</ulink>
 	  van de Foundation.</para>
 
 	<para>Meer informatie over de &os; Foundation kan gevonden
 	  worden in <ulink
 	  url="http://people.FreeBSD.org/~jdp/foundation/announcement.html">The
 	  FreeBSD Foundation -- an Introduction</ulink>.  Om de
 	  Foundation per email te bereiken, schrijft u naar
 	  <email>bod@FreeBSDFoundation.org</email>.</para>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title>Hardware doneren</title>
 
 	<indexterm><primary>donaties</primary></indexterm>
 
 	<para>Het &os; Project accepteert graag hardwaredonaties die het
 	  goed kan gebruiken.  Als u geïnteresseerd bent in het
 	  doneren van hardware, neem dan contact op met het <ulink
 	    url="&url.base;/donations/">Donations Liaison
 	    Office</ulink>.</para>
-      </sect3>
-
-      <sect3>
-	<title>Internettoegang doneren</title>
-
-	<para>We kunnen altijd nieuwe spiegelsites voor FTP, WWW, of
-	  <command>cvsup</command> gebruiken.  Als u zo'n spiegel wilt
-	  hosten, bekijk dan het artikel <ulink
-	    url="&url.articles.hubs.en;/index.html">Mirroring &os;</ulink>
-	  voor meer informatie.</para>
       </sect3>
     </sect2>
   </sect1>
 </article>
Index: translations/nl_NL.ISO8859-1/articles/contributing-ports/article.xml
===================================================================
--- translations/nl_NL.ISO8859-1/articles/contributing-ports/article.xml	(revision 40366)
+++ translations/nl_NL.ISO8859-1/articles/contributing-ports/article.xml	(revision 40367)
@@ -1,877 +1,877 @@
 <?xml version="1.0" encoding="iso-8859-1" standalone="no"?>
 <!DOCTYPE article PUBLIC "-//FreeBSD//DTD DocBook XML V4.2-Based Extension//EN"
 	"../../../share/xml/freebsd42.dtd" [
 <!ENTITY % entities PUBLIC "-//FreeBSD//ENTITIES DocBook FreeBSD Entity Set//NL" "../../share/xml/entities.ent">
 %entities;
 <!ENTITY % not.published "IGNORE">
 ]>
 
 <!--
      $FreeBSD$
 
      %SOURCE%	en_US.ISO8859-1/articles/contributing-ports/article.xml
-     %SRCID%	39632
+     %SRCID%	39913
 -->
 
 <article lang="nl">
   <articleinfo>
     <title>Bijdragen aan de &os; Portscollectie</title>
 
     <abstract>
       <title>Abstract</title>
 
       <para>Dit artikel beschrijft de manieren waarop een individu kan
 	bijdragen aan de &os; Portscollectie.</para>
 
       <para><emphasis>Vertaald door René Ladan</emphasis>.</para>
     </abstract>
 
     <authorgroup>
       <author>
 	<firstname>Sam</firstname>
 
 	<surname>Lawrance</surname>
       </author>
 
       <author>
 	<firstname>Mark</firstname>
 
 	<surname>Linimon</surname>
       </author>
     </authorgroup>
 
     <legalnotice id="trademarks" role="trademarks">
       &tm-attrib.freebsd;
 
       &tm-attrib.general;
     </legalnotice>
 
     <pubdate>$FreeBSD$</pubdate>
 
     <releaseinfo>$FreeBSD$</releaseinfo>
   </articleinfo>
 
   <indexterm><primary>bijdragen aan ports</primary></indexterm>
 
   <sect1>
     <title>Introductie</title>
 
     <para>De Portscollectie is een eeuwig werk-in-uitvoering.  We willen
       onze gebruikers een reservoir van software van derde partijen
       bieden dat gemakkelijk te gebruiken, bijgewerkt, en van hoge
       kwaliteit is.  We hebben mensen nodig die wat tijd en moeite
       investeren om ons dit doel te helpen bereiken.</para>
 
     <para>Iedereen kan erin betrokken raken, en er zijn vele manieren om
       dat te doen.  Bijdragen aan ports is een uitstekende manier om te
       helpen om iets aan het project <quote>terug te geven</quote>.  Of u nu op
       zoek bent naar een blijvende rol, of naar een uitdaging voor een
       regenachtige dag, wij stellen uw hulp zeer op prijs!</para>
 
     <para>Als een vrijwilliger kunt u doen en laten wat u wilt.  We
       vragen echter wel dat u op de hoogte bent van wat andere leden van
       de &os;-gemeenschap van u verwachten.  U doet er goed aan om dit
       te overwegen voordat u besluit om vrijwilliger te worden.</para>
   </sect1>
 
   <sect1 id="what-contribute">
     <title>Wat u kunt doen om te helpen</title>
 
     <para>Er zijn een aantal gemakkelijke manieren waarop u bij kunt
       dragen om de portsboom actueel en in een goede toestand te
       houden:</para>
 
     <itemizedlist>
       <listitem>
 	<para>Zoek wat leuke of nuttige software en <link
 	    linkend="create-port">creëer er een port</link>
 	  voor.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Er is een groot aantal niet-onderhouden ports.  Wordt een
 	  onderhouder en <link linkend="adopt-port">adopteer een
 	    port</link>.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Als u een port gecreëerd of geadopteerd heeft, dient
 	  u op de hoogte te zijn van <link linkend="maintain-port">wat
 	    u als onderhouder moet doen</link>.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Als u op zoek bent naar een snelle uitdaging zou u <link
 	    linkend="fix-broken">een bug of een kapotte port kunnen
 	    repareren</link>.</para>
       </listitem>
     </itemizedlist>
   </sect1>
 
   <sect1 id="create-port">
     <title>Een nieuwe port creëeren</title>
 
     <para>Er is een apart document beschikbaar om u door het
       creëeren (en bijwerken) van een port te loodsen genaamd het
       <ulink url="&url.books.porters-handbook.en;">Porter's
 	Handbook</ulink>.  Het Porter's Handbook is het beste naslagwerk
       wat betreft het werken met het portssysteem.  Het noemt details
       over hoe het portssysteem werkt en bespreekt aangeraden
       praktijken.</para>
   </sect1>
 
   <sect1 id="adopt-port">
     <title>Een niet-onderhouden port adopteren</title>
 
     <sect2>
       <title>Een niet-onderhouden port kiezen</title>
 
       <para>Het beheer overnemen van ports die niet onderhouden worden
 	is een uitstekende manier om betrokken te raken.
 	Niet-onderhouden ports worden alleen bijgewerkt en gerepareerd
 	wanneer iemand zich aanbiedt om eraan te werken.  Er is een
 	groot aantal ports dat niet onderhouden wordt.  Het is een goed
 	idee om met het adopteren van een port te beginnen die u
 	regelmatig gebruikt.</para>
 
       <para>Voor niet-onderhouden ports staat de
 	<makevar>MAINTAINER</makevar> op
 	<literal>ports@FreeBSD.org</literal>.  Een lijst van ports die
 	niet onderhouden wordt en hun huidige fouten en
 	probleemrapporten kan worden bekeken op het <ulink
 	  url="http://portsmon.FreeBSD.org/portsconcordanceformaintainer.py?maintainer=ports%40FreeBSD.org">
 	  &os; Ports Monitoring System</ulink>.</para>
 
       <para>Sommige ports beïnvloeden een groot aantal anderen
 	vanwege afhankelijkheden en relaties als slaafport.  Over het
 	algemeen wensen we dat mensen wat ervaring hebben voordat ze
 	zulke ports onderhouden.</para>
 
       <para>U kunt uitzoeken of een port wel of geen afhankelijkheden
 	of slaafpoorten heeft door in een hoofdindex van ports genaamd
 	<filename>INDEX</filename> te kijken.  (De naam van het bestand
 	varieert naar gelang de uitgave van &os;; bijvoorbeeld
 	<filename>INDEX-8</filename>.)  Sommige ports hebben
 	conditionele afhankelijkheden die niet standaard in een bouw van
 	<filename>INDEX</filename> worden opgenomen.  We verwachten dat
 	u zulke ports kunt herkennen door naar de
 	<filename>Makefile</filename> van andere ports te kijken.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Hoe een port te adopteren</title>
 
       <para>Zorg eerst dat u uw <link linkend="maintain-port">
 	  verantwoordelijkheden als onderhouder</link> begrijpt.  Lees
 	ook het <ulink url="&url.books.porters-handbook.en;">Porter's
 	  Handbook</ulink>.  <emphasis>Neem alstublieft niet meer werk
 	  op u dan dat u op een comfortabele manier
 	  aankunt.</emphasis></para>
 
       <para>U kunt zo snel als u wilt het beheer van een
 	niet-onderhouden port aanvragen.  Stel
 	<makevar>MAINTAINER</makevar> in op uw emailadres en stuur een
 	PR (probleemrapport) in met de verandering.  Als de port
 	bouwfouten bevat of moet worden bijgewerkt, dan kunt u deze
 	veranderingen in hetzelfde PR opnemen.  Dit helpt omdat veel
 	committers minder bereid zijn om beheer aan iemand toe te kennen
 	die geen bekende geschiedenis met &os; heeft.  Het insturen van
 	PR's die bouwfouten repareren of ports bijwerken zijn de beste
 	manier om er een op te bouwen.</para>
 
       <para>Stuur uw PR in met categorie <literal>ports</literal> en
 	klasse <literal>change-request</literal>.  Een committer zal uw
 	PR nakijken, de veranderingen committen, en uiteindelijk het PR
 	sluiten.  Soms kan dit proces even duren (committers zijn ook
 	vrijwilligers).</para>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="maintain-port">
     <title>De uitdaging voor port-onderhouders</title>
 
     <para>Deze sectie geeft u een idee waarom ports onderhouden moeten
       worden en schetst de verantwoordelijkheden van een onderhouder van
       een port.</para>
 
     <sect2 id="why-maintenance">
       <title>Waarom ports onderhoud nodig hebben</title>
 
       <para>Een port creëeren is een eenmalige taak.  Er zeker van
 	zijn dat een port actueel is en blijft bouwen en draaien is
 	een voortdurende inspanning.  Onderhouders zijn mensen die
 	wat van hun tijd wijden aan het vervullen van deze
 	doelen.</para>
 
       <para>De voornaamste reden waarom ports onderhoud nodig hebben is
 	om het nieuwste en beste van software van derde partijen aan de
 	&os;-gemeenschap te geven.  Een aanvullende uitdaging is om
 	individuele ports werkend te houden binnen het evoluerende
 	raamwerk van de Portscollectie.</para>
 
       <para>Als onderhouder zult u de volgende uitdagingen moeten
 	aangaan:</para>
 
       <itemizedlist>
 	<listitem>
 	  <formalpara>
 	    <title>Nieuwe versies en updates van software.</title>
 
 	    <para>Nieuwe versies en updates van bestaande geporteerde
 	      software komen continu beschikbaar, en moeten in de
 	      Portscollectie worden verwerkt om actuele software aan te
 	      bieden.</para>
 	  </formalpara>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <formalpara>
 	    <title>Veranderingen aan afhankelijkheden.</title>
 
 	    <para>Als er significante wijzigingen zijn gemaakt aan de
 	      afhankelijkheden van uw port, kan het zijn dat de port
 	      moet worden bijgewerkt zodat het correct blijft
 	      werken.</para>
 	  </formalpara>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <formalpara>
 	    <title>Veranderingen die afhankelijke ports
 	      beïnvloeden.</title>
 
 	    <para>Als andere ports afhankelijk zijn van een port die u
 	      onderhoudt, kan het zijn om veranderingen aan uw port met
 	      andere onderhouders te coördineren.</para>
 	  </formalpara>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <formalpara>
 	    <title>Interactie met andere gebruikers, onderhouders, en
 	      ontwikkelaars.</title>
 
 	    <para>Een gedeelte van een onderhouder zijn is het vervullen
 	      van een ondersteunende rol.  Er wordt niet van u verwacht
 	      dat u algemene ondersteuning biedt (maar we juichen het
 	      toe als u dat doet).  U dient een centraal punt voor
 	      &os;-specifieke zaken met betrekking tot uw ports te
 	      bieden.</para>
 	  </formalpara>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <formalpara>
 	    <title>Bugs oplossen.</title>
 
 	    <para>Een port kan vatbaar zijn voor bugs die specifiek zijn
 	      voor &os;.  U dient deze bugs te onderzoeken en te
 	      repareren wanneer ze worden gerapporteerd.  Het grondig
 	      testen van een port om problemen te identificeren voordat
 	      ze in de Portscollectie terechtkomen is nog beter.</para>
 	  </formalpara>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <formalpara>
 	    <title>Veranderingen aan portsinfrastructuur en
 	      beleid.</title>
 
 	    <para>Af en toe worden die systemen die gebruikt worden om
 	      ports en pakketten te bouwen bijgewerkt of wordt er een
 	      nieuwe aanbeveling met betrekking tot de infrastructuur
 	      gemaakt.  U dient van deze veranderingen op de hoogte te
 	      zijn indien ze betrekking hebben op uw ports en ze
 	      bijgewerkt moeten worden.</para>
 	  </formalpara>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <formalpara>
 	    <title>Veranderingen aan het basissysteem.</title>
 
 	    <para>&os; is constant in ontwikkeling.  Veranderingen aan
 	      software, bibliotheken, de kernel, of zelfs
 	      beleidsveranderingen kunnen noodzakelijke veranderingen
 	      aan ports veroorzaken.</para>
 	  </formalpara>
 	</listitem>
       </itemizedlist>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Verantwoordelijkheden als onderhouder</title>
 
       <sect3>
 	<title>Houd uw ports actueel</title>
 
 	<para>Deze sectie schetst het proces dat gevolgd wordt om uw
 	  ports actueel te houden.</para>
 
 	<para>Dit is een overzicht.  Meer informatie over het bijwerken
 	  van een port is beschikbaar in het <ulink
 	    url="&url.books.porters-handbook.en;">Porter's
 	    Handbook</ulink>.</para>
 
 	<procedure>
 	  <step>
 	    <title>Kijk uit naar updates</title>
 
 	    <para>Houd de stroomopwaartse leverancier in de gaten wat
 	      betreft nieuwe versies, updates, en beveiligingsreparaties
 	      voor de software.  Mailinglijsten met aankondigingen of
 	      webpagina's met nieuws zijn hiervoor handig.  Soms zullen
 	      gebruikers contact met u opnemen en vragen wanneer uw port
 	      wordt bijgewerkt.  Als u het druk hebt met andere dingen
 	      of u het om enige andere reden niet nu kunt bijwerken,
 	      vraag ze dan om u te helpen door een update te
 	      sturen.</para>
 
 	    <para>U kunt ook geautomatiseerde email van de <literal>&os;
 		Ports Version Check</literal> ontvangen die u informeert
 	      of er een nieuwe versie van het distributiebestand van uw
 	      port beschikbaar is.  Meer informatie over dat systeem
 	      (inclusief hoe toekomstige emails te stoppen) staat in het
 	      bericht.</para>
 	  </step>
 
 	  <step>
 	    <title>Verwerk veranderingen</title>
 
 	    <para>Verwerk veranderingen in de port wanneer ze
 	      beschikbaar komen.  U dient een patch aan te kunnen maken
 	      tussen de originele port en uw bijgewerkte port.</para>
 	  </step>
 
 	  <step>
 	    <title>Herzie en test</title>
 
 	    <para>Herzie en test uw veranderingen grondig:</para>
 
 	    <itemizedlist>
 	      <listitem>
 		<para>Bouw, installeer, en test uw port op zoveel
 		  mogelijk platforms en architecturen.  Het is
 		  gebruikelijk dat een port op één tak of
 		  platform werkt maar faalt op een ander.</para>
 	      </listitem>
 
 	      <listitem>
 		<para>Zorg dat de afhankelijkheden van uw port compleet
 		  zijn.  De aangeraden manier om dit te doen is door uw
 		  eigen <application>tinderbox</application> voor ports
 		  te installeren.  Bekijk <link
 		    linkend="resources">bronnen</link> voor meer
 		  informatie.</para>
 	      </listitem>
 
 	      <listitem>
 		<para>Controleer of de pakketlijst actueel is.  Dit
 		  omvat het toevoegen van nieuwe bestanden en mappen en
 		  het verwijderen van ongebruikte regels.</para>
 	      </listitem>
 
 	      <listitem>
 		<para>Verifieer uw port met &man.portlint.1; als gids.
 		  Bekijk <link linkend="resources">bronnen</link> voor
 		  belangrijke informatie over het gebruik van
 		  <application>portlint</application>.</para>
 	      </listitem>
 
 	      <listitem>
 		<para>Overweeg of veranderingen aan uw port andere ports
 		  zouden kunnen kapotmaken.  Bespreek de veranderingen
 		  met de onderhouders van die ports als dit het geval
 		  is.  Dit is speciaal van belang als uw update de
 		  versie van de gedeelde bibliotheek verandert; in dit
 		  geval dienen de afhankelijke ports minstens een
 		  verhoging van de <makevar>PORTREVISION</makevar> te
 		  krijgen zodat ze automatisch worden bijgewerkt door
 		  geautomatiseerde gereedschappen als
 		  <application>portmaster</application> of
 		  &man.portupgrade.1;.</para>
 	      </listitem>
 	    </itemizedlist>
 	  </step>
 
 	  <step>
 	    <title>Stuur veranderingen in</title>
 
 	    <para>Verzend uw update door een PR met een uitleg van de
 	      veranderingen en een patch die de verschillen tussen de
 	      originele port en de bijgewerkte port bevat in te sturen.
 	      Bekijk alstublieft <ulink
 		url="&url.articles.problem-reports;">Probleemrapporten
 		voor &os; schrijven</ulink> voor informatie over hoe
 	      een echt goed PR te schrijven.</para>
 
 	    <note>
 	      <para>Stuur alstublieft geen &man.shar.1;-archief van de
 		gehele port; gebruik in plaats daarvan &man.diff.1;
 		<literal>-ruN</literal>.  Op deze manier kunnen committers
 		veel gemakkelijker zien welke veranderingen er precies
 		gemaakt worden.  De sectie in het Porter's Handbook over
 		<ulink
 		    url="&url.books.porters-handbook.en;/port-upgrading.html">
 		  Upgrading</ulink> bevat meer informatie
 		hierover.</para>
 	    </note>
 	  </step>
 
 	  <step>
 	    <title>Wacht</title>
 
 	    <para>Op een gegeven moment zal een committer uw PR
 	      behandelen.  Dit kan minuten, maar ook weken duren &mdash; ben
 	      dus alstublieft geduldig.</para>
 	  </step>
 
 	  <step>
 	    <title>Geef feedback</title>
 
 	    <para>Als een committer een probleem vindt in uw
 	      veranderingen zullen ze het waarschijnlijk aan u
 	      terugkoppelen.  Een snel antwoord helpt om uw PR sneller
 	      gecommit te krijgen, en is beter voor het behouden van een
 	      discussie wanneer er geprobeerd wordt om problemen op te
 	      lossen.</para>
 	  </step>
 
 	  <step>
 	    <title>En ten slotte</title>
 
 	    <para>Uw veranderingen zullen gecommit worden en uw port zal
 	      bijgewerkt zijn.  Het PR wordt vervolgens door de
 	      committer gesloten.  Dat is alles!</para>
 	  </step>
 	</procedure>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title>Zorg ervoor dat uw ports correct blijven bouwen</title>
 
 	<para>Deze sectie gaat over het ontdekken en oplossen van
 	  problemen die verhinderen dat uw ports correct bouwen.</para>
 
 	<para>&os; garandeert alleen dat de Portscollectie op de
 	  <literal>-STABLE</literal>-takken werkt.  U dient
 	  <literal>7-STABLE</literal> of <literal>8-STABLE</literal> te
 	  draaien, bij voorkeur de laatste.  In theorie zou het
 	  voldoende moeten zijn om de nieuwste uitgave van elke
 	  STABLE-tak te draaien (aangezien de ABI's niet horen te
 	  veranderen), maar als u die tak kunt draaien is dat
 	  beter.</para>
 
 	<para>Aangezien de meerderheid van &os;-installaties op
 	  PC-compatibele machines draait (wat wordt aangeduid als de
 	  <literal>i386</literal>-architectuur), verwachten wij van u
 	  dat u de port op die architectuur werkend houdt.  We prefereren dat
 	  de ports ook op de <literal>amd64</literal>-architectuur draaien.
 	  Het is prima om hulp te vragen als u een van deze machines niet
 	  heeft.</para>
 
 	<note>
 	  <para>De gebruikelijke manieren om te falen voor
 	    niet-<literal>i386</literal> machines zijn dat de originele
 	    programmeurs aannamen dat, bijvoorbeeld, pointers
 	    <literal>int</literal>s zijn of dat een relatief lakse
 	    oudere <application>gcc</application> compiler werd
 	    gebruikt.  Steeds meer reorganiseren applicatie-auteurs hun
 	    code om deze aannames te verwijderen &mdash; maar als de
 	    auteur de code niet actief onderhoudt, zult u dit zelf
 	    moeten doen.</para>
 	</note>
 
 	<para>Deze taken moet u uitvoeren om ervoor te zorgen dat uw
 	  port gebouwd kan worden:</para>
 
 	<procedure>
 	  <step>
 	    <title>Kijk uit naar bouwfouten</title>
 
 	    <para>Controleer regelmatig het geautomatiseerde
 	      portbouwcluster, <ulink
 		url="http://pointyhat.FreeBSD.org">pointyhat</ulink>,
 	      en de <ulink
-		url="http://www.portscout.org">
-		scanner voor distributiebestanden</ulink> om te zien
+		url="http://portscout.FreeBSD.org">scanner voor
+		distributiebestanden</ulink> om te zien
 	      of er ports zijn die u onderhoudt die er niet in slagen om
 	      gebouwd of opgehaald te worden (bekijk <link
 		linkend="resources">bronnen</link> voor meer informatie
 	      over deze systemen).  Rapportages over mislukkingen kunnen
 	      ook via email van andere gebruikers of geautomatiseerde
 	      systemen tot u komen.</para>
 	  </step>
 
 	  <step>
 	    <title>Verzamel informatie</title>
 
 	    <para>Als u eenmaal op de hoogte bent van een probleem,
 	      verzamel dan informatie die u helpt het op te lossen.
 	      Bouwfouten die door <literal>pointyhat</literal> worden
 	      gerapporteerd worden vergezeld door logs die aangeven waar
 	      het bouwen mislukte.  Als de mislukking door een gebruiker
 	      aan u werd gerapporteerd, vraag ze dan om informatie te
 	      verzenden die u helpt om het probleem te vast te stellen,
 	      zoals:</para>
 
 	    <itemizedlist>
 	      <listitem>
 		<para>Bouwlogs</para>
 	      </listitem>
 
 	      <listitem>
 		<para>De commando's en opties die gebruikt werden om de
 		  port te bouwen (inclusief opties die in
 		  <filename>/etc/make.conf</filename> zijn
 		  ingesteld)</para>
 	      </listitem>
 
 	      <listitem>
 		<para>Een lijst met op hun systeem geïnstalleerde
 		  pakketten als aangegeven door &man.pkg.info.1;</para>
 	      </listitem>
 
 	      <listitem>
 		<para>De versie van &os; die ze draaien als aangegeven
 		  door &man.uname.1;<command> -a</command></para>
 	      </listitem>
 
 	      <listitem>
 		<para>Wanneer hun Portscollectie voor het laatst was
 		  bijgewerkt</para>
 	      </listitem>
 
 	      <listitem>
 		<para>Wanneer hun bestand <filename>INDEX</filename>
 		  voor het laatst was bijgewerkt</para>
 	      </listitem>
 	    </itemizedlist>
 	  </step>
 
 	  <step>
 	    <title>Onderzoek en zoek een oplossing</title>
 
 	    <para>Helaas is er geen rechttoe-rechtaan proces dat gevolgd
 	      kan worden om dit te doen.  Herinner: vraag om hulp als u
 	      vast zit!  De &a.ports; is een goede plaats om te starten,
 	      en de stroomopwaartse ontwikkelaars zijn vaak zeer
 	      behulpzaam.</para>
 	  </step>
 
 	  <step>
 	    <title>Stuur veranderingen in</title>
 
 	    <para>Net zoals bij het bijwerken van een port, dient u nu
 	      de veranderingen te integreren, te herzien en te testen,
 	      uw veranderingen als een PR in te sturen, en feedback te
 	      geven als dat nodig is.</para>
 	  </step>
 
 	  <step>
 	    <title>Stuur patches naar de stroomopwaartse auteurs</title>
 
 	    <para>In sommige gevallen moet u patches maken om de port op
 	      &os; te laten draaien.  Sommige (maar niet alle)
 	      stroomopwaartse auteurs zullen zulke patches in hun code
 	      accepteren voor de volgende uitgave.  Als dit zo is, kan
 	      dit zelfs hun gebruikers op andere op BSD-gebaseerde
 	      systemen helpen en misschien dubbel werk besparen.
 	      Overweeg alstublieft om geschikte patches naar de auteurs
 	      te zenden als teken van goede wil.</para>
 	  </step>
 	</procedure>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title>Onderzoek foutrapporten en PR's die aan uw port
 	  gerelateerd zijn</title>
 
 	<para>Deze sectie gaat over het ontdekken en repareren van
 	  bugs.</para>
 
 	<para>&os;-specifieke bugs worden in het algemeen veroorzaakt
 	  door aannames over de bouw- en draaiomgevingen die niet voor
 	  &os; gelden.  U zult zo'n soort fout minder snel aantreffen,
 	  maar het kan subtieler en moeilijker zijn om het vast te
 	  stellen.</para>
 
 	<para>De onderstaande taken moet u uitvoeren om ervoor te zorgen
 	  dat uw port als bedoeld blijft werken:</para>
 
 	<procedure>
 	  <step>
 	    <title>Reageer op bugrapporten</title>
 
 	    <para>Bugs kunnen per email via de <ulink
 		url="&url.base;/cgi/query-pr-summary.cgi?query">
 		GNATS Probleemrapportendatabase</ulink> aan u worden
 	      gerapporteerd.  Bugs kunnen ook direct door gebruikers aan
 	      u gerapporteerd worden.</para>
 
 	    <para>U dient binnen 14 dagen op PR's en andere rapporten te
 	      reageren, probeer hier alstublieft niet zo lang over te
 	      doen.  Probeer zo snel mogelijk te reageren, zelfs als het
 	      alleen maar is om te zeggen dat u wat meer tijd nodig
 	      heeft voordat u aan het PR kan werken.</para>
 
 	    <para>Als u niet na 14 dagen heeft gereageerd, mag elke committer
 	      via een <literal>maintainer-timeout</literal> uit een PR
 	      committen waarop u niet heeft gereageerd.</para>
 	  </step>
 
 	  <step>
 	    <title>Verzamel informatie</title>
 
 	    <para>Als degene die de bug heeft gerapporteerd niet ook een
 	      reparatie heeft aangeleverd, zult u informatie moeten
 	      verzamelen die u in staat stelt om er een te
 	      genereren.</para>
 
 	    <para>Als de bug reproduceerbaar is, kunt u zelf de meeste
 	      vereiste informatie verzamelen.  Zo niet, vraag dan degene
 	      die de bug rapporteerde om de informatie voor u te
 	      verzamelen, zoals:</para>
 
 	    <itemizedlist>
 	      <listitem>
 		<para>Een gedetailleerde beschrijving van hun acties,
 		  verwacht gedrag en eigenlijk gedrag van het
 		  programma</para>
 	      </listitem>
 
 	      <listitem>
 		<para>Kopiën van invoergegevens die de bug
 		  aanzwengelden</para>
 	      </listitem>
 
 	      <listitem>
 		<para>Informatie over hun bouw- en uitvoeromgeving &mdash;
 		  bijvoorbeeld een lijst van geïnstalleerde
 		  pakketten en de uitvoer van &man.env.1;</para>
 	      </listitem>
 
 	      <listitem>
 		<para>Coredumps</para>
 	      </listitem>
 
 	      <listitem>
 		<para>Stacktraces</para>
 	      </listitem>
 	    </itemizedlist>
 	  </step>
 
 	  <step>
 	    <title>Elimineer onjuiste rapporten</title>
 
 	    <para>Sommige bugrapporten kunnen onjuist zijn.  De
 	      gebruiker kan het programma simpelweg verkeerd gebruikt
 	      hebben; of hun geïnstalleerde pakketten kunnen
 	      verouderd zijn en bijgewerkt moeten worden.  Soms is een
 	      gerapporteerde fout niet specifiek voor &os;.  Rapporteer
 	      in dit geval de bug naar de stroomopwaartse ontwikkelaars.
 	      Als u de bug kunt repareren, kunt u de port ook patchen
 	      zodat de reparatie is toegepast voor de volgende
 	      stroomopwaartse uitgave.</para>
 	  </step>
 
 	  <step>
 	    <title>Vind een oplossing</title>
 
 	    <para>Net als met bouwfouten dient u een oplossing voor het
 	      probleem te vinden.  Nogmaals, vraag om hulp als u
 	      vastzit!</para>
 	  </step>
 
 	  <step>
 	    <title>Stuur veranderingen in of keur ze goed</title>
 
 	    <para>Net als bij het bijwerken van een port, dient u nu de
 	      veranderingen te integreren, ze te herzien en te testen,
 	      en ze in een PR op te sturen (of een vervolg te verzenden
 	      als er al een PR voor het probleem bestaat).  Als een
 	      andere gebruiker veranderingen in het PR heeft ingezonden,
 	      kunt u ook een vervolg sturen waarin u zegt of u de
 	      veranderingen wel of niet goedkeurt.</para>
 	  </step>
 	</procedure>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title>Ondersteuning bieden</title>
 
 	<para>Deel van een onderhouder zijn is ondersteuning bieden
 	  &mdash; niet noodzakelijk voor de software in het algemeen
 	  &mdash; maar voor de port en alle &os;-specifieke rariteiten
 	  en problemen.  Gebruikers kunnen contact met u opnemen voor
 	  vragen, suggesties, problemen, en patches.  Meestal zal hun
 	  correspondentie specifiek voor &os; zijn.</para>
 
 	<para>Af en toe zult u uw diplomatieke vaardigheden moeten
 	  gebruiken, en gebruikers die algemene ondersteuning zoeken
 	  vriendelijk naar de geschikte bronnen verwijzen.  Minder vaak
 	  zult u iemand tegenkomen die vraagt waarom de
 	  <literal>RPM</literal>s niet actueel zijn of hoe ze de
 	  software onder Foo Linux kunnen draaien.  Grijp deze kans om
 	  ze te vertellen dat uw port actueel is (als het dat is,
 	  uiteraard!) en stel voor dat ze &os; uitproberen.</para>
 
 	<para>Soms zullen gebruikers en ontwikkelaars besluiten dat u
 	  een druk persoon bent wiens tijd waardevol is en wat werk van
 	  u overnemen.  Ze kunnen bijvoorbeeld:</para>
 
 	<itemizedlist>
 	  <listitem>
 	    <para>een PR insturen of u patches toesturen om uw port bij
 	      te werken,</para>
 	  </listitem>
 
 	  <listitem>
 	    <para>een PR onderzoeken en er misschien een reparatie voor
 	      aanleveren, of</para>
 	  </listitem>
 
 	  <listitem>
 	    <para>op andere wijze veranderen aan uw port
 	      insturen.</para>
 	  </listitem>
 	</itemizedlist>
 
 	<para>In deze gevallen is uw hoofdplicht om op tijd te reageren.
 	  Nogmaals, de timeout voor niet-reagerende onderhouders is 14 dagen.
 	  Na deze periode mogen niet-goedgekeurde veranderingen gecommit
 	  worden.  Ze hebben de moeite genomen om dit voor u te doen;
 	  dus probeer tenminste op tijd te reageren.  Daarna dient u zo
 	  snel mogelijk hun veranderingen te herzien, goed te keuren, te
 	  wijzigen, of met hen te bediscussiëren.</para>
 
 	<para>Als u ervoor kunt zorgen dat ze het gevoel hebben dat hun
 	  bijdrage gewaardeerd wordt (wat zo hoort te zijn), dan heeft u
 	  een grotere kans om ze te overtuigen om in de toekomst meer
 	  voor u te doen <!-- smiley -->:-).</para>
       </sect3>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="fix-broken">
     <title>Een kapotte port vinden en repareren</title>
 
     <para>Er zijn twee zeer goede plaatsen om een port te vinden die wat
       aandacht nodig heeft.</para>
 
     <para>U kunt de <ulink
 	url="&url.base;/cgi/query-pr-summary.cgi?query">webinterface
       </ulink> voor de probleemrapportdatabase gebruiken om
       onopgeloste PR's te doorzoeken en ze te bekijken.  De meerderheid
       van port-PR's zijn updates, maar met een beetje zoeken door en
       uitkammen van de samenvattingen zou u iets moeten kunnen vinden
       wat interessant is om aan te werken (de klasse
       <literal>sw-bug</literal> is een goede plaats om te
       beginnen).</para>
 
     <para>De andere plaats is het <ulink
 	url="http://portsmon.FreeBSD.org/">&os; Ports Monitoring
 	System</ulink>.  Zoek in het bijzonder naar niet-onderhouden
       ports met bouwfouten en ports die als <makevar>BROKEN</makevar>
       zijn gemerkt.  Het is ook goed om veranderingen voor een
       onderhouden port te versturen, maar denk eraan om de onderhouder
       te vragen in het geval dat ze al aan het probleem werken.</para>
 
     <para>Als u eenmaal een bug of probleem heeft gevonden, verzamel dan
       informatie, onderzoek, en repareer het!  Als er een bestaand PR
       is, ga daar dan mee verder.  Maak anders een nieuw PR aan.  Uw
       veranderingen zullen worden herzien en, als alles goed is,
       gecommit.</para>
   </sect1>
 
   <sect1 id="mortal-coil">
     <title>Wanneer het tijd wordt om te stoppen</title>
 
     <para>Wanneer uw interesses en toewijdingen veranderen, zult u
       erachter komen dat u niet langer tijd heeft om sommige van (of al)
       uw ports-bijdragen voort te zetten.  Dat is prima!  Laat ons weten
       als u een port niet langer gebruikt of om andere redenen de tijd
       of interesse heeft verloren om ports te onderhouden.  Op deze
       manier kunnen we verder gaan en andere mensen toestaan om te
       proberen om aan bestaande problemen met de port te werken zonder
       op uw antwoord te wachten.  Herinner dat &os; een
       vrijwilligersproject is,  dus als het onderhouden van een port
       niet langer leuk is, is het waarschijnlijk tijd om iemand anders
       het te laten doen!</para>
 
     <para>In elk geval houdt het Ports Management Team
       (<literal>portmgr</literal>) zich het recht voor om u als
       onderhouder te wissen als u uw port voor enige tijd niet actief
       heeft onderhouden.  (Momenteel is dit 3 maanden.)  Hiermee
       bedoelen we dat er onopgeloste problemen of wachtende updates zijn
       waaraan binnen die tijd niet gewerkt is.</para>
   </sect1>
 
   <sect1 id="resources">
     <title>Bronnen voor onderhouders en vrijwilligers voor ports</title>
 
     <para>Het <ulink
 	url="&url.books.porters-handbook.en;">Porter's Handbook</ulink> is
       uw overlevingsgids voor het portssysteem.  Houd het in de
       buurt!</para>
 
     <para><ulink url="&url.articles.problem-reports;">Probleemrapporten
 	voor &os; schrijven</ulink> beschrijft hoe het beste een PR
       geformuleerd en ingezonden kan worden.  In 2005 werden er meer dan
       elfduizend port-PR's ingestuurd!  Het volgen van dit artikel helpt
       ons enorm om de tijd te verkorten die nodig is om uw PR's te
       behandelen.</para>
 
     <para>De <ulink
 	url="&url.base;/cgi/query-pr-summary.cgi?query">
 	Probleemrapportendatabase</ulink>.</para>
 
     <para><ulink url="http://pointyhat.FreeBSD.org/">Pointyhat</ulink>
       is het bouwcluster voor ports.  U kunt Pointyhat gebruiken om
       bouwlogs van ports over alle architecturen en grote uitgaven te
       controleren.</para>
 
     <para>Het <ulink
 	url="http://portsmon.FreeBSD.org/">&os; Ports Monitoring
 	System </ulink> kan u kruislingse informatie over ports zoals
       bouwfouten en probleemrapporten laten zien.  Als u een onderhouder
       bent kunt u het gebruiken om de bouwstatus van uw ports te
       controleren.  Als een vrijwilliger kunt u het gebruiken om kapotte
       en niet-onderhouden ports te vinden die gerepareerd moeten
       worden.</para>
 
     <para>De <ulink
-	url="http://www.portscout.org">scanner voor distributiebestanden voor
-	&os; ports</ulink> kan u ports laten zien waarvoor
+	url="http://portscout.FreeBSD.org">scanner voor distributiebestanden
+	voor &os; ports</ulink> kan u ports laten zien waarvoor
       de distributiebestanden niet kunnen worden opgehaald.  U kunt uw
       eigen ports controleren of u kunt het gebruiken om ports te vinden
       waarvan de <makevar>MASTER_SITES</makevar> moet worden
       bijwerkt.</para>
 
     <para>De <application>tinderbox</application> voor ports is de meest
       grondige manier om een port door de gehele cyclus van installatie,
       inpakken, en deïnstallatie te halen.  Het biedt een
       opdrachtregelinterface maar kan ook via een webinterface worden
       beheerd.  Meer informatie staat op de <ulink
 	url="http://tinderbox.marcuscom.com/">marcuscom tinderbox
 	homepage</ulink>.</para>
 
     <para>&man.portlint.1; is een applicatie die gebruikt kan worden om
       te verifiëren dat uw port zich aan vele belangrijke
       stilistische en functionele richtlijnen houdt.
       <application>portlint</application> is een eenvoudige heuristieke
       applicatie, dus dient u het <emphasis>alleen als gids</emphasis>
       te gebruiken.  Als <application>portlint</application>
       veranderingen voorstelt die onredelijk lijken, raadpleeg dan het
       <ulink url="&url.books.porters-handbook.en;">Porter's Handbook</ulink>
       of vraag om advies.</para>
 
 
     <para>De &a.ports; dient voor algemene ports-gerelateerde
       discussies.  Het is een goede plaats om hulp te vragen.  U kunt
       <ulink url="http://lists.freebsd.org/mailman/listinfo">zich
 	aanmelden, of de lijstarchieven lezen en doorzoeken</ulink>.
       Het lezen van de archieven van de &a.ports-bugs; en de
       &a.cvs-ports; kan ook interessant zijn.</para>
   </sect1>
 </article>
Index: translations/nl_NL.ISO8859-1/books/Makefile
===================================================================
--- translations/nl_NL.ISO8859-1/books/Makefile	(revision 40366)
+++ translations/nl_NL.ISO8859-1/books/Makefile	(revision 40367)
@@ -1,13 +1,13 @@
 # $FreeBSD$
 #
 # %SOURCE%	en_US.ISO8859-1/books/Makefile
-# %SRCID%	38826
+# %SRCID%	40258
 #
 
 SUBDIR = handbook
 SUBDIR += faq
 
 ROOT_SYMLINKS= handbook
 
 DOC_PREFIX?= ${.CURDIR}/../..
 .include "${DOC_PREFIX}/share/mk/doc.project.mk"
Index: translations/nl_NL.ISO8859-1/books/handbook/advanced-networking/chapter.xml
===================================================================
--- translations/nl_NL.ISO8859-1/books/handbook/advanced-networking/chapter.xml	(revision 40366)
+++ translations/nl_NL.ISO8859-1/books/handbook/advanced-networking/chapter.xml	(revision 40367)
@@ -1,6772 +1,6772 @@
 <?xml version="1.0" encoding="iso-8859-1" standalone="no"?>
 <!--
      The FreeBSD Dutch Documentation Project
 
      $FreeBSD$
 
      %SOURCE%  en_US.ISO8859-1/books/handbook/advanced-networking/chapter.xml
-     %SRCID%   39824
+     %SRCID%   39902
 -->
 
 <chapter id="advanced-networking">
   <chapterinfo>
     <authorgroup>
       <author>
 	<firstname>René</firstname>
 	<surname>Ladan</surname>
 	<contrib>Vertaald door </contrib>
       </author>
     </authorgroup>
   </chapterinfo>
 
   <title>Geavanceerde netwerken</title>
 
   <sect1 id="advanced-networking-synopsis">
     <title>Samenvatting</title>
 
     <para>Dit hoofdstuk zal een aantal onderwerpen over geavanceerde
       netwerken behandelen.</para>
 
     <para>Na het lezen van dit hoofdstuk is bekend:</para>
 
     <itemizedlist>
       <listitem>
 	<para>De beginselen van gateways en routes.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Hoe &ieee; 802.11- en &bluetooth;-apparaten te
 	  installeren.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Hoe &os; als een bridge te laten werken.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Hoe een schijfloze machine vanaf het netwerk op te
 	  starten.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Hoe opstarten met netwerk-PXE en een NFS-root-bestandssysteem te
 	  installeren.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Hoe Network Address Translation te installeren.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Hoe twee computers via PLIP met elkaar te verbinden.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Hoe IPv6 op een &os;-machine te installeren.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Hoe ATM in te stellen.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Hoe de mogelijkheden van CARP, het Common Address
 	  Redundancy Protocol, aan te zetten en te benutten.</para>
       </listitem>
     </itemizedlist>
 
     <para>Voordat dit hoofdstuk gelezen wordt, dient de lezer:</para>
 
     <itemizedlist>
       <listitem>
 	<para>De beginselen van de scripts in
 	  <filename>/etc/rc</filename> te begrijpen.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Bekend te zijn met basisnetwerktermen.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Te weten hoe een nieuwe &os;-kernel in te stellen en te
 	  installeren (<xref linkend="kernelconfig"/>).</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Te weten hoe aanvullende software van derde partijen te
 	  installeren (<xref linkend="ports"/>).</para>
       </listitem>
     </itemizedlist>
   </sect1>
 
   <sect1 id="network-routing">
     <sect1info>
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <firstname>Coranth</firstname>
 	  <surname>Gryphon</surname>
 	  <contrib>Bijgedragen door </contrib>
 	</author>
       </authorgroup>
     </sect1info>
 
     <title>Gateways en routes</title>
 
     <indexterm><primary>routing</primary></indexterm>
 
     <indexterm><primary>gateway</primary></indexterm>
 
     <indexterm><primary>subnet</primary></indexterm>
 
     <para>Indien een machine een andere machine over een netwerk wil
       vinden, dient er een mechanisme te zijn dat beschrijft hoe van de
       ene naar de andere machine te gaan.  Dit wordt
       <firstterm>routen</firstterm> genoemd.  Een <quote>route</quote>
       is een gedefinieerd adressenpaar: een <quote>bestemming</quote> en
       een <quote>gateway</quote>.  Het paar geeft aan dat door deze
       <emphasis>gateway</emphasis> gecommuniceerd moet worden om bij
       deze <emphasis>bestemming</emphasis> aan te komen.  Er zijn drie
       soorten bestemmingen: individuele host, subnetten en
       <quote>standaard</quote>.  De <quote>standaardroute</quote> wordt
       gebruikt indien geen van de andere routes van toepassing zijn.
       Verderop wordt verder op standaardroutes ingegaan.  Er zijn ook
       drie soorten gateways: individuele hosts, interfaces (ook wel
       <quote>verbindingen </quote> genoemd), en
       Ethernet-hardware-adressen (MAC-adressen).</para>
 
     <sect2>
       <title>Een voorbeeld</title>
 
       <para>Om de verschillende aspecten van routen te illustreren,
 	wordt het volgende voorbeeld van <command>netstat</command>
 	gebruikt:</para>
 
       <screen>&prompt.user; <userinput>netstat -r</userinput>
 Routing tables
 
 Destination      Gateway            Flags     Refs     Use     Netif Expire
 
 default          outside-gw         UGSc       37      418      ppp0
 localhost        localhost          UH          0      181       lo0
 test0            0:e0:b5:36:cf:4f   UHLW        5    63288       ed0     77
 10.20.30.255     link#1             UHLW        1     2421
 example.com      link#1             UC          0        0
 host1            0:e0:a8:37:8:1e    UHLW        3     4601       lo0
 host2            0:e0:a8:37:8:1e    UHLW        0        5       lo0 =>
 host2.example.com link#1             UC          0        0
 224              link#1             UC          0        0</screen>
 
       <indexterm><primary>standaardroute</primary></indexterm>
 
       <para>De eerste twee regels geven de standaardroute (die behandeld
 	wordt in de <link linkend="network-routing-default">volgende
 	  sectie</link>) en de <hostid>localhost</hostid>-route aan.</para>
 
       <indexterm><primary>teruglusapparaat</primary></indexterm>
 
       <para>De interface (kolom <literal>Netif</literal>) dat deze
 	routeertabel aangeeft om voor <literal>localhost</literal> te
 	gebruiken is <devicename>lo0</devicename>, ook bekend als het
 	teruglusapparaat.  Dit geeft aan dat alle verkeer voor deze
 	bestemming intern gehouden moet worden, in plaats van het over
 	het LAN te sturen, aangezien het alleen aankomt op de plaats
 	waar het verzonden werd.</para>
 
       <indexterm>
 	<primary>Ethernet</primary>
 
 	<secondary>MAC-adres</secondary>
       </indexterm>
 
       <para>Het volgende dat opvalt zijn de adressen die beginnen met
 	<hostid role="mac">0:e0:</hostid>.  Dit zijn Ethernet-hardware
 	adressen, ook bekend als MAC-adressen.  &os; zal automatisch
 	elke host (<hostid>test0</hostid> in het voorbeeld) op het
 	lokale Ethernet identificeren en een route voor die host
 	toevoegen, direct van deze host over de Ethernet-interface,
 	<devicename>ed0</devicename>.  Er is ook een timeout (kolom
 	<literal>Expire</literal>) met deze routesoort geassocieerd,
 	die gebruikt wordt indien er binnen een bepaalde tijd geen
 	bericht komt van de host.  Indien dit gebeurt, wordt de route
 	naar deze host automatisch verwijderd.  Deze hosts worden
 	geïdentificeerd door middel van een mechanisme dat bekend
 	staat als RIP (Routing Information Protocol), dat routes naar
 	lokale hosts bepaald door middel van een kortste-pad
 	algoritme.</para>
 
       <indexterm><primary>subnet</primary></indexterm>
 
       <para>&os; zal ook subnetroutes voor het lokale subnet toevoegen
 	(<hostid role="ipaddr">10.20.30.255</hostid> is het
 	broadcast-adres voor het subnet
 	<hostid role="ipaddr">10.20.30</hostid>, en
 	<hostid role="domainname">example.com</hostid> is de
 	domeinnaam die bij dat subnet hoort).  De aanduiding
 	<literal>link#1</literal> verwijst naar de eerste Ethernetkaart
 	in de machine.  Merk op dat voor hen geen aanvullende interface
 	is gespecificeerd.</para>
 
       <para>Voor beide groepen (lokale netwerkhosts en lokale subnetten)
 	worden de routes automatisch ingesteld door een daemon genaamd
 	<application>routed</application>.  Indien dit niet draait,
 	zullen alleen routes die statisch gedefinieerd (i.e., expliciet
 	vermeld zijn) bestaan.</para>
 
       <para>De regel met <literal>host1</literal> verwijst naar deze
 	host, het kent deze door het Ethernetadres.  Aangezien het de
 	zendende host is, weet &os; dat het de teruglus-interface
 	(<devicename>lo0</devicename>) moet gebruiken, in plaats van het
 	over de Ethernet-interface te verzenden.</para>
 
       <para>De twee regels met <literal>host2</literal> geven een
 	voorbeeld van wat er gebeurt als een alias met &man.ifconfig.8;
 	gebruikt wordt (in de sectie over Ethernet staan redenen waarom
 	dit gedaan wordt).  Het symbool <literal>=&gt;</literal> na de
 	interface <devicename>lo0</devicename> zegt dat niet alleen de
 	teruglus gebruikt wordt (aangezien dit adres ook verwijst naar
 	de lokale host), maar specifiek dat dit een alias is.  Zulke
 	routes verschijnen alleen op de hosts die de alias ondersteunen;
 	alle andere hosts op het lokale netwerk vermelden simpelweg een
 	regel met <literal>link#1</literal> voor zulke routes.</para>
 
       <para>De laatste regel (bestemming subnet
 	<hostid role="ipaddr">224</hostid>) heeft te maken met
 	multicasten, wat in een andere sectie besproken wordt.</para>
 
       <para>Als laatste staan in de kolom <literal>Flags</literal>
 	verschillende attributen.  Hieronder staat een korte tabel met
 	enkele van deze vlaggen en hun betekenis:</para>
 
       <informaltable frame="none" pgwide="1">
 	<tgroup cols="2">
 	  <colspec colwidth="1*"/>
 
 	  <colspec colwidth="4*"/>
 
 	  <tbody>
 	    <row>
 	      <entry>U</entry>
 
 	      <entry>Up: De route is actief.</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>H</entry>
 
 	      <entry>Host: De bestemming van de route is een enkele
 		host.</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>G</entry>
 
 	      <entry>Gateway: Stuur alles voor deze bestemming door naar
 		dit verre systeem, dat zoekt daar uit waar het verder
 		naar te sturen.</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>S</entry>
 
 	      <entry>Statisch: Deze route was handmatig ingesteld, dus
 		niet automatisch door het systeem aangemaakt.</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>C</entry>
 
 	      <entry>Kloon: Maakt op basis van deze route een nieuwe
 		route aan voor machines waarmee verbinding wordt
 		gemaakt.  Dit soort routes wordt gewoonlijk in lokale
 		netwerken gebruikt.</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>W</entry>
 
 	      <entry>WasGekloond: Geeft aan dat een route automatisch
 		was ingesteld gebaseerd op een LAN (kloon)-route.</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>L</entry>
 
 	      <entry>Verbinding: De route maakt gebruik van verwijzingen
 		naar Ethernet-hardware.</entry>
 	    </row>
 	  </tbody>
 	</tgroup>
       </informaltable>
     </sect2>
 
     <sect2 id="network-routing-default">
       <title>Standaardroutes</title>
 
       <indexterm><primary>standaardroute</primary></indexterm>
 
       <para>Wanneer het lokale systeem een verbinding met een verre host
 	moet maken, controleert het de routeertabel op reeds bekende
 	paden.  Indien de verre host binnen een subnet valt waarvan
 	bekend is hoe het bereikt kan worden (gekloonde routes),
 	controleert het systeem of het met de daarbij behorende
 	interface verbinding kan maken.</para>
 
       <para>Indien alle bekende paden falen, heeft het systeem
 	één laatste mogelijkheid: de
 	<quote>standaardroute</quote>.  Deze route is een speciaal soort
 	gateway-route (gewoonlijk de enig aanwezige in het systeem) en
 	is altijd gemarkeerd met een <literal>c</literal> in het
 	vlaggenveld.  Voor hosts op een LAN staat deze gateway ingesteld
 	op de machine die een directe verbinding met de buitenwereld
 	heeft (via een PPP-verbinding, DSL, kabelmodem, T1, of een ander
 	netwerkinterface).</para>
 
       <para>Indien de standaardroute wordt ingesteld voor een machine
 	die zelf als gateway naar de buitenwereld werkt, zal de
 	standaardroute de gateway-machine van de internetprovider
 	zijn.</para>
 
       <para>Hieronder volgt een voorbeeld van standaardroutes.  Dit is
 	een veelgebruikte opstelling:</para>
 
       <mediaobject>
 	<imageobject>
 	  <imagedata fileref="advanced-networking/net-routing"/>
 	</imageobject>
 
 	<textobject>
 	  <literallayout class="monospaced">
 [Lokaal2]  &lt;--ether--&gt;  [Lokaal1]  &lt;--PPP--&gt; [IP-Serv]  &lt;--ether--&gt;  [T1-GW]</literallayout>
 	</textobject>
       </mediaobject>
 
       <para>De hosts <hostid>Lokaal1</hostid> en
 	<hostid>Lokaal2</hostid> staan op deze site.
 	<hostid>Lokaal1</hostid> is verbonden met een internetprovider
 	via een inbel-PPP-verbinding.  Deze PPP-server is door een LAN
 	verbonden met een andere gateway-computer door een externe
 	interface naar de Internet-feed van de internetprovider.</para>
 
       <para>De standaardroutes voor de machines zijn:</para>
 
       <informaltable frame="none" pgwide="1">
 	<tgroup cols="3">
 	  <thead>
 	    <row>
 	      <entry>Host</entry>
 
 	      <entry>Standaard gateway</entry>
 
 	      <entry>Interface</entry>
 	    </row>
 	  </thead>
 
 	  <tbody>
 	    <row>
 	      <entry>Lokaal2</entry>
 
 	      <entry>Lokaal1</entry>
 
 	      <entry>Ethernet</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>Lokaal1</entry>
 
 	      <entry>T1-GW</entry>
 
 	      <entry>PPP</entry>
 	    </row>
 	  </tbody>
 	</tgroup>
       </informaltable>
 
       <para>Een veelvoorkomende vraag is <quote>Waarom (of hoe) moet
 	  worden ingesteld dat <hostid>T1-GW</hostid> de standaard gateway
 	  is voor <hostid>Lokaal1</hostid>, in plaats van de server van
 	  de internetprovider waarmee het verbonden is?</quote>.</para>
 
       <para>Onthoud dat, aangezien de PPP-interface een adres gebruikt
 	op het lokale netwerk van de internetprovider voor deze kant van
 	de verbinding, routes voor alle andere machines op het lokale
 	netwerk van de internetprovider automatisch aangemaakt worden.
 	Daarom is het al bekend hoe de machine <hostid>T1-GW</hostid>
 	bereikt kan worden, dus is de tussenstap dat het verkeer eerst
 	naar de server van de internetprovider gestuurd wordt niet
 	nodig.</para>
 
       <para>Het is gebruikelijk om het adres <hostid
 	  role="ipaddr">X.X.X.1</hostid> te gebruiken als het
 	gateway-adres voor het lokale netwerk.  Dus (gebruikmakend van
 	hetzelfde voorbeeld), indien de lokale klasse-C adresruimte
 	<hostid role="ipaddr">10.20.30</hostid> was en de
 	internetprovider <hostid role="ipaddr">10.9.9</hostid>
 	gebruikte, zouden de standaardroutes als volgt zijn:</para>
 
       <informaltable frame="none" pgwide="1">
 	<tgroup cols="2">
 	  <thead>
 	    <row>
 	      <entry>Host</entry>
 
 	      <entry>Standaardroute</entry>
 	    </row>
 	  </thead>
 	  <tbody>
 	    <row>
 	      <entry>Lokaal2 (10.20.30.2)</entry>
 
 	      <entry>Lokaal1 (10.20.30.1)</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>Lokaal1 (10.20.30.1, 10.9.9.30)</entry>
 
 	      <entry>T1-GW (10.9.9.1)</entry>
 	    </row>
 	  </tbody>
 	</tgroup>
       </informaltable>
 
       <para>De standaardroute kan eenvoudig in <filename>/etc/rc.conf</filename>
 	gedefinieerd worden.  In dit voorbeeld werd de volgende regel aan
 	<filename>/etc/rc.conf</filename> van <hostid>Lokaal2</hostid>
 	toegevoegd:</para>
 
       <programlisting>defaultrouter="10.20.30.1"</programlisting>
 
       <para>Het is ook mogelijk dit met het commando &man.route.8;
 	direct vanaf de opdrachtregel te doen:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>route add default 10.20.30.1</userinput></screen>
 
       <para>Voor meer informatie over het handmatig manipuleren van
 	netwerkrouteertabellen kan de hulppagina &man.route.8;
 	geraadpleegd worden.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="network-dual-homed-hosts">
       <title>Dual Homed machines</title>
 
       <indexterm><primary>dual homed hosts</primary></indexterm>
 
       <para>Er is nog één andere soort opstelling die
 	behandeld dient te worden, en dat is een host die in twee
 	verschillende netwerken zit.  Technisch gezien telt elke machine
 	die als gateway dienst doet (in bovenstaand voorbeeld door een
 	PPP-verbinding te gebruiken) als een dual-homed host.  Maar de
 	term wordt echt alleen gebruikt om naar een machine te verwijzen
 	die in twee LAN's zit.</para>
 
       <para>In het ene geval heeft de machine twee Ethernetkaarten,
 	waarbij elke kaart een adres op de gescheiden subnetten heeft.
 	Een alternatief is dat de machine slechts één
 	Ethernetkaart heeft en gebruikt maakt van &man.ifconfig.8;
 	aliasing.  Het eerste wordt gebruikt indien er twee fysiek
 	gescheiden Ethernet-netwerken in gebruik zijn, het laatste
 	indien er één fysiek netwerksegment is, maar er
 	twee logisch gescheiden subnetten zijn.</para>
 
       <para>In beide gevallen worden er routeertabellen aangemaakt zodat
 	elk subnet weet dat deze machine de gedefinieerde gateway
 	(ingaande route) naar het andere subnet is.  Deze opstelling,
 	waarbij de machine dienst doet als router tussen de twee
 	subnetten, wordt vaak gebruikt voor het implementeren van
 	pakketfilters of firewall-beveiliging in één of
 	beide richtingen.</para>
 
       <para>Om deze machine daadwerkelijk pakketten te laten forwarden
 	tussen de twee interfaces, moet aan &os; verteld worden dat het
 	deze mogelijkheid aan moet zetten.  In de volgende sectie staan
 	meer details over hoe dit te doen.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="network-dedicated-router">
       <title>Een router bouwen</title>
 
       <indexterm><primary>router</primary></indexterm>
 
       <para>Een netwerkrouter is simpelweg een systeem dat pakketten van
 	de ene naar de andere interface doorstuurt.
 	Internetstandaarden en goede ontwerppraktijken verhinderen het
 	&os; Project dit standaard in &os; aan te zetten.  Deze
 	mogelijkheid kan worden aangezet door de volgende variabele in
 	&man.rc.conf.5; op <literal>YES</literal> in te stellen:</para>
 
       <programlisting>gateway_enable="YES"	# Op YES instellen indien deze host een gateway is</programlisting>
 
       <para>Deze optie stelt de &man.sysctl.8; variabele
 	<varname>net.inet.ip.forwarding</varname> in op
 	<literal>1</literal>.  Indien het nodig is om het routen
 	tijdelijk te stoppen, kan deze variabele tijdelijk op
 	<literal>0</literal> worden teruggezet.</para>
 
       <indexterm><primary>BGP</primary></indexterm>
 
       <indexterm><primary>RIP</primary></indexterm>
 
       <indexterm><primary>OSPF</primary></indexterm>
 
       <para>De nieuwe router heeft routes nodig om te weten waar het
 	het verkeer naar toe moet sturen.  Voor een eenvoudig netwerk
 	kunnen statische routes gebruikt worden.  &os; wordt met het
 	standaard BSD routeer-daemon &man.routed.8; geleverd, dat
 	RIP (zowel versie 1 en versie 2) en IRDP spreekt.  Ondersteuning
 	voor BGP v4, OSPF v2, en andere slimme routeerprotocollen is
 	beschikbaar via het pakket <filename
 	  role="package">net/zebra</filename>.  Ook zijn
 	commerciële producten als
 	<application>&gated;</application> beschikbaar voor complexere
 	netwerkrouteer-oplossingen.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="network-static-routes">
       <sect2info>
 	<authorgroup>
 	  <author>
 	    <firstname>Al</firstname>
 	    <surname>Hoang</surname>
 	    <contrib>Bijgedragen door </contrib>
 	  </author>
 	</authorgroup>
       </sect2info>
       <!-- Feb 2004 -->
 
       <title>Statische routes opzetten</title>
 
       <sect3>
 	<title>Handmatige configuratie</title>
 
 	<para>Er wordt van het volgende netwerk uitgegaan:</para>
 
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="advanced-networking/static-routes"/>
 	  </imageobject>
 
 	  <textobject>
 	    <literallayout class="monospaced">
     INTERNET
       | (10.0.0.1/24) Standaardrouter naar Internet
       |
       |Interface xl0
       |10.0.0.10/24
    +------+
    |      | RouterA
    |      | (FreeBSD gateway)
    +------+
       | Interface xl1
       | 192.168.1.1/24
       |
   +--------------------------------+
    Intern Net 1        | 192.168.1.2/24
                        |
                    +------+
                    |      | RouterB
                    |      |
                    +------+
                        | 192.168.2.1/24
                        |
                      Intern Net 2</literallayout>
 	  </textobject>
 	</mediaobject>
 
 	<para>In dit scenario is <hostid>RouterA</hostid> een
 	  &os;-machine die dienst doet als router naar de rest van het
 	  Internet.  Het heeft een standaardroute ingesteld op <hostid
 	    role="ipaddr">10.0.0.1</hostid>, dat het in staat stelt om
 	  verbindingen met de buitenwereld te maken.  Er wordt
 	  aangenomen dat <hostid>RouterB</hostid> reeds juist is
 	  ingesteld en dat het weet hoe het waar naar toe moet gaan.  (In
 	  dit plaatje is dit simpel.  Voeg een standaardroute op
 	  <hostid>RouterB</hostid> toe door <hostid
 	    role="ipaddr">192.168.1.1</hostid> als gateway te
 	  gebruiken.)</para>
 
 	<para>De routeertabel voor <hostid>RouterA</hostid> zou er
 	  ongeveer als volgt uitzien:</para>
 
 	<screen>&prompt.user; <userinput>netstat -nr</userinput>
 Routing tables
 
 Internet:
 Destination        Gateway            Flags    Refs      Use  Netif  Expire
 default            10.0.0.1           UGS         0    49378    xl0
 127.0.0.1          127.0.0.1          UH          0        6    lo0
 10.0.0.0/24          link#1             UC          0        0    xl0
 192.168.1.0/24       link#2             UC          0        0    xl1</screen>
 
 	<para>Met de huidige routeertabel is <hostid>RouterA</hostid>
 	  niet in staat om Intern Net 2 te bereiken.  Het heeft geen
 	  route voor <hostid role="ipaddr">192.168.2.0/24</hostid>.  Een
 	  manier om dit te verhelpen is om de route handmatig toe te
 	  voegen.  Het volgende commando voegt het netwerk Intern Net 2
 	  toe aan de routeertabel van <hostid>RouterA</hostid> door
 	  <hostid role="ipaddr">192.168.1.2</hostid> als de volgende hop
 	  te gebruiken:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>route add -net 192.168.2.0/24 192.168.1.2</userinput></screen>
 
 	<para>Nu kan <hostid>RouterA</hostid> elke host op het netwerk
 	  <hostid role="ipaddr">192.168.2.0/24</hostid> bereiken.</para>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title>Persistente configuratie</title>
 
 	<para>Bovenstaand voorbeeld is perfect voor het instellen van
 	  een statische route op een draaiend systeem.  Een probleem is
 	  dat de routeerinformatie verdwijnt indien de &os;-machine
 	  opnieuw wordt opgestart.  Aanvullende statische routes kunnen in
 	  <filename>/etc/rc.conf</filename> opgenomen worden:</para>
 
 	<programlisting># Voeg Intern Net 2 als een statische route toe
 static_routes="internnet2"
 route_internnet2="-net 192.168.2.0/24 192.168.1.2"</programlisting>
 
 	<para>De instellingsvariabele <literal>static_routes</literal>
 	  is een lijst van strings gescheiden door een spatie.  Elke
 	  string verwijst naar een routenaam.  Bovenstaand voorbeeld
 	  heeft slechts één string in
 	  <literal>static_routes</literal>.  Dit is de string
 	  <replaceable>internnet2</replaceable>.  Vervolgens wordt een
 	  instellingsvariabele
 	  <literal>route_<replaceable>internnet2</replaceable></literal>
 	  toegevoegd waarin alle instellingsparameters staan die aan
 	  het commando &man.route.8; moeten worden doorgegeven.  Voor
 	  bovenstaand voorbeeld zou het volgende commando zijn
 	  gebruikt:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>route add -net 192.168.2.0/24 192.168.1.2</userinput></screen>
 
 	<para>Dus is <literal>"-net 192.168.2.0/24 192.168.1.2"</literal>
 	  nodig.</para>
 
 	<para>Zoals hierboven is vermeld is het mogelijk om meerdere
 	  strings in <literal>static_routes</literal> te hebben.  Dit
 	  maakt het mogelijk om meerdere statische routes aan te maken.
 	  De volgende regels geven een voorbeeld van het toevoegen van
 	  statische routes voor de netwerken <hostid
 	    role="ipaddr">192.168.0.0/24</hostid> en <hostid
 	    role="ipaddr">192.168.1.0/24</hostid> op een denkbeeldige
 	  router:</para>
 
 	<programlisting>static_routes="net1 net2"
 route_net1="-net 192.168.0.0/24 192.168.0.1"
 route_net2="-net 192.168.1.0/24 192.168.1.1"</programlisting>
       </sect3>
     </sect2>
 
     <sect2 id="network-routing-propagation">
       <title>Routes propageren</title>
 
       <indexterm><primary>routes propageren</primary></indexterm>
 
       <para>Er is al gesproken over hoe routes naar de buitenwereld te
 	definiëren, maar niet over hoe de buitenwereld ons kan
 	vinden.</para>
 
       <para>Het is al bekend dat routeertabellen aangemaakt kunnen
 	worden zodat al het verkeer voor een bepaalde adresruimte (in
 	ons voorbeeld een klasse-C subnet) naar een bepaalde host op dat
 	netwerk gezonden kan worden, dat de ingaande pakketten
 	doorgeeft.</para>
 
       <para>Wanneer een adresruimte aan een site wordt toegewezen, stelt
 	de serviceprovider al hun routeertabellen zodanig in dat al het
 	verkeer voor het bijhorende subnet naar de PPP-verbinding van de
 	site gezonden wordt.  Maar hoe weten sites door het land heen
 	hoe naar de internetprovider van deze site te versturen?</para>
 
       <para>Er bestaat een systeem (dat veel lijkt op de gedistribueerde
 	DNS-informatie) dat alle toegewezen adresruimtes bijhoudt, en
 	hun verbindingspunt met de Internet Backbone definieert.  De
 	<quote>Backbone</quote> zijn de grote kabels die Internetverkeer
 	door het land en over de wereld sturen.  Elke backbone-machine
 	heeft een kopie van een master-verzameling van tabellen, die
 	verkeer voor een bepaald netwerk naar een bepaalde
 	backbone-carrier sturen, en van daaruit naar een keten van
 	serviceproviders totdat het netwerk van de site
 	bereikt is.</para>
 
       <para>Het is de taak van de serviceprovider om bij de
 	backbone-sites aan te geven dat zij het verbindingspunt (en dus
 	het ingaande pad) zijn voor de site.  Dit staat bekend als
 	routepropagatie.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="network-routing-troubleshooting">
       <title>Problemen oplossen</title>
 
       <indexterm><primary><command>traceroute</command></primary></indexterm>
 
       <para>Soms is er een probleem met routepropagatie en kunnen
 	sommige sites geen verbinding maken.  Misschien is het nuttigste
 	commando om proberen uit te zoeken waar het routen misgaat
 	&man.traceroute.8;.  Het is ook nuttig als er geen verbinding
 	mogelijk lijkt met een verre machine (dus als &man.ping.8;
 	faalt).</para>
 
       <para>Het commando &man.traceroute.8; wordt gedraaid met de naam
 	van de verre host waarmee geprobeerd wordt te verbinden.  Het
 	laat de gateway-hosts zien langs het gepoogde pad, dat
 	uiteindelijk de doelhost bereikt, of wegens een gebrek aan
 	verbinding afgebroken wordt.</para>
 
       <para>Raadpleeg voor meer informatie de hulppagina voor
 	&man.traceroute.8;.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="network-routing-multicast">
       <title>Multicast routen</title>
 
       <indexterm><primary>multicast routen</primary></indexterm>
 
       <indexterm>
 	<primary>kernelopties</primary>
 
 	<secondary>MROUTING</secondary>
       </indexterm>
 
       <para>&os; ondersteunt zowel multicast-applicaties als multicast
 	routen van huis uit.  Voor multicast-applicaties is geen
 	speciale configuratie van &os; nodig; applicaties draaien over
 	het algemeen als geleverd.  Voor multicast routen dient
 	ondersteuning in de kernel gecompileerd te worden:</para>
 
       <programlisting>options MROUTING</programlisting>
 
       <para>Ook dient de multicast-routeer-daemon &man.mrouted.8;
 	ingesteld worden zodat het tunnels en <acronym>DVMRP</acronym>
 	via <filename>/etc/mrouted.conf</filename> aanmaakt.  Kijk voor
 	meer details over multicast-instellingen in de hulppagina voor
 	&man.mrouted.8;.</para>
 
       <note>
 	<para>De &man.mrouted.8; multicast-routeer-daemon implementeert
 	  het multicast-routeer-protocol <acronym>DVRMP</acronym> welke
 	  in veel multicast-installaties grotendeels is vervangen door
 	  &man.pim.4;.  &man.mrouted.8; en de gerelateerde
 	  &man.map-mbone.8; en &man.mrinfo.8; gereedschappen zijn
 	  beschikbaar in de &os; Ports&nbsp;Collectie als
 	  <filename role="package">net/mrouted</filename>.</para>
       </note>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="network-wireless">
     <sect1info>
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <othername>Loader</othername>
 	</author>
 
 	<author>
 	  <firstname>Marc</firstname>
 	  <surname>Fonvieille</surname>
 	</author>
 
 	<author>
 	  <firstname>Murray</firstname>
 	  <surname>Stokely</surname>
 	</author>
       </authorgroup>
     </sect1info>
 
     <title>Draadloze netwerken</title>
 
     <indexterm><primary>draadloze netwerken</primary></indexterm>
 
     <indexterm>
       <primary>802.11</primary>
 
       <see>draadloze netwerken</see>
     </indexterm>
 
     <sect2>
       <title>De beginselen van draadloos netwerken</title>
 
       <para>De meeste draadloze netwerken zijn op de &ieee; 802.11
 	standaarden gebaseerd.  Een eenvoudig draadloos netwerk bestaat
 	uit meerdere stations die met radio's communiceren die in de
 	2,4GHz of de 5GHz band uitzenden (alhoewel dit regionaal
 	varieert en het ook verandert om communicatie in de 2,3GHz en
 	de 4,9GHz banden mogelijk te maken).</para>
 
       <para>802.11-netwerken zijn op twee manieren georganiseerd: in
 	<emphasis>infrastructuurmodus</emphasis> treedt
 	één station als meester op, alle andere stations
 	associëren met dit station; dit netwerk staat bekend als
 	een BSS en het meesterstation heet een toegangspunt (AP).  In
 	een BSS gaat alle communicatie via het AP; zelfs als een station
 	met een ander draadloos station wil communiceren gaan de
 	boodschappen door het AP.  In de tweede netwerkvorm is er geen
 	meester en communiceren de stations direct.  Deze netwerkvorm is
 	een IBSS en staat gewoonlijk bekend als een <emphasis>ad-hoc
 	  netwerk</emphasis>.</para>
 
       <para>802.11 netwerken begonnen in de 2,4GHz band waarbij gebruik
 	werd gemaakt van protocollen die door de &ieee; 802.11 en
 	802.11b standaarden worden gedefinieerd.  Deze specificaties
 	omvatten de werkfrequenties, karakteristieken van de MAC-lagen
 	waaronder frame- en zendsnelheden (communicatie kan met
 	verschillende snelheden plaatsvinden).  Later definieerde de
 	802.11a-standaard het werken in de 5GHz band, inclusief andere
 	mechanismen voor signalering en hogere zendsnelheden.  Nog later
 	werd de 802.11g-standaard gedefinieerd om gebruik te kunnen
 	maken van de signalerings- en zendmechanismen van 802.11a in de
 	2,4GHz band zodanig dat het met terugwerkende kracht werkt op
 	802.11b-netwerken.</para>
 
       <para>Afgezien van de onderliggende zendtechnieken beschikken
 	802.11-netwerken over een verscheidenheid aan
 	beveiligingstechnieken.  De originele 802.11-specificaties
 	definieerden een eenvoudig beveiligingsprotocol genaamd WEP.
 	Dit protocol maakt gebruik van een vaste, van te voren gedeelde
 	sleutel en het cryptografische algoritme RC4 om de gegevens die
 	over het netwerk verstuurd worden te coderen.  Alle stations
 	dienen dezelfde sleutel te gebruiken om te kunnen communiceren.
 	Het is bewezen dat dit mechanisme eenvoudig te kraken is en
 	wordt nu, afgezien om voorbijgaande gebruikers te ontmoedigen
 	het netwerk te gebruiken, nog zelden gebruikt.  De huidige
 	beveiligingsmethoden worden gegeven door de &ieee; 802.11i
 	specificatie dat nieuwe cryptografische algoritmen en een
 	aanvullend protocol om stations aan een toegangspunt te
 	authenticeren en om sleutels voor gegevenscommunicatie uit te
 	wisselen definieert.  Verder worden cryptografische sleutels
 	periodiek ververst en zijn er mechanismen om indringpogingen
 	te detecteren (en om indringpogingen tegen te gaan).  Een andere
 	specificatie van een veelgebruikt beveiligingsprotocol in
 	draadloze netwerken is WPA.  Dit was een voorloper op 802.11i
 	en gedefinieerd door een industriegroep als een tussenmaatregel
 	terwijl er gewacht werd op de ratificatie van 802.11i.  WPA
 	specificeert een deel van de eisen van 802.11i en is ontworpen
 	voor implementatie op verouderde hardware.  In het bijzonder
 	vereist WPA alleen de TKIP-sleutel die van de originele
 	WEP-sleutel is afgeleid.  802.11i staat het gebruik van TKIP toe
 	maar vereist ook ondersteuning voor een sterkere sleutel,
 	AES-CCM, om gegevens te versleutelen.  (De AES-sleutel was niet
 	nodig in WPA omdat het rekenkundig te kostbaar werd geacht voor
 	implementatie op verouderde hardware.)</para>
 
       <para>Afgezien van de bovenstaande protocolstandaarden is de
 	andere belangrijke standaard waarvan bewustzijn belangrijk is
 	802.11e.  Deze standaard definieert het opstellen van
 	multimediatoepassingen zoals gestroomde video en voice over IP
 	(VoIP) binnen een 802.11-netwerk.  Net als 802.11i heeft ook
 	802.11e een voorgaande specificatie genaamd WME (later hernoemd
 	tot WMM) die door een industriegroep is gedefinieerd als een
 	deelverzameling van 802.11e die nu kan worden gebruikt om
 	multimediatoepassingen mogelijk te maken terwijl er gewacht
 	wordt op de uiteindelijke ratificatie van 802.11e.  Het
 	belangrijkste om over 802.11e en WME/WMM te weten is dat ze
 	gepriotiseerd verkeersgebruik van een draadloos netwerk mogelijk
 	maken door middel van Quality of Service (QoS) protocollen en
 	protocollen voor verbeterde mediatoegang.  Een juiste
 	implementatie van deze protocollen maken snelle gegevensbursts
 	en gepriotiseerde verkeersstromen mogelijk.</para>
 
       <para>&os; ondersteunt netwerken die met 802.11a,
 	802.11b, en 802.11g werken.  Ook worden de
 	veiligheidsprotocollen WPA en 802.11i ondersteund (samen met
 	11a, 11b, of 11g) en QoS en de verkeerspriorisatieprotocollen
 	die nodig zijn voor de protocollen WME/WMM worden voor een
 	beperkte verzameling draadloze apparatuur ondersteund.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="network-wireless-basic">
       <title>Basisinstallatie</title>
 
       <sect3>
 	<title>Kernelinstellingen</title>
 
 	<para>Om van een draadloos netwerk gebruik te maken is het nodig
 	  om een draadloze netwerkkaart te hebben en om de kernel met de
 	  juiste ondersteuning voor draadloze netwerken in te stellen.
 	  Het laatste is verdeeld in meerdere modulen zodat alleen de
 	  software ingesteld hoeft te worden die daadwerkelijk gebruikt
 	  zal worden.</para>
 
 	<para>Ten eerste is een draadloos netwerkapparaat nodig.  De
 	  meestgebruikte apparaten zijn degenen die onderdelen van
 	  Atheros gebruiken.  Deze apparaten worden ondersteund door het
 	  stuurprogramma &man.ath.4; en voor hen dient de volgende regel
 	  aan <filename>/boot/loader.conf</filename>
 	  toegevoegd te worden:</para>
 
 	<programlisting>if_ath_load="YES"</programlisting>
 
 	<para>Het stuurprogramma voor Atheros is opgedeeld in drie
 	  verschillende delen: het eigenlijke stuurprogramma
 	  (&man.ath.4;), de ondersteuningslaag voor de hardware die
 	  chip-specifieke functies afhandelt (&man.ath.hal.4;), en een
 	  algoritme om de snelheid om frames te verzenden te kiezen uit
 	  een reeks mogelijke waarden (hier ath_rate_sample).  Indien
 	  deze ondersteuning als kernelmodules wordt geladen, zullen de
 	  afhankelijkheden automatisch afgehandeld worden.  Voor andere
 	  apparaten dan die van Atheros dient de module voor dat
 	  stuurprogramma geladen te worden; bijvoorbeeld:</para>
 
 	<programlisting>if_wi_load="YES"</programlisting>
 
 	<para>voor apparaten die op onderdelen van Intersil Prism zijn
 	  gebaseerd (stuurprogramma &man.wi.4;).</para>
 
 	<note>
 	  <para>In de rest van dit document zal een &man.ath.4; apparaat
 	    gebruikt worden, de naam van het apparaat in de voorbeelden
 	    dient aangepast te worden aan de lokale installatie.  Een
 	    lijst van beschikbare draadloze stuurprogramma's en ondersteunde
 	    adapters staat in de &os; Hardware Notes.  Kopieën hiervan
 	    voor verschillende uitgaven en architecturen zijn beschikbaar op
 	    de <ulink url="http://www.FreeBSD.org/releases/index.html">Uitgave
 	      Informatie</ulink> pagina van de &os; website.  Indien er geen
 	    origineel stuurprogramma voor het draadloze apparaat
 	    bestaat, is het mogelijk om te proberen om direct het
 	    stuurprogramma van &windows; proberen te gebruiken met
 	    behulp van de stuurprogramma-wrapper <link
 	      linkend="config-network-ndis">NDIS</link>.</para>
 	</note>
 
 	<para>Nadat het apparaatstuurprogramma is ingesteld onder &os;&nbsp;7.X
 	  is het ook nodig om de ondersteuning voor 802.11-netwerken waarvan het
 	  stuurprogramma gebruik maakt in te stellen.  Voor het
 	  stuurprogramma &man.ath.4; zijn dit minimaal de modules
 	  &man.wlan.4;, <literal>wlan_scan_ap</literal> en
 	  <literal>wlan_scan_sta</literal>; de module &man.wlan.4; wordt
 	  automatisch geladen met het stuurprogramma voor draadloze
 	  apparaten, de overige modules dienen tijdens het opstarten
 	  geladen te worden in <filename>/boot/loader.conf</filename>:</para>
 
 	<programlisting>wlan_scan_ap_load="YES"
 wlan_scan_sta_load="YES"</programlisting>
 
 	<para>Sinds &os;&nbsp;8.0 zijn deze modules deel van het
 	  basisstuurprogramma &man.wlan.4; dat dynamisch met het stuurprogramma
 	  voor de adapter wordt geladen.</para>
 
 	<para>Daarvoor zijn ook de modules nodig die cryptografische
 	  ondersteuning implementeren voor de te gebruiken
 	  veiligheidsprotocollen.  Het is de bedoeling dat ze dynamisch
 	  door de module &man.wlan.4; worden geladen maar momenteel
 	  dienen ze handmatig ingesteld te worden.  De volgende modules
 	  zijn beschikbaar: &man.wlan.wep.4;, &man.wlan.ccmp.4;, en
 	  &man.wlan.tkip.4;.  Zowel de stuurprogramma's
 	  &man.wlan.ccmp.4; en &man.wlan.tkip.4; zijn alleen nodig
 	  indien het veiligheidsprotocol WPA en/of 802.11i gebruikt
 	  wordt.  Indien het netwerk encryptieloos dient te zijn, is de
 	  ondersteuning van &man.wlan.wep.4; niet nodig.  Om deze modules
 	  tijdens het opstarten te laden, dienen de volgende regels aan
 	  <filename>/boot/loader.conf</filename> toegevoegd te worden:</para>
 
 	<programlisting>wlan_wep_load="YES"
 wlan_ccmp_load="YES"
 wlan_tkip_load="YES"</programlisting>
 
 	<para>Nadat deze informatie aan het instellingenbestand om het
 	  systeem op te starten (i.e.
 	  <filename>/boot/loader.conf</filename>) is toegevoegd, is het
 	  noodzakelijk om de &os;-computer opnieuw op te starten.
 	  Indien het ongewenst is om de computer nu opnieuw op te
 	  starten, kunnen de modules ook handmatig worden geladen door
 	  &man.kldload.8; te gebruiken.</para>
 
 	<note>
 	  <para>Indien het gebruik van modules ongewenst is, kunnen deze
 	    stuurprogramma's in de kernel worden gecompileerd door de
 	    volgende regels aan het kernelinstellingenbestand toe te
 	    voegen:</para>
 
 	  <programlisting>device wlan              # 802.11 ondersteuning
 device wlan_wep          # 802.11 WEP-ondersteuning
 device wlan_ccmp         # 802.11 CCMP-ondersteuning
 device wlan_tkip         # 802.11 TKIP-ondersteuning
 device wlan_amrr	 # AMRR controle-algoritme voor zendsnelheid
 device ath	         # Atheros PCI/Cardbus netwerkkaarten
 device ath_hal		 # Ondersteuning voor PCI/cardbus chips
 options AH_SUPPORT_AR5146 # zet AR5146 tx/rx descriptors aan
 device ath_rate_sample   # SampleRate verzendsnelheid-controle voor ath</programlisting>
 
 	  <para>Beide van de volgende regels zijn nodig voor
 	    &os;&nbsp;7.X, voor andere versies van &os; zijn ze niet
 	    nodig:</para>
 
 	  <programlisting>device wlan_scan_ap	# 802.11 AP mode scanning
 device wlan_scan_sta	# 802.11 STA mode scanning</programlisting>
 
 	  <para>Met deze informatie in het kernelinstellingenbestand kan
 	    de kernel opnieuw gecompileerd en de &os;-computer opnieuw
 	    opgestart worden.</para>
 	</note>
 
 	<para>Wanneer het systeem draait, is het mogelijk om enige
 	  informatie over de draadloze apparaten in de
 	  opstartboodschappen te vinden, zoals:</para>
 
 	<screen>ath0: &lt;Atheros 5212&gt; mem 0x88000000-0x8800ffff irq 11 at device 0.0 on cardbus1
 ath0: [ITHREAD]
 ath0: AR2413 mac 7.9 RF2413 phy 4.5</screen>
       </sect3>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Infrastructuurmodus</title>
 
       <para>De infrastructuur- of BSS-modus is de modus die normaliter
 	gebruikt wordt.  In deze modus zijn een aantal draadloze
 	toegangspunten verbonden met een bedraad netwerk.  Elk draadloos
 	netwerk heeft een eigen naam, deze naam wordt de SSID van het
 	netwerk genoemd.  Draadloze cliënten verbinden zich met de
 	draadloze toegangspunten.</para>
 
       <sect3>
 	<title>&os; cliënten</title>
 
 	<sect4>
 	  <title>Hoe toegangspunten te vinden</title>
 
 	  <para>Voor het scannen van netwerken wordt het commando
 	    <command>ifconfig</command> gebruikt.  Het kan even duren
 	    voordat dit verzoek is afgehandeld aangezien het systeem op
 	    elke beschikbare draadloze frequentie naar toegangspunten
 	    moet zoeken.  Alleen de super-gebruiker kan zo'n scan
 	    opzetten:</para>
 
 	  <screen>&prompt.root; <userinput>ifconfig <replaceable>wlan0</replaceable> create wlandev <replaceable>ath0</replaceable></userinput>
 &prompt.root; <userinput>ifconfig <replaceable>wlan0</replaceable> up scan</userinput>
 SSID/MESH ID  BSSID              CHAN RATE   S:N     INT CAPS
 dlinkap       00:13:46:49:41:76   11   54M -90:96 100 EPS  WPA WME
 freebsdap     00:11:95:c3:0d:ac    1   54M -83:96 100 EPS  WPA</screen>
 
 	  <note>
 	    <para>De interface dient als up te worden gemarkeerd
 	      voordat het scannen begint.  Voor verdere scans is het
 	      niet nodig om de interface als up te markeren.</para>
 	  </note>
 
 	  <note>
 	    <para>In &os;&nbsp;7.X wordt de apparaat-adapter, bijvoorbeeld
 	      <devicename><replaceable>ath0</replaceable></devicename>,
 	      direct gebruikt in plaats van het apparaat
 	      <devicename>wlan</devicename>. Hierom is het nodig om beide
 	      vorige regels te vervangen door:</para>
 
 	    <screen>&prompt.root; <userinput>ifconfig <replaceable>ath0</replaceable> up scan</userinput></screen>
 
 	    <para>In de rest van dit document dienen gebruikers van
 	      &os;&nbsp;7.X de opdracht- en instellingregels volgens dat schema
 	      aan te passen.</para>
 	  </note>
 
 	  <para>De uitvoer van een scanverzoek vermeld elk gevonden
 	    BSS/IBSS-netwerk.  Naast de naam van het netwerk,
 	    <literal>SSID</literal>, staat het <literal>BSSID</literal>,
 	    wat het MAC-adres van het toegangspunt is.  Het veld
 	    <literal>CAPS</literal> identificeert het type van elk
 	    netwerk en de mogelijkheden van de stations die daar
 	    werkzaam zijn:</para>
 
 	  <table frame="none" pgwide="0">
 	    <title>Station Capability Codes</title>
 
 	    <tgroup cols="2">
 	      <thead>
 		<row>
 		  <entry>Capability Code</entry>
 		  <entry>Betekenis</entry>
 		</row>
 	      </thead>
 
 	      <tbody>
 		<row>
 		  <entry><literal>E</literal></entry>
 
 		  <entry>Uitgebreide dienstenverzameling (ESS).  Geeft aan
 		    dat het station deel uitmaakt van een
 		    infrastructuurnetwerk (in tegenstelling tot een IBSS-/
 		    ad-hoc-netwerk).</entry>
 		</row>
 
 		<row>
 		  <entry><literal>I</literal></entry>
 
 		  <entry>IBSS-/ad-hoc-netwerk.  Geeft aan dat het station
 		    deel uitmaakt van een ad-hoc-netwerk (in tegenstelling
 		    tot een ESS-netwerk).</entry>
 		</row>
 
 		<row>
 		  <entry><literal>P</literal></entry>
 
 		  <entry>Privacy.  Vertrouwelijkheid is vereist voor alle
 		    gegevensframes die binnen het BSS worden uitgewisseld.
 		    Dit betekent dat dit BSS eist dat het station
 		    cryptografische middelen als WEP, TKIP of AES-CCMP
 		    dient te gebruiken om de gegevensframes die met
 		    anderen worden uitgewisseld te versleutelen en te
 		    ontsleutelen.</entry>
 		</row>
 
 		<row>
 		  <entry><literal>S</literal></entry>
 
 		  <entry>Korte preambule.  Geeft aan dat het netwerk korte
 		    preambules gebruikt (gedefinieerd in 802.11b Hoge
 		    Snelheid/DSSS PHY, korte preambule gebruikt een
 		    56-bits synchronisatieveld in tegenstelling tot een
 		    128-bits dat bij lange preambules wordt
 		    gebruikt).</entry>
 		</row>
 
 		<row>
 		  <entry><literal>s</literal></entry>
 
 		  <entry>Korte slottijd.  Geeft aan dat het 802.11g-netwerk
 		    een korte slottijd gebruikt omdat er geen verouderde
 		    (802.11b) stations aanwezig zijn.</entry>
 		</row>
 	      </tbody>
 	    </tgroup>
 	  </table>
 
 	  <para>Het is ook mogelijk om de huidige lijst van bekende
 	    netwerken weer te geven met:</para>
 
 	  <screen>&prompt.root; <userinput>ifconfig <replaceable>scan0</replaceable> list scan</userinput></screen>
 
 	  <para>Deze informatie kan automatisch bijgewerkt worden door
 	    de adapter of handmatig met een <option>scan</option>
 	    verzoek.  Oude gegevens worden automatisch uit de cache
 	    verwijderd, dus kan deze lijst na verloop van tijd korter
 	    worden tenzij er meer scanverzoeken gedaan worden.</para>
 	</sect4>
 
 	<sect4>
 	  <title>Basisinstellingen</title>
 
 	  <para>Deze sectie geeft een eenvoudig voorbeeld hoe de
 	    draadloze netwerkadapter in &os; zonder encryptie aan de
 	    praat te krijgen.  Nadat deze concepten bekend zijn, wordt
 	    het sterk aangeraden om <link
 	      linkend="network-wireless-wpa">WPA</link> te gebruiken om
 	    de draadloze netwerken op te zetten.</para>
 
 	  <para>Er zijn drie basisstappen om een draadloos netwerk in te
 	    stellen: een toegangspunt kiezen, het station authenticeren,
 	    en een IP-adres instellen.  De volgende secties behandelen
 	    elk een stap.</para>
 
 	  <sect5>
 	    <title>Een toegangspunt kiezen</title>
 
 	    <para>In de meeste gevallen is het voldoende om het systeem
 	      een toegangspunt gebaseerd op de ingebouwde heuristieken
 	      te laten kiezen.  Dit is het standaardgedrag wanneer een
 	      interface als up wordt gemarkeerd of als een interface
 	      wordt ingesteld door het te noemen in
 	      <filename>/etc/rc.conf</filename>, bijvoorbeeld:</para>
 
 	    <programlisting>wlans_ath0="wlan0"
 ifconfig_wlan0="DHCP"</programlisting>
 
 	    <note>
 	      <para>Zoals eerder vermeld, is voor &os;&nbsp;7.X alleen een
 		regel nodig voor de apparaat-adapter:</para>
 
 	      <programlisting>ifconfig_ath0="DHCP"</programlisting>
 	    </note>
 
 	    <para>Indien er meerdere toegangspunten zijn en het gewenst
 	      is om een specifieke te kiezen, kan dit met het SSID:</para>
 
 	    <programlisting>wlans_ath0="wlan0"
 ifconfig_wlan0="ssid <replaceable>uw_ssid_hier</replaceable> DHCP"</programlisting>
 
 	    <para>In een omgeving waar meerdere toegangspunten hetzelfde
 	      SSID hebben (vaak gedaan om roamen eenvoudiger te maken)
 	      kan het nodig zijn om met één specifiek
 	      apparaat te associëren.  In dit geval kan ook het
 	      BSSID van het toegangspunt gespecificeerd worden (het SSID
 	      kan ook weggelaten worden):</para>
 
 	    <programlisting>wlans_ath0="wlan0"
 ifconfig_wlan0="ssid <replaceable>uw_ssid_hier</replaceable> bssid <replaceable>xx:xx:xx:xx:xx:xx</replaceable> DHCP</programlisting>
 
 	    <para>Er zijn andere manieren om de keuze van een
 	      toegangspunt te beperken zoals het beperken van het aantal
 	      frequenties waarop het systeem scant.  Dit kan handig zijn
 	      bij multi-band-netwerkkaarten aangezien het scannen van
 	      alle mogelijke kanalen tijdrovend kan zijn.  Om de werking
 	      tot een specifieke band te beperken kan de parameter
 	      <option>mode</option> gebruikt worden; bijvoorbeeld:</para>
 
 	    <programlisting>wlans_ath0="wlan0"
 ifconfig_wlan0="mode <replaceable>11g</replaceable> ssid <replaceable>uw_ssid_hier</replaceable> DHCP"</programlisting>
 
 	    <para>zal de kaart forceren om te werken in 802.11g welke
 	      alleen voor 2,4GHz frequenties is gedefinieerd dus de 5GHz
 	      kanalen blijven buiten beschouwing.  Andere manieren om
 	      dit te doen zijn de parameter <option>channel</option>,
 	      om bewerkingen op één specifieke frequentie
 	      vast te zetten, en de parameter <option>chanlist</option>,
 	      om een lijst van te scannen kanalen te specificeren.  Meer
 	      informatie over deze parameters kan in de hulppagina
 	      &man.ifconfig.8; gevonden worden.</para>
 	  </sect5>
 
 	  <sect5>
 	    <title>Authenticatie</title>
 
 	    <para>Nadat er een toegangspunt is gekozen moet het station
 	      zich authenticeren voordat het gegevens kan versturen.
 	      Authenticatie kan op verschillende manieren gebeuren.  Het
 	      meest gebruikte schema wordt open authenticatie genoemd en
 	      staat doe dat elk station aan het netwerk deelneemt en
 	      communiceert.  Deze manier van authenticatie dient
 	      gebruikt te worden voor testdoeleinden tijdens het voor de
 	      eerste keer opzetten van een draadloos netwerk.  Andere
 	      schema's vereisen dat cryptografische overeenkomsten
 	      voltooid worden voordat gegevensverkeer kan stromen; ofwel
 	      door vooraf gedeelde sleutels of geheimen te gebruiken, of
 	      door complexere schema's te gebruiken welke achterliggende
 	      diensten zoals RADIUS betrekken.  De meeste gebruikers
 	      zullen open authenticatie gebruiken welke de
 	      standaardinstelling is.  De dan meest voorkomende
 	      opstelling is WPA-PSK, ook bekend als WPA Personal, welke
 	      <link linkend="network-wireless-wpa-wpa-psk">hieronder</link>
 	      beschreven is.</para>
 
 	    <note>
 	      <para>Indien er een &apple; &airport; Extreme basisstation
 		als toegangspunt wordt gebruikt kan het nodig zijn om
 		gedeelde-sleutel-authenticatie samen met een WEP-sleutel
 		in te stellen.  Dit kan gedaan worden in het bestand
 		<filename>/etc/rc.conf</filename> of door het programma
 		&man.wpa.supplicant.8; te gebruiken.  Indien er een
 		enkel &airport; basisstation wordt gebruikt kan de
 		toegang met zoiets als het volgende worden
 		ingesteld:</para>
 
 	      <programlisting>wlans_ath0="wlan0"
 ifconfig_wlan0="authmode shared wepmode on weptxkey <replaceable>1</replaceable> wepkey <replaceable>01234567</replaceable> DHCP"</programlisting>
 
 	      <para>Over het algemeen dient authenticatie via gedeelde
 		sleutels worden voorkomen omdat het materiaal van de
 		WEP-sleutel op een zeer afgedwongen manier gebruikt wordt wat
 		het zelfs gemakkelijker maakt om de sleutel te kraken.
 		Indien WEP gebruikt moet worden (bijvoorbeeld voor
 		compatibiliteit met verouderde apparaten) is het beter
 		om WEP met <literal>open</literal> authenticatie te
 		gebruiken.  Meer informatie met betrekking tot WEP kan
 		gevonden worden in <xref linkend="network-wireless-wep"/>.</para>
 	    </note>
 	  </sect5>
 
 	  <sect5>
 	    <title>Een IP-adres verkrijgen met DHCP</title>
 
 	    <para>Nadat het toegangspunt is gekozen en de parameters
 	      voor de authenticatie zijn ingesteld, dient er een
 	      IP-adres ter communicatie verkregen worden.  In de meeste
 	      gevallen wordt het draadloze IP-adres verkregen via DHCP.
 	      Om dat te bereiken, dient
 	      <filename>/etc/rc.conf</filename> bewerkt te worden en
 	      <literal>DHCP</literal> aan de instellingen voor het
 	      apparaat toegevoegd te worden zoals in de verschillende
 	      bovenstaande voorbeelden is laten zien:</para>
 
 	    <programlisting>wlans_ath0="wlan0"
 ifconfig_wlan0="DHCP"</programlisting>
 
 	    <para>Op dit moment kan de draadloze interface geactiveerd
 	      worden:</para>
 
 	    <screen>&prompt.root; <userinput>/etc/rc.d/netif start</userinput></screen>
 
 	    <para>Wanneer de interface draait, kan
 	      <command>ifconfig</command> gebruikt worden om de status
 	      van de interface <devicename>ath0</devicename> te
 	      zien:</para>
 
 	    <screen>&prompt.root; <userinput>ifconfig <replaceable>wlan0</replaceable></userinput>
 wlan0: flags=8843&lt;UP,BROADCAST,RUNNING,SIMPLEX,MULTICAST&gt; mtu 1500
         ether 00:11:95:d5:43:62
 	inet 192.168.1.00 netmask 0xffffff00 broadcast 192.168.1.255
         media: IEEE 802.11 Wireless Ethernet OFDM/54Mbps mode 11g
         status: associated
         ssid dlinkap channel 11 (2462 Mhz 11g) bssid 00:13:46:49:41:76
 	country US ecm authmode OPEN privacy OFF txpower 21.5 bmiss 7
 	scanvalid 60 bgscan bgscanintvl 300 bgscanidle 250 roam:rssi 7
 	roam:rate 5 protmode CTS wme burst</screen>
 
 	    <para>Het <literal>status: associated</literal> betekent
 	      dat er verbinding is met een draadloos netwerk (in dit
 	      geval met het netwerk <literal>dlinkap</literal>).  Het
 	      gedeelte <literal>bssid 00:13:46:49:41:76</literal> is het
 	      MAC-adres van het toegangspunt; de gedeelte met
 	      <literal>authmode</literal> vertelt dat de communicatie
 	      niet versleuteld is.</para>
 	  </sect5>
 
 	  <sect5>
 	    <title>Statisch IP-adres</title>
 
 	    <para>In het geval dat het niet mogelijk is om een IP-adres
 	      van een DHCP-server te krijgen, kan er een vast IP-adres
 	      worden ingesteld.  Vervang het sleutelwoord
 	      <literal>DHCP</literal> van hierboven met de
 	      adresinformatie.  Zorg ervoor dat de andere parameters
 	      voor het selecteren van een toegangspunt behouden
 	      blijven:</para>
 
 	    <programlisting>wlans_ath0="wlan0"
 ifconfig_wlan0="inet <replaceable>192.168.1.100</replaceable> netmask <replaceable>255.255.255.0</replaceable> ssid <replaceable>uw_ssid_hier</replaceable>"</programlisting>
 	  </sect5>
 	</sect4>
 
 	<sect4 id="network-wireless-wpa">
 	  <title>WPA</title>
 
 	  <para>WPA (Wi-Fi Protected Access) is een beveiligingsprotocol
 	    dat samen met 802.11-netwerken wordt gebruikt om het gebrek
 	    aan degelijke authenticatie en de zwakte van <link
 	      linkend="network-wireless-wep">WEP</link> te benadrukken.
 	    WPA verbetert het 802.1X-authenticatieprotocol en gebruikt
 	    een sleutel gekozen uit meerdere in plaats van WEP voor
 	    gegevensintegriteit.  De enige sleutel welke WPA vereist is
 	    TKIP (Temporary Key Integrity Protocol).  TKIP is een sleutel dat de
 	    basis-RC4-sleutel welke door WEP wordt gebruikt uitbreidt
 	    door integriteitscontroles, knoeidetectie, en maatregelen om
 	    op elke gedetecteerde inbraak te reageren toe te voegen.
 	    TKIP is ontworpen om op verouderde hardware met enkel
 	    wijzigingen in software te draaien; het representeert een
 	    compromis dat de veiligheid verbetert maar nog steeds niet
 	    geheel immuun is tegen aanvallen.  WPA specificeert ook de
 	    sleutel AES-CCMP als een alternatief voor TKIP welke te
 	    verkiezen is indien mogelijk; voor deze specificatie wordt
 	    gewoonlijk de term WPA2 (of RSN) gebruikt.</para>
 
 	  <para>WPA definieert protocollen voor authenticatie en
 	    versleuteling.  Authenticatie gebeurt het meeste door
 	    één van deze twee technieken te gebruiken:
 	    door 802.1X en een achterliggende authenticatiedienst zoals
 	    RADIUS, of door een minimale overeenkomst tussen het station
 	    en het toegangspunt door een van te voren gedeeld geheim te
 	    gebruiken.  Het eerste wordt vaak WPA Enterprise genoemd en
 	    het laatste staat bekend als WPA Personal.  Aangezien de
 	    meeste mensen geen achterliggende RADIUS-server voor hun
 	    draadloos netwerk zullen opzetten, is WPA-PSK veruit de
 	    meest gebruikte configuratie voor WPA.</para>
 
 	  <para>Het beheer van de draadloze verbinding en de
 	    authenticatie (sleutelonderhandeling of authenticatie met
 	    een server) gebeurt met het gereedschap
 	    &man.wpa.supplicant.8;.  Dit programma vereist dat er een
 	    instellingenbestand,
 	    <filename>/etc/wpa_supplicant.conf</filename>, draait.
 	    Meer informatie over dit bestand kan in de hulppagina
 	    &man.wpa.supplicant.conf.5; worden gevonden.</para>
 
 	  <sect5 id="network-wireless-wpa-wpa-psk">
 	    <title>WPA-PSK</title>
 
 	    <para>WPA-PSK, ook bekend als WPA-Personal, is gebaseerd op
 	      een vooraf gedeelde sleutel (PSK) gegenereerd vanuit een
 	      gegeven wachtwoord die gebruikt zal worden als de
 	      hoofdsleutel in het draadloze netwerk.  Dit betekent dat
 	      alle draadloze gebruikers dezelfde sleutel zullen delen.
 	      WPA-PSK is bedoeld voor kleine netwerken waar het gebruik
 	      van een authenticatieserver niet mogelijk of gewenst
 	      is.</para>
 
 	    <warning>
 	      <para>Gebruik altijd sterke wachtwoorden welke voldoende
 		lang zijn en opgebouwd zijn uit een grote
 		tekenverzameling zodat ze niet gemakkelijk worden
 		geraden of aangevallen.</para>
 	    </warning>
 
 	    <para>De eerste stap is het instellen van het bestand
 	      <filename>/etc/wpa_supplicant.conf</filename> met het SSID
 	      en de vooraf gedeelde sleutel van het netwerk:</para>
 
 	    <programlisting>network={
   ssid="freebsdap"
   psk="freebsdmall"
 }</programlisting>
 
 	    <para>Daarna zal in <filename>/etc/rc.conf</filename> worden
 	      aangegeven dat de draadloze configuratie met WPA zal
 	      gebeuren en dat het IP-adres met DHCP zal worden
 	      verkregen:</para>
 
 	    <programlisting>wlans_ath0="wlan0"
 ifconfig_wlan0="WPA DHCP"</programlisting>
 
 	    <para>Hierna kan de interface geactiveerd worden:</para>
 
 	    <screen>&prompt.root; <userinput><filename>/etc/rc.d/netif</filename> start</userinput>
 Starting wpa_supplicant.
 DHCPDISCOVER on wlan0 to 255.255.255.255 port 67 interval 5
 DHCPDISCOVER on wlan0 to 255.255.255.255 port 67 interval 6
 DHCPOFFER from 192.168.0.1
 DHCPREQUEST on wlan0 to 255.255.255.255 port 67
 DHCPACK from 192.168.0.1
 bound to 192.168.0.254 -- renewal in 300 seconds.
 wlan0: flags=8843&lt;UP,BROADCAST,RUNNING,SIMPLEX,MULTICAST&gt; mtu 1500
       ether 00:11:95:d5:43:62
       inet 192.168.0.254 netmask 0xffffff00 broadcast 192.168.0.255
       media: IEEE 802.11 Wireless Ethernet OFDM/36Mbps mode 11g
       status: associated
       ssid freebsdap channel 1 (2412 Mhz 11g) bssid 00:11:95:c3:0d:ac
       country US ecm authmode WPA2/802.11i privacy ON deftxkey UNDEF
       AES-CCM 3:128-bit txpower 21.5 bmiss 7 scanvalid 450 bgscan
       bgscanintvl 300 bgscanidle 250 roam:rssi 7 roam:rate 5 protmode CTS
       wme burst roaming MANUAL</screen>
 
 	    <para>Ook kan gepoogd worden dit handmatig in te stellen
 	      door hetzelfde
 	      <filename>/etc/wpa_supplicant.conf</filename> als <link
 		linkend="network-wireless-wpa-wpa-psk">hierboven</link>
 	      te gebruiken, en dit te draaien:</para>
 
 	    <screen>&prompt.root; <userinput>wpa_supplicant -i <replaceable>wlan0</replaceable> -c /etc/wpa_supplicant.conf</userinput>
 Trying to associate with 00:11:95:c3:0d:ac (SSID='freebsdap' freq=2412 MHz)
 Associated with 00:11:95:c3:0d:ac
 WPA: Key negotiation completed with 00:11:95:c3:0d:ac [PTK=CCMP GTK=CCMP]
 CTRL-EVENT-CONNECTED - Connection to 00:11:95:c3:0d:ac completed (auth) [id=0 idstr=]</screen>
 
 	    <para>De volgende stap is het lanceren van het commando
 	      <command>dhclient</command> om een IP-adres van de
 	      DHCP-server te krijgen:</para>
 
 	    <screen>&prompt.root; <userinput>dhclient <replaceable>wlan0</replaceable></userinput>
 DHCPREQUEST on wlan0 to 255.255.255.255 port 67
 DHCPACK from 192.168.0.1
 bound to 192.168.0.254 -- renewal in 300 seconds.
 &prompt.root; <userinput>ifconfig <replaceable>wlan0</replaceable></userinput>
 wlan0: flags=8843&lt;UP,BROADCAST,RUNNING,SIMPLEX,MULTICAST&gt; mtu 1500
       ether 00:11:95:d5:43:62
       inet 192.168.0.254 netmask 0xffffff00 broadcast 192.168.0.255
       media: IEEE 802.11 Wireless Ethernet OFDM/36Mbps mode 11g
       status: associated
       ssid freebsdap channel 1 (2412 Mhz 11g) bssid 00:11:95:c3:0d:ac
       country US ecm authmode WPA2/802.11i privacy ON defxkey UNDEF
       AES-CCM 3:128-bit txpower 21.5 bmiss 7 scanvalid 450 bgscan
       bgscanintvl 300 bgscanidle 250 roam:rssi 7 roam:rate 5 protmode CTS
       wme burst roaming MANUAL</screen>
 
 	    <note>
 	      <para><filename>/etc/rc.conf</filename> heeft een regel
 		<literal>ifconfig_wlan0</literal> met de tekst
 		<literal>DHCP</literal> (zoals
 		<literal>ifconfig_wlan0="DHCP"</literal>),
 		<command>dhclient</command> zal automatisch gestart worden nadat
 		<command>wpa_supplicant</command> geassocieerd is met het
 		toegangspunt.</para>
 	    </note>
 
 	    <para>Als DHCP niet mogelijk of gewenst is, kan een statisch
 	      IP-adres worden ingesteld nadat <command>wpa_supplicant</command>
 	      het station heeft geauthenticeerd:</para>
 
 	    <screen>&prompt.root; <userinput>ifconfig <replaceable>wlan0</replaceable> inet <replaceable>192.168.0.100</replaceable> netmask <replaceable>255.255.255.0</replaceable></userinput>
 &prompt.root; <userinput>ifconfig <replaceable>wlan0</replaceable></userinput>
 wlan0: flags=8843&lt;UP,BROADCAST,RUNNING,SIMPLEX,MULTICAST&gt; mtu 1500
       ether 00:11:95:d5:43:62
       inet 192.168.0.100 netmask 0xffffff00 broadcast 192.168.0.255
       media: IEEE 802.11 Wireless Ethernet OFDM/36Mbps mode 11g
       status: associated
       ssid freebsdap channel 1 (2412 Mhz 11g) bssid 00:11:95:c3:0d:ac
       country US ecm authmode WPA2/802.11i privacy ON deftxkey UNDEF
       AES-CCM 3:128-bit txpower 21.5 bmiss 7 scanvalid 450 bgscan
       bgscanintvl 300 bgscanidle 250 roam:rssi 7 roam:rate 5 protmode CTS
       wme burst roaming MANUAL</screen>
 
 	    <para>Indien DHCP niet wordt gebruikt, dienen ook de
 	      standaard gateway en de naamserver handmatig ingesteld te
 	      worden:</para>
 
 	    <screen>&prompt.root; <userinput>route add default <replaceable>uw_standaard_router</replaceable></userinput>
 &prompt.root; <userinput>echo "nameserver <replaceable>uw_DNS_server</replaceable>" &gt;&gt; /etc/resolv.conf</userinput></screen>
 	  </sect5>
 
 	  <sect5 id="network-wireless-wpa-eap-tls">
 	    <title>WPA met EAP-TLS</title>
 
 	    <para>De tweede manier om WPA te gebruiken is met een
 	      achterliggende 802.1X-authenticatieserver.  In dit geval
 	      wordt het WPA-Enterprise genoemd om het verschil met het
 	      minder veilige WPA-Personal met de vooraf gedeelde sleutel
 	      aan te duiden.  Authenticatie is in WPA-Enterprise gebaseerd op
 	      EAP (Extensible Authentication Protocol).</para>
 
 	    <para>EAP wordt niet met een encryptiemethode geleverd.  In plaats
 	      daarvan was het besloten om EAP in een versleutelde tunnel te
 	      omsluiten.  Er bestaan vele EAP-authenticatiemethodes, de meest
 	      voorkomende zijn EAP-TLS, EAP-TTLS, en EAP-PEAP.</para>
 
 	    <para>EAP-TLS (EAP met Transport Layer Security) is een zeer
 	      goed ondersteund authenticatieprotocol in de draadloze
 	      wereld aangezien het de eerste EAP-methode was die
 	      gecertificeerd werd door de <ulink
 		url="http://www.wi-fi.org">Wi-Fi alliantie</ulink>.
 	      EAP-TLS vereist dat er drie certificaten draaien: het
 	      CA-certificaat (geïnstalleerd op alle machines), het
 	      servercertificaat voor de authenticatieserver, en een
 	      cliëntcertificaat voor elke draadloze cliënt.
 	      Bij deze EAP-methode authenticeren zowel de
 	      authenticatieserver als de draadloze cliënt elkaar
 	      door hun respectievelijke certificaten te laten zien, en
 	      ze controleren dat deze certificaten zijn getekend door de
 	      certificatenauthoriteit (CA) van de organisatie.</para>
 
 	    <para>Zoals voorheen gebeurt het instellen via
 	      <filename>/etc/wpa_supplicant.conf</filename>:</para>
 
 	    <programlisting>network={
   ssid="freebsdap" <co id="co-tls-ssid"/>
   proto=RSN  <co id="co-tls-proto"/>
   key_mgmt=WPA-EAP <co id="co-tls-kmgmt"/>
   eap=TLS <co id="co-tls-eap"/>
   identity="loader" <co id="co-tls-id"/>
   ca_cert="/etc/certs/cacert.pem" <co id="co-tls-cacert"/>
   client_cert="/etc/certs/clientcert.pem" <co id="co-tls-clientcert"/>
   private_key="/etc/certs/clientkey.pem" <co id="co-tls-pkey"/>
   private_key_passwd="freebsdmallclient" <co id="co-tls-pwd"/>
 }</programlisting>
 
 	    <calloutlist>
 	      <callout arearefs="co-tls-ssid">
 		<para>Dit veld geeft de naam van het netwerk (SSID) aan.</para>
 	      </callout>
 
 	      <callout arearefs="co-tls-proto">
 		<para>Hier wordt het RSN (&ieee; 802.11i) protocol
 		  gebruikt, ofwel WPA2.</para>
 	      </callout>
 
 	      <callout arearefs="co-tls-kmgmt">
 		<para>De regel <literal>key_mgmt</literal> verwijst naar
 		  het gebruikte sleutelbeheerprotocol.  In dit geval is
 		  het WPA dat EAP-authenticatie gebruikt:
 		  <literal>WPA-EAP</literal>.</para>
 	      </callout>
 
 	      <callout arearefs="co-tls-eap">
 		<para>In dit veld wordt de EAP-methode voor de
 		  verbinding genoemd.</para>
 	      </callout>
 
 	      <callout arearefs="co-tls-id">
 		<para>Het veld <literal>identity</literal> bevat de
 		  identiteitsstring voor EAP.</para>
 	      </callout>
 
 	      <callout arearefs="co-tls-cacert">
 		<para>Het veld <literal>ca_cert</literal> geeft de
 		  padnaam van het CA-certificaatbestand aan.  Dit
 		  bestand is nodig om het servercertificaat te
 		  controleren.</para>
 	      </callout>
 
 	      <callout arearefs="co-tls-clientcert">
 		<para>De regel <literal>client_cert</literal> geeft de
 		  padnaam van het cliëntcertificaatbestand aan.
 		  Dit certificaat is uniek voor elke draadloze
 		  cliënt van het netwerk.</para>
 	      </callout>
 
 	      <callout arearefs="co-tls-pkey">
 		<para>Het veld <literal>private_key</literal> is de
 		  padnaam naar het bestand dat de privésleutel
 		  van het cliëntcertificaat bevat.</para>
 	      </callout>
 
 	      <callout arearefs="co-tls-pwd">
 		<para>Het veld <literal>private_key_passwd</literal>
 		  bevat het wachtwoord voor de privésleutel.</para>
 	      </callout>
 	    </calloutlist>
 
 	    <para>Voeg vervolgens de volgende regels toe aan
 	      <filename>/etc/rc.conf</filename>:</para>
 
 	    <programlisting>wlans_ath0="wlan0"
 ifconfig_wlan0="WPA DHCP"</programlisting>
 
 	    <para>De volgende stap is het activeren van de interface met
 	      behulp van de faciliteit <filename>rc.c</filename>:</para>
 
 	    <screen>&prompt.root; <userinput>/etc/rc.d/netif start</userinput>
 Starting wpa_supplicant.
 DHCPREQUEST on wlan0 to 255.255.255.255 port 67
 DHCPREQUEST on wlan0 to 255.255.255.255 port 67
 DHCPACK from 192.168.0.20
 bound to 192.168.0.254 -- renewal in 300 seconds.
 wlan0: flags=8843&lt;UP,BROADCAST,RUNNING,SIMPLEX,MULTICAST&gt; mtu 1500
       ether 00:11:95:d5:43:62
       inet 192.168.0.254 netmask 0xffffff00 broadcast 192.168.0.255
       media: IEEE 802.11 Wireless Ethernet DS/11Mbps mode 11g
       status: associated
       ssid freebsdap channel 1 (2412 Mhz 11g) bssid 00:11:95:c3:0d:ac
       country US ecm authmode WPA/802.11i privacy ON deftxkey UNDEF
       AES-CCM 3:128-bit txpower 21.5 bmiss 7 scanvalid 450 bgscan
       bgscanintvl 300 bgscanidle 250 roam:rssi 7 roam:rate 5 protmode CTS
       wme burst roaming MANUAL</screen>
 
 	    <para>Zoals eerder is laten zien, is het ook mogelijk om de
 	      interface handmatig te activeren met zowel de commando's
 	      <command>wpa_supplicant</command> en
 	      <command>ifconfig</command>.</para>
 	  </sect5>
 
 	  <sect5 id="network-wireless-wpa-eap-ttls">
 	    <title>WPA met EAP-TTLS</title>
 
 	    <para>Bij EAP-TLS hebben zowel de authenticatieserver als de
 	      cliënt een certificaat nodig, met EAP-TTLS
 	      (EAP-Tunneled Transport Layer Security) is een
 	      cliëntcertificaat optioneel.  Deze methode komt in de
 	      buurt van wat sommige beveiligde websites doen, waar de
 	      webserver een veilige SSL-tunnel kan aanmaken zelfs als de
 	      bezoekers geen certificaten aan de cliëntkant hebben.
 	      EAP-TTLS zal de versleutelde TLS-tunnel gebruiken voor het
 	      veilig transporteren van de authenticatiegegevens.</para>
 
 	    <para>De instellingen worden gedaan via het bestand
 	      <filename>/etc/wpa_supplicant.conf</filename>:</para>
 
 	    <programlisting>network={
   ssid="freebsdap"
   proto=RSN
   key_mgmt=WPA-EAP
   eap=TTLS <co id="co-ttls-eap"/>
   identity="test" <co id="co-ttls-id"/>
   password="test" <co id="co-ttls-passwd"/>
   ca_cert="/etc/certs/cacert.pem" <co id="co-ttls-cacert"/>
   phase2="auth=MD5" <co id="co-ttls-pha2"/>
 }</programlisting>
 
 	    <calloutlist>
 	      <callout arearefs="co-ttls-eap">
 		<para>Dit veld noemt de EAP-methode voor de
 		  verbinding.</para>
 	      </callout>
 
 	      <callout arearefs="co-ttls-id">
 		<para>Het veld <literal>identity</literal> bevat de
 		  identiteitsstring voor EAP-authenticatie binnen de
 		  versleutelde TLS-tunnel.</para>
 	      </callout>
 
 	      <callout arearefs="co-ttls-passwd">
 		<para>Het veld <literal>password</literal> bevat het
 		  wachtwoord voor de EAP-authenticatie.</para>
 	      </callout>
 
 	      <callout arearefs="co-ttls-cacert">
 		<para>Het veld <literal>ca_cert</literal> wijst naar de
 		  padnaam van het CA-certificaatbestand.  Dit bestand is
 		  nodig om het servercertificaat te controleren.</para>
 	      </callout>
 
 	      <callout arearefs="co-ttls-pha2">
 		<para>Dit veld noemt de gebruikte authenticatiemethode
 		  in de versleutelde TLS-tunnel.  In dit geval is EAP
 		  met MD5-Challenge gebruikt.  De <quote>binnenste
 		    authenticatie</quote>-fase wordt vaak
 		  <quote>phase2</quote> genoemd.</para>
 	      </callout>
 	    </calloutlist>
 
 	    <para>Ook dienen de volgende regels toegevoegd te worden aan
 	      <filename>/etc/rc.conf</filename>:</para>
 
 	    <programlisting>wlans_ath0="wlan0"
 ifconfig_ath0="WPA DHCP"</programlisting>
 
 	    <para>De volgende stap is het activeren van de interface:</para>
 
 	    <screen>&prompt.root; <userinput>/etc/rc.d/netif start</userinput>
 Starting wpa_supplicant.
 DHCPREQUEST on wlan0 to 255.255.255.255 port 67 interval 7
 DHCPREQUEST on wlan0 to 255.255.255.255 port 67 interval 15
 DHCPREQUEST on wlan0 to 255.255.255.255 port 67 interval 21
 DHCPACK from 192.168.0.20
 bound to 192.168.0.254 -- renewal in 300 seconds.
 wlan0: flags=8843&lt;UP,BROADCAST,RUNNING,SIMPLEX,MULTICAST&gt; mtu 1500
       ether 00:11:95:d5:43:62
       inet 192.168.0.254 netmask 0xffffff00 broadcast 192.168.0.255
       media: IEEE 802.11 Wireless Ethernet autoselect DS/11Mbps mode 11g
       status: associated
       ssid freebsdap channel 1 (2412 Mhz) bssid 00:11:95:c3:0d:ac
       country US ecm authmode WPA2/802.11i privacy ON deftxkey UNDEF
       AES-CCM 3:128-bit txpower 21.5 bmiss 7 scanvalid 450 bgscan
       bgscanintvl 300 bgscanidle 250 roam:rssi 7 roam:rate 5 protmode CTS
       wme burst roaming MANUAL</screen>
 	  </sect5>
 
 	  <sect5 id="network-wireless-wpa-eap-peap">
 	    <title>WPA met EAP-PEAP</title>
 
 	    <note>
 	      <para>PEAPv0/EAP-MSCHAPv2 is de meest gebruikelijke PEAP-methode.
 		In de rest van dit document wordt de term PEAP gebruikt om naar
 		die methode te verwijzen.</para>
 	    </note>
 
 	    <para>PEAP (Beveiligd EAP) is ontworpen als een alternatief
 	      voor EAP-TTLS, en is de meest gebruikte EAP-standaard na EAP-TLS.
 	      Met andere woorden, als u een netwerk met verschillende
 	      besturingssystemen heeft, zou PEAP de meest ondersteunde standaard
 	      moeten zijn na EAP-TLS.</para>
 
 	    <para>PEAP is soortgelijk aan EAP-TTLS:  het gebruikt een
 	      server-side certificaat om de cliënten te
 	      authenticeren door een beveiligde TLS-tunnel tussen de
 	      cliënt en de authenticatieserver aan te maken, welke
 	      de uitwisseling van de authenticatie-informatie beschermt.
 	      Vanuit een beveiligingsoogpunt gezien is het verschil
 	      tussen EAP-TTLS en PEAP dat PEAP-authenticatie de
 	      gebruikersnaam onversleuteld uitzendt, alleen het
 	      wachtwoord wordt in de beveiligde TLS-tunnel verzonden.
 	      EAP-TTLS gebruikt de TLS-tunnel voor zowel de
 	      gebruikersnaam als het wachtwoord.</para>
 
 	    <para>Het bestand
 	      <filename>/etc/wpa_supplicant.conf</filename> dient
 	      gewijzigd te worden om de EAP-PEAP-gerelateerde
 	      instellingen toe te voegen:</para>
 
 	    <programlisting>network={
   ssid="freebsdap"
   proto=RSN
   key_mgmt=WPA-EAP
   eap=PEAP <co id="co-peap-eap"/>
   identity="test" <co id="co-peap-id"/>
   password="test" <co id="co-peap-passwd"/>
   ca_cert="/etc/certs/cacert.pem" <co id="co-peap-cacert"/>
   phase1="peaplabel=0" <co id="co-peap-pha1"/>
   phase2="auth=MSCHAPV2" <co id="co-peap-pha2"/>
 }</programlisting>
 
 	    <calloutlist>
 	      <callout arearefs="co-peap-eap">
 		<para>Dit veld noemt de EAP-methode voor de
 		  verbinding.</para>
 	      </callout>
 
 	      <callout arearefs="co-peap-id">
 		<para>Het veld <literal>identity</literal> bevat de
 		  identiteitsstring voor EAP-authenticatie binnen de
 		  versleutelde TLS-tunnel.</para>
 	      </callout>
 
 	      <callout arearefs="co-peap-passwd">
 		<para>Het veld <literal>password</literal> bevat het
 		  wachtwoord voor de EAP-authenticatie.</para>
 	      </callout>
 
 	      <callout arearefs="co-peap-cacert">
 		<para>Het veld <literal>ca_cert</literal> wijst naar de
 		  padnaam van het CA-certificaatbestand.  Dit bestand is
 		  nodig om het servercertificaat te controleren.</para>
 	      </callout>
 
 	      <callout arearefs="co-peap-pha1">
 		<para>Dit veld bevat de parameters voor de eerste fase
 		  van authenticatie (de TLS-tunnel).  Afhankelijk van
 		  de gebruikte authenticatieserver moet er een specifiek
 		  label voor authenticatie worden opgegeven.  In de
 		  meeste gevallen zal het label <quote>client EAP
 		    encryption</quote> zijn welke ingesteld is door
 		  <literal>peaplabel=0</literal> te gebruiken.  Meer
 		  informatie kan in de hulppagina
 		  &man.wpa.supplicant.conf.5; gevonden worden.</para>
 	      </callout>
 
 	      <callout arearefs="co-peap-pha2">
 		<para>Dit veld noemt het authenticatieprotocol dat in de
 		  versleutelde TLS-tunnel gebruikt wordt.  In het geval
 		  van PEAP is dit <literal>auth=MSCHAPV2</literal>.</para>
 	      </callout>
 	    </calloutlist>
 
 	    <para>Het volgende dient te worden toegevoegd aan
 	      <filename>/etc/rc.conf</filename>:</para>
 
 	    <programlisting>wlans_ath0="wlan0"
 ifconfig_wlan0="WPA DHCP"</programlisting>
 
 	    <para>Hierna kan de interface worden geactiveerd:</para>
 
 	    <screen>&prompt.root; <userinput>/etc/rc.d/netif start</userinput>
 Starting wpa_supplicant.
 DHCPREQUEST on wlan0 to 255.255.255.255 port 67 interval 7
 DHCPREQUEST on wlan0 to 255.255.255.255 port 67 interval 15
 DHCPREQUEST on wlan0 to 255.255.255.255 port 67 interval 21
 DHCPACK from 192.168.0.20
 bound to 192.168.0.254 -- renewal in 300 seconds.
 wlan0: flags=8843&lt;UP,BROADCAST,RUNNING,SIMPLEX,MULTICAST&gt; mtu 1500
       ether 00:11:95:d5:43:62
       inet 192.168.0.254 netmask 0xffffff00 broadcast 192.168.0.255
       media: IEEE 802.11 Wireless Ethernet autoselect DS/11Mbps mode 11g
       status: associated
       ssid freebsdap channel 1 (2412 Mhz) bssid 00:11:95:c3:0d:ac
       country US ecm authmode WPA2/802.11i privacy ON deftxkey UNDEF
       AES-CCM 3:128-bit txpower 21.5 bmiss 7 scanvalid 450 bgscan
       bgscanintvl 300 bgscanidle 250 roam:rssi 7 roam:rate 5 protmode CTS
       wme burst roaming MANUAL</screen>
 	  </sect5>
 	</sect4>
 
 	<sect4 id="network-wireless-wep">
 	  <title>WEP</title>
 
 	  <para>WEP (Wired Equivalent Privacy) maakt deel uit van de
 	    oorspronkelijke 802.11 standaard.  Er is geen
 	    authenticatiemechanisme, slechts een zwakke vorm van
 	    toegangscontrole, en het is gemakkelijk te kraken.</para>
 
 	  <para>WEP kan worden opgezet met
 	    <command>ifconfig</command>:</para>
 
 	  <screen>&prompt.root; <userinput>ifconfig <replaceable>wlan0</replaceable> create wlandev <replaceable>ath0</replaceable></userinput>
 &prompt.root; <userinput>ifconfig <replaceable>wlan0</replaceable> inet <replaceable>192.168.1.100</replaceable> netmask <replaceable>255.255.255.0</replaceable> \
 	    ssid <replaceable>mijn_net</replaceable> wepmode on weptxkey <replaceable>3</replaceable> wepkey <replaceable>3:0x3456789012</replaceable></userinput></screen>
 
 	  <itemizedlist>
 	    <listitem>
 	      <para>De <literal>weptxkey</literal> geeft aan welke
 		WEP-sleutel zal worden gebruikt tijdens het verzenden.
 		Hier wordt de derde sleutel gebruikt.  Dit dient
 		overeen te komen met de instelling in het toegangspunt.
 		Probeer, indien onbekend is welke sleutel door het toegangspunt
 		wordt gebruikt, <literal>1</literal> (i.e., de eerste sleutel)
 		voor deze waarde te gebruiken.</para>
 	    </listitem>
 
 	    <listitem>
 	      <para>De <literal>wepkey</literal> selecteert één
 		van de WEP-sleutels in.  Het dient in het formaat
 		<replaceable>index:sleutel</replaceable> te zijn.  Sleutel
 		<literal>1</literal> wordt als standaard gebruikt; de index
 		hoeft alleen ingesteld te worden als we een andere dan de
 		eerste sleutel gebruiken.</para>
 
 	      <note>
 		<para>De <literal>0x3456789012</literal> dient vervangen
 		  te worden door de sleutel die ingesteld is voor
 		  gebruik met het toegangspunt.</para>
 	      </note>
 	    </listitem>
 	  </itemizedlist>
 
 	  <para>Het wordt aangeraden om de hulppagina &man.ifconfig.8;
 	    te lezen voor verdere informatie.</para>
 
 	  <para>De faciliteit <command>wpa_supplicant</command> kan ook
 	    gebruikt worden om de draadloze interface in te stellen voor
 	    WEP.  Het bovenstaande voorbeeld kan worden ingesteld door
 	    de volgende regels toe te voegen aan
 	    <filename>/etc/wpa_supplicant.conf</filename>:</para>
 
 	  <programlisting>network={
   ssid="mijn_net"
   key_mgmt=NONE
   wep_key3=3456789012
   wep_tx_keyidx=3
 }</programlisting>
 
 	  <para>Daarna:</para>
 
 	  <screen>&prompt.root; <userinput>wpa_supplicant -i <replaceable>wlan0</replaceable> -c /etc/wpa_supplicant.conf</userinput>
 Trying to associate with 00:13:46:49:41:76 (SSID='dlinkap' freq=2437 MHz)
 Associated with 00:13:46:49:41:76</screen>
 	</sect4>
       </sect3>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Ad-hoc-modus</title>
 
       <para>IBSS-modus, ook ad-hoc-modus genoemd, is ontworpen voor
 	point-to-point-verbindingen.  Om bijvoorbeeld een ad-hoc-netwerk
 	tussen de machine <hostid>A</hostid> en de machine
 	<hostid>B</hostid> op te zetten, is het slechts nodig om twee
 	IP-adressen en een SSID te kiezen.</para>
 
       <para>Op machine <hostid>A</hostid>:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>ifconfig <replaceable>wlan0</replaceable> create wlandev <replaceable>ath0</replaceable> wlanmode adhoc</userinput>
 &prompt.root; <userinput>ifconfig <replaceable>wlan0</replaceable> inet <replaceable>192.168.0.1</replaceable> netmask <replaceable>255.255.255.0</replaceable> ssid <replaceable>freebsdap</replaceable></userinput>
   wlan0: flags=8843&lt;UP,BROADCAST,RUNNING,SIMPLEX,MULTICAST&gt; metric 0 mtu 1500
 	  ether 00:11:95:c3:0d:ac
 	  inet 192.168.0.1 netmask 0xffffff00 broadcast 192.168.0.255
 	  media: IEEE 802.11 Wireless Ethernet autoselect mode 11g &lt;adhoc&gt;
 	  status: running
 	  ssid freebsdap channel 2 (2417 Mhz 11g) bssid 02:11:95:c3:0d:ac
 	  country US ecm authmode OPEN privacy OFF txpower 21.5 scanvalid 60
 	  protmode CTS wme burst</screen>
 
       <para>De parameter <literal>adhoc</literal> geeft aan dat de
 	interface in de IBSS-modus draait.</para>
 
       <para>Op <hostid>B</hostid> zal het mogelijk moeten zijn om
 	<hostid>A</hostid> te detecteren:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>ifconfig <replaceable>wlan0</replaceable> create wlandev <replaceable>ath0</replaceable> wlanmode adhoc</userinput>
 &prompt.root; <userinput>ifconfig <replaceable>wlan0</replaceable> up scan</userinput>
   SSID/MESH ID    BSSID              CHAN RATE   S:N     INT CAPS
   reebsdap       02:11:95:c3:0d:ac    2   54M -64:-96  100 IS   WME</screen>
 
       <para>De <literal>I</literal> in de uitvoer bevestigt dat machine
 	<hostid>A</hostid> in ad-hoc-modus verkeert.  Het is slechts
 	nodig om <hostid>B</hostid> met een ander IP-adres in te
 	stellen:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>ifconfig <replaceable>wlan0</replaceable> inet <replaceable>192.168.0.2</replaceable> netmask <replaceable>255.255.255.0</replaceable> ssid <replaceable>freebsdap</replaceable></userinput>
 &prompt.root; <userinput>ifconfig <replaceable>wlan0</replaceable> ssid <replaceable>freebsdap</replaceable> mediaopt adhoc inet <replaceable>192.168.0.2</replaceable> netmask <replaceable>255.255.255.0</replaceable></userinput>
 &prompt.root; <userinput>ifconfig <replaceable>wlan0</replaceable></userinput>
   wlan0: flags=8843&lt;UP,BROADCAST,RUNNING,SIMPLEX,MULTICAST&gt; metric 0 mtu 1500
 	  ether 00:11:95:d5:43:62
 	  inet 192.168.0.2 netmask 0xffffff00 broadcast 192.168.0.255
 	  media: IEEE 802.11 Wireless Ethernet autoselect mode 11g &lt;adhoc&gt;
 	  status: running
 	  ssid freebsdap channel 2 (2417 Mhz 11g) bssid 02:11:95:c3:0d:ac
 	  country US ecm authmode OPEN privacy OFF txpower 21.5 scanvalid 60
 	  protmode CTS wme burst</screen>
 
       <para>Zowel <hostid>A</hostid> als <hostid>B</hostid> zijn nu
 	klaar om informatie uit te wisselen.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="network-wireless-ap">
       <title>&os; Host Toegangspunten</title>
 
       <para>&os; kan als toegangspunt (AP) functioneren wat de noodzaak
 	om een hardwarematig AP te kopen of een ad-hoc-netwerk te
 	draaien wegneemt.  Dit kan bijzonder nuttig zijn indien de
 	&os;-machine als gateway naar een ander netwerk (bijvoorbeeld
 	het Internet) functioneert.</para>
 
       <sect3 id="network-wireless-ap-basic">
 	<title>Basisinstellingen</title>
 
 	<para>Voordat de &os;-machine als een AP wordt ingesteld, dient
 	  de kernel te worden ingesteld met de juiste ondersteuning voor
 	  draadloos netwerken voor de draadloze kaart.  Ook dient er
 	  ondersteuning voor de te gebruiken beveiligingsprotocollen te
 	  worden toegevoegd.  Meer details staan in <xref
 	    linkend="network-wireless-basic"/>.</para>
 
 	<note>
 	  <para>Momenteel staan de NDIS-stuurprogrammawrapper en de
 	    stuurprogramma's van &windows; het werken als AP niet toe.
 	    Alleen originele draadloze &os;-stuurprogramma's
 	    ondersteunen AP-modus.</para>
 	</note>
 
 	<para>Wanneer de ondersteuning voor draadloos netwerken is
 	  geladen, kan gecontroleerd worden of het draadloze apparaat
 	  de hostgebaseerde toegangspuntmodus ondersteunt (ook bekend
 	  als hostap-modus):</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>ifconfig <replaceable>wlan0</replaceable> create wlandev <replaceable>ath0</replaceable></userinput>
 &prompt.root; <userinput>ifconfig <replaceable>wlan0</replaceable> list caps</userinput>
 drivercaps=6f85edc1&lt;STA,FF,TURBOP,IBSS,HOSTAP,AHDEMO,TXPMGT,SHSLOT,SHPREAMBLE,MONITOR,MBSS,WPA1,WPA2,BURST,WME,WDS,BGSCAN,TXFRAG&gt;
 cryptocaps=1f&lt;WEP,TKIP,AES,AES_CCM,TKIPMIC&gt;</screen>
 
 	<para>Deze uitvoer geeft de mogelijkheden van de kaart weer, het
 	  woord <literal>HOSTAP</literal> bevestigt dat deze draadloze
 	  kaart als toegangspunt kan functioneren.  Ook worden
 	  verschillende ondersteunde versleutelmethoden genoemd: WEP,
 	  TKIP, AES, enzovoorts.  Deze informatie is belangrijk om te weten
 	  welke beveiligingsprotocollen gebruikt kunnen worden op het
 	  toegangspunt.</para>
 
 	<para>Het draadloze apparaat kan enkel in hostap-modus worden
 	  gezet tijdens het creeëren van het netwerk pseudo-device
 	  dus een vooraf aangemaakt apparaat moet eerst verwijderd
 	  worden:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>ifconfig <replaceable>wlan0</replaceable> destroy</userinput></screen>
 
 	<para>waarna deze opnieuw aangemaakt kan worden met de juiste
 	  parameters:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>ifconfig <replaceable>wlan0</replaceable> create wlandev <replaceable>ath0</replaceable> wlanmode hostap</userinput>
 &prompt.root; <userinput>ifconfig <replaceable>wlan0</replaceable> inet <replaceable>192.168.0.1</replaceable> netmask <replaceable>255.255.255.0</replaceable> ssid <replaceable>freebsdap</replaceable> mode 11g channel 1</userinput></screen>
 
 	<para>Gebruik nogmaals <command>ifconfig</command> om de status van
 	  de interface <devicename>wlan0</devicename> te zien:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>ifconfig <replaceable>wlan0</replaceable></userinput>
   wlan0: flags=8843&lt;UP,BROADCAST,RUNNING,SIMPLEX,MULTICAST&gt; metric 0 mtu 1500
 	  ether 00:11:95:c3:0d:ac
 	  inet 192.168.0.1 netmask 0xffffff00 broadcast 192.168.0.255
 	  status: running
 	  ssid freebsdap channel 1 (2412 Mhz 11g) bssid 00:11:95:c3:0d:ac
 	  country US ecm authmode OPEN privacy OFF txpower 21.5 scanvalid 60
 	  protmode CTS wme burst dtimperiod 1 -dfs</screen>
 
 	<para>De parameter <literal>hostap</literal> geeft aan dat de
 	  interface in hostgebaseerde toegangspuntmodus draait.</para>
 
 	<para>Het instellen van de interface kan automatisch tijdens het
 	  opstarten gedaan worden door de volgende regels aan
 	  <filename>/etc/rc.conf</filename> toe te voegen:</para>
 
 	<programlisting>wlans_ath0="wlan0"
 create_args_wlan0="wlanmode hostap"
 ifconfig_wlan0="inet <replaceable>192.168.0.1</replaceable> netmask <replaceable>255.255.255.0</replaceable> ssid <replaceable>freebsdap</replaceable> mode 11g channel <replaceable>1</replaceable>"</programlisting>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title>Hostgebaseerde toegangspunt zonder authenticatie of
 	  versleuteling</title>
 
 	<para>Hoewel het niet aangeraden wordt om een AP zonder enige
 	  vorm van authenticatie of encryptie te draaien, is dit een
 	  eenvoudige manier om te controleren of het AP werkt.  Deze
 	  configuratie is ook belangrijk voor het debuggen van problemen
 	  met cliënten.</para>
 
 	<para>Nadat het AP is ingesteld als eerder is laten zien, is het
 	  mogelijk om van een andere draadloze machine een scan te
 	  beginnen om het AP te vinden:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>ifconfig <replaceable>wlan0</replaceable> create wlandev <replaceable>ath0</replaceable></userinput>
 &prompt.root; <userinput>ifconfig <replaceable>wlan0</replaceable> up scan</userinput>
 SSID/MESH ID    BSSID              CHAN RATE   S:N     INT CAPS
 freebsdap       00:11:95:c3:0d:ac    1   54M -66:-96  100 ES   WME</screen>
 
 	<para>De cliëntmachine heeft het AP gevonden en kan ermee
 	  geassocieerd worden:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>ifconfig <replaceable>ath0</replaceable> ssid <replaceable>freebsdap</replaceable> inet <replaceable>192.168.0.2</replaceable> netmask <replaceable>255.255.255.0</replaceable></userinput>
   <userinput>ifconfig <replaceable>wlan0</replaceable></userinput>
   wlan0: flags=8843&lt;UP,BROADCAST,RUNNING,SIMPLEX,MULTICAST&gt; metric 0 mtu 1500
 	  ether 00:11:95:d5:43:62
 	  inet 192.168.0.2 netmask 0xffffff00 broadcast 192.168.0.255
 	  media: IEEE 802.11 Wireless Ethernet OFDM/54Mbps mode 11g
 	  status: associated
 	  ssid freebsdap channel 1 (2412 Mhz 11g) bssid 00:11:95:c3:0d:ac
 	  country US ecm authmode OPEN privacy OFF txpower 21.5 bmiss 7
 	  scanvalid 60 bgscan bgscanintvl 300 bgscanidle 250 roam:rssi 7
 	  roam:rate 5 protmode CTS wme burst</screen>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title>WPA hostgebaseerde toegangspunt</title>
 
 	<para>Deze sectie zal zich richten op opzetten van een &os;
 	  toegangspunt dat het beveiligingsprotocol WPA gebruikt.  Meer
 	  details over WPA en het instellen van op WPA gebaseerde
 	  draadloze cliënten kan gevonden worden in <xref
 	    linkend="network-wireless-wpa"/>.</para>
 
 	<para>De daemon <application>hostapd</application> wordt
 	  gebruikt om cliëntauthenticatie en sleutelbeheer op het
 	  toegangspunt met WPA af te handelen.</para>
 
 	<para>In het volgende zullen alle instellingsbewerkingen worden
 	  uitgevoerd op de &os;-machine die als AP dienst doet.  Wanneer
 	  het AP correct werkt, zou <application>hostapd</application>
 	  automatisch tijdens het opstarten aangezet moeten worden met
 	  de volgende regel in <filename>/etc/rc.conf</filename>:</para>
 
 	<programlisting>hostapd_enable="YES"</programlisting>
 
 	<para>Zorg ervoor dat voordat geprobeerd wordt om
 	  <application>hostapd</application> in te stellen, de
 	  basisinstellingen die in <xref
 	  linkend="network-wireless-ap-basic"/> zijn geïntroduceerd
 	  zijn uitgevoerd.</para>
 
 	<sect4>
 	  <title>WPA-PSK</title>
 
 	  <para>WPA-PSK is bedoeld voor kleine netwerken waar het
 	    gebruik van een achterliggende authenticatieserver niet
 	    mogelijk of gewenst is.</para>
 
 	  <para>Het instellen wordt gedaan in het bestand
 	    <filename>/etc/hostapd.conf</filename>:</para>
 
 	  <programlisting>interface=wlan0 <co id="co-ap-wpapsk-iface"/>
 debug=1 <co id="co-ap-wpapsk-dbug"/>
 ctrl_interface=/var/run/hostapd <co id="co-ap-wpapsk-ciface"/>
 ctrl_interface_group=wheel <co id="co-ap-wpapsk-cifacegrp"/>
 ssid=freebsdap <co id="co-ap-wpapsk-ssid"/>
 wpa=1 <co id="co-ap-wpapsk-wpa"/>
 wpa_passphrase=freebsdmall <co id="co-ap-wpapsk-pass"/>
 wpa_key_mgmt=WPA-PSK <co id="co-ap-wpapsk-kmgmt"/>
 wpa_pairwise=CCMP TKIP <co id="co-ap-wpapsk-pwise"/></programlisting>
 
 	  <calloutlist>
 	    <callout arearefs="co-ap-wpapsk-iface">
 	      <para>Dit veld geeft aan welke draadloze interface voor
 		het toegangspunt wordt gebruikt.</para>
 	    </callout>
 
 	    <callout arearefs="co-ap-wpapsk-dbug">
 	      <para>Dit veld stelt het verbositeitsniveau in dat tijdens
 		het draaien van <application>hostapd</application> wordt
 		gebruikt.  Een waarde van <literal>1</literal>
 		vertegenwoordigt het minimale niveau.</para>
 	    </callout>
 
 	    <callout arearefs="co-ap-wpapsk-ciface">
 	      <para>Het veld <literal>ctrl_interface</literal> geeft de
 		padnaam van de door <application>hostapd</application>
 		gebruikte map om de domeinsocketbestanden voor
 		communicatie met externe programma's zoals
 		&man.hostapd.cli.8; in op te slaan.  Hier wordt de
 		standaardwaarde gebruikt.</para>
 	    </callout>
 
 	    <callout arearefs="co-ap-wpapsk-cifacegrp">
 	      <para>De regel <literal>ctrl_interface_group</literal>
 		stelt de groep in (hier is het de groep
 		<groupname>wheel</groupname>) die toegang heeft tot de
 		controle interfacebestanden.</para>
 	    </callout>
 
 	    <callout arearefs="co-ap-wpapsk-wpa">
 	      <para>Het veld <literal>wpa</literal> maakt WPA mogelijk
 		en specificeert welk WPA-authenticatieprotocol nodig zal
 		zijn.  De waarde <literal>1</literal> stelt het AP in op
 		WPA-PSK.</para>
 	    </callout>
 
 	    <callout arearefs="co-ap-wpapsk-pass">
 	      <para>Het veld <literal>wpa_passphrase</literal> bevat het
 		ASCII-wachtwoord voor de WPA-authenticatie.</para>
 
 	      <warning>
 		<para>Gebruik altijd sterke wachtwoorden welke voldoende
 		  lang zijn en opgebouwd zijn uit een grote
 		  tekenverzameling zodat ze niet gemakkelijk worden
 		  geraden of aangevallen.</para>
 	      </warning>
 	    </callout>
 
 	    <callout arearefs="co-ap-wpapsk-kmgmt">
 	      <para>De regel <literal>wpa_key_mgmt</literal> verwijst
 		naar het gebruikte sleutelbeheerprotocol.  In dit geval
 		is dat WPA-PSK.</para>
 	    </callout>
 
 	    <callout arearefs="co-ap-wpapsk-pwise">
 	      <para>Het veld <literal>wpa_pairwise</literal> geeft aan
 		welke versleutelingsalgoritmes door het toegangspunt
 		worden geaccepteerd.  Hier worden zowel de versleuteling
 		TKIP (WPA) en CCMP (WPA2) geaccepteerd.  De
 		versleuteling CCMP is een alternatief voor TKIP en wordt
 		sterk aangeraden indien mogelijk; TKIP dient alleen
 		gebruikt te worden voor stations die geen CCMP
 		aankunnen.</para>
 	    </callout>
 	  </calloutlist>
 
 	  <para>De volgende stap is het starten van
 	    <application>hostapd</application>:</para>
 
 	  <screen>&prompt.root <userinput>/etc/rc.d/hostapd forcestart</userinput></screen>
 
 	  <screen>&prompt.root; <userinput>ifconfig <replaceable>wlan0</replaceable></userinput>
   wlan0: flags=8843&lt;UP,BROADCAST,RUNNING,SIMPLEX,MULTICAST&gt; mtu 2290
 	  inet 192.168.0.1 netmask 0xffffff00 broadcast 192.168.0.255dddd
 	  inet6 fe80::211:95ff:fec3:dac%ath0 prefixlen 64 scopeid 0x4
 	  ether 00:11:95:c3:0d:ac
 	  media: IEEE 802.11 Wireless Ethernet autoselect mode 11g &lt;hostap&gt;
 	  status: associated
 	  ssid freebsdap channel 1 bssid 00:11:95:c3:0d:ac
 	  authmode WPA2/802.11i privacy MIXED deftxkey 2 TKIP 2:128-bit txpowmax 36 protmode CTS dtimperiod 1 bintval 100</screen>
 
 	  <para>Het toegangspunt draait nu, de cliënten kunnen er
 	    nu mee worden geassocieerd, zie <xref
 	      linkend="network-wireless-wpa"/> voor meer details.  Het is
 	    mogelijk om de stations die met het AP geassocieerd zijn te
 	    zien door het commando <command>ifconfig
 	      <replaceable>wlan0</replaceable> list</command> te
 	    gebruiken.</para>
 	</sect4>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title>WEP hostgebaseerd toegangspunt</title>
 
 	<para>Het wordt niet aangeraden om WEP te gebruiken om een
 	  toegangspunt op te zetten aangezien er geen
 	  authenticatiemechanisme is en het gemakkelijk is te kraken.
 	  Sommige verouderde draadloze kaarten ondersteunen alleen WEP
 	  als een beveiligingsprotocol, met deze kaarten is het alleen
 	  mogelijk om een AP zonder authenticatie of encryptie of een AP
 	  dat het WEP-protocol gebruikt op te zetten.</para>
 
 	<para>Het draadloze apparaat kan nu in hostap-modus worden
 	  gezet en ingesteld worden met het juiste SSID en
 	  IP-adres:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>ifconfig <replaceable>wlan0</replaceable> create wlandev <replaceable>ath0</replaceable> wlanmode hostap</userinput>
 &prompt.root; <userinput>ifconfig <replaceable>wlan0</replaceable> inet <replaceable>192.168.0.1</replaceable> netmask <replaceable>255.255.255.0</replaceable> \
   ssid <replaceable>freebsdap</replaceable> wepmode on weptxkey <replaceable>3</replaceable> wepkey <replaceable>3:0x3456789012</replaceable> mode 11g</userinput></screen>
 
 	<itemizedlist>
 	  <listitem>
 	    <para>Het <literal>weptxkey</literal> geeft aan welke
 	      WEP-sleutel tijdens het zenden zal worden gebruikt.  Hier
 	      wordt de derde sleutel gebruikt (merk op dat de nummering
 	      van de sleutels bij <literal>1</literal> begint).  Deze
 	      parameter moet gespecificeerd worden om de gegevens
 	      daadwerkelijk te versleutelen.</para>
 	  </listitem>
 
 	  <listitem>
 	    <para>Het <literal>wepkey</literal> geeft aan dat de
 	      geselecteerde WEP-sleutel wordt ingesteld.  Het dient in
 	      het formaat <replaceable>index:key</replaceable> te zijn,
 	      indien de index niet is gegeven, wordt sleutel
 	      <literal>1</literal> gebruikt.  Dus indien een andere
 	      sleutel dan de eerste wordt gebruikt dient de index te
 	      worden ingesteld.</para>
 	  </listitem>
 	</itemizedlist>
 
 	<para>Weer wordt <command>ifconfig</command> gebruikt om de
 	  status van de interface <devicename>wlan0</devicename> te
 	  zien:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>ifconfig <replaceable>wlan0</replaceable></userinput>
   wlan0: flags=8843&lt;UP,BROADCAST,RUNNING,SIMPLEX,MULTICAST&gt; metric 0 mtu 1500
 	  ether 00:11:95:c3:0d:ac
 	  inet 192.168.0.1 netmask 0xffffff00 broadcast 192.168.0.255
 	  media: IEEE 802.11 Wireless Ethernet autoselect mode 11g &lt;hostap&gt;
 	  status: running
 	  ssid freebsdap channel 4 (2427 Mhz 11g) bssid 00:11:95:c3:0d:ac
 	  country US ecm authmode OPEN privacy ON deftxkey 3 wepkey 3:40-bit
 	  txpower 21.5 scanvalid 60 protmode CTS wme burst dtimperiod 1 -dfs</screen>
 
 	<para>Vanaf een andere draadloze machine is het mogelijk om een
 	  scan te beginnen om het AP te vinden:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>ifconfig <replaceable>wlan0</replaceable> create wlandev <replaceable>ath0</replaceable></userinput>
 &prompt.root; <userinput>ifconfig <replaceable>wlan0</replaceable> up scan</userinput>
 SSID            BSSID              CHAN RATE  S:N   INT CAPS
 freebsdap       00:11:95:c3:0d:ac    1   54M 22:1   100 EPS</screen>
 
 	<para>De cliëntmachine heeft het toegangspunt gevonden en
 	  kan ermee geassocieerd worden door de juiste parameters
 	  (sleutel, enz.) te gebruiken, zie <xref
 	    linkend="network-wireless-wep"/> voor meer details.</para>
       </sect3>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Zowel de bekabelde als de draadloze verbinding gebruiken</title>
 
       <para>Een bekabelde verbinding biedt betere prestaties en betrouwbaarheid,
 	terwijl een draadloze verbinding meer flexibiliteit en mobiliteit
 	biedt; laptop-gebruikers zullen dit willen combineren en naadloos tussen
 	de twee overschakelen.</para>
 
       <para>In &os; is het mogelijk om twee of meer netwerkinterfaces te
 	combineren in een <quote>failover</quote>-opstelling, dit houdt in dat
 	de meest geprefereerde en best beschikbare verbinding van een groep van
 	netwerkinterfaces wordt gebruikt, en het besturingssysteem automatisch
 	te laten overschakelen wanneer de status van de verbinding
 	verandert.</para>
 
       <para>Link-aggregatie en failover worden behandeld in <xref
 	  linkend="network-aggregation"/>, een voorbeeld voor het gebruik van
 	zowel een bekabelde als een draadloze verbinding wordt gegeven in
 	<xref linkend="networking-lagg-wired-and-wireless"/>.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Problemen verhelpen</title>
 
       <para>Indien er problemen met het draadloos netwerk zijn, zijn er
 	een aantal stappen die genomen kunnen worden om het probleem te
 	helpen verhelpen.</para>
 
       <itemizedlist>
 	<listitem>
 	  <para>Indien het toegangspunt niet vermeld wordt tijdens het
 	    scannen, controleer dan of het draadloze apparaat niet is
 	    ingesteld op een beperkt aantal kanalen.</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Indien het niet mogelijk is om met een toegangspunt te
 	    associëren, controleer dan of de instellingen van het
 	    station overeenkomen met die van het toegangspunt.  Dit
 	    omvat het authenticatieschema en de beveiligingsprotocollen.
 	    Versimpel de configuratie zoveel mogelijk.  Indien een
 	    beveiligingsprotocol als WPA of WEP wordt gebruikt, stel het
 	    toegangspunt dan in voor open authenticatie en geen
 	    beveiliging en kijk of er verkeer door kan.</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Wanneer er met het toegangspunt geassocieerd kan worden,
 	    stel dan een diagnose over alle beveiligingsinstellingen met
 	    eenvoudige gereedschappen zoals &man.ping.8;.</para>
 
 	  <para><command>wpa_supplicant</command> biedt veel
 	    ondersteuning voor debuggen;  probeer het handmatig te
 	    draaien met de optie <option>-dd</option> en controleer de
 	    systeemlogs.</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Er zijn ook veel debug-gereedschappen op lagere niveaus.
 	    Het is mogelijk om debugberichten in de laag die het 802.11
 	    protocol ondersteunt aan te zetten door het programma
 	    <command>wlandebug</command> te gebruiken dat gevonden wordt
 	    in <filename>/usr/src/tools/tools/net80211</filename>.
 	    Bijvoorbeeld:</para>
 
 	  <screen>&prompt.root; <userinput>wlandebug -i <replaceable>ath0</replaceable> +scan+auth+debug+assoc</userinput>
   net.wlan.0.debug: 0 =&gt; 0xc80000&lt;assoc,auth,scan&gt;</screen>
 
 	  <para>kan worden gebruikt om consoleberichten aan te zetten
 	    die te maken hebben met het scannen van toegangspunten en
 	    het uitvoeren van 802.11 handshakes die nodig zijn om
 	    communicatie te regelen.</para>
 
 	  <para>Er worden ook veel nuttige statistieken door de 802.11
 	    laag bijgehouden; het gereedschap
 	    <command>wlanstats</command> geeft deze informatie weer.
 	    Deze statistieken zouden alle fouten die door de 802.11 laag
 	    zijn geïdentificeerd moeten identificeren.  Let erop
 	    dat sommige fouten worden geïdentificeerd in de
 	    apparaatstuurprogramma's die onder de 802.11 laag liggen
 	    zodat ze niet verschijnen.  Voor het diagnosticeren van
 	    apparaatspecifieke problemen dient de documentatie van het
 	    stuurprogramma geraadpleegd te worden.</para>
 	</listitem>
       </itemizedlist>
 
       <para>Indien de bovenstaande informatie niet helpt om het probleem
 	te verhelderen, stuur dan een probleemrapport op inclusief de
 	uitvoer van de bovenstaande gereedschappen.</para>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="network-bluetooth">
     <sect1info>
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <firstname>Pav</firstname>
 	  <surname>Lucistnik</surname>
 	  <contrib>Geschreven door </contrib>
 	  <affiliation>
 	    <address><email>pav@FreeBSD.org</email></address>
 	  </affiliation>
 	</author>
       </authorgroup>
     </sect1info>
 
     <title>Bluetooth</title>
 
     <indexterm><primary>Bluetooth</primary></indexterm>
 
     <sect2>
       <title>Introductie</title>
 
       <para>Bluetooth is een draadloze technologie om persoonlijke
 	netwerken aan te maken die in de vrije 2,4GHz-band werken binnen
 	een straal van 10 meter.  Deze netwerken worden gewoonlijk
 	ad-hoc gevormd en bestaan uit draagbare apparaten zoals mobiele
 	telefoons, handhelds en laptops.  In tegenstelling tot die
 	andere populaire draadloze techniek, Wi-Fi, biedt Bluetooth een
 	hoger niveau van serviceprofielen, zoals FTP-achtige
 	bestandsservers, pushing van bestanden, stemtransport, emulatie
 	van seriële lijnen, en meer.</para>
 
       <para>De Bluetooth stack is in &os; geïmplementeerd door
 	gebruik te maken van het Netgraph-raamwerk (zie
 	&man.netgraph.4;).  Veel van de Bluetooth USB-dongles worden
 	ondersteund door het stuurprogramma &man.ng.ubt.4;.  Apparaten
 	gebaseerd op de Broadcom BCM2033 chip worden ondersteund door de
 	stuurprogramma's &man.ubtbcmfw.4; en &man.ng.ubt.4;.  De 3Com
 	Bluetooth PC Card 3CRWB60-A wordt ondersteund door het
 	stuurprogramma &man.ng.bt3c.4;.  Seriële en op UART
 	gebaseerde Bluetooth-apparaten worden ondersteund via
 	&man.sio.4;, &man.ng.h4.4;, en &man.hcseriald.8;.  Deze sectie
 	beschrijft het gebruik van de USB Bluetooth-dongle.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Het apparaat inprikken</title>
 
       <para>Standaard zijn stuurprogramma's voor Bluetooth-apparaten
 	beschikbaar als kernelmodules.  Voordat een apparaat wordt
 	aangekoppeld, dient het stuurprogramma in de kernel geladen te
 	worden:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>kldload ng_ubt</userinput></screen>
 
       <para>Indien het Bluetooth-apparaat tijdens het opstarten van het
 	systeem in het systeem aanwezig is, kan de module vanuit
 	<filename>/boot/loader.conf</filename> geladen worden:</para>
 
       <programlisting>ng_ubt_load="YES"</programlisting>
 
       <para>Prik de USB-dongle in.  Uitvoer vergelijkbaar aan de
 	onderstaande zal op de console (of in syslog) verschijnen:</para>
 
       <screen>ubt0: vendor 0x0a12 product 0x0001, rev 1.10/5.25, addr 2
 ubt0: Interface 0 endpoints: interrupt=0x81, bulk-in=0x82, bulk-out=0x2
 ubt0: Interface 1 (alt.config 5) endpoints: isoc-in=0x83, isoc-out=0x3,
       wMaxPacketSize=49, nframes=6, buffer size=294</screen>
 
       <para>Het script <filename>/etc/rc.d/bluetooth</filename> wordt
 	gebruikt om de Bluetooth-stack te starten en te stoppen.  Het is
 	een goed idee om de stack te stoppen voordat het apparaat wordt
 	losgekoppeld, maar het is (gewoonlijk) niet fataal.  Tijdens het
 	starten van de stack verschijnt er uitvoer vergelijkbaar met de
 	onderstaande:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>/etc/rc.d/bluetooth start ubt0</userinput>
 BD_ADDR: 00:02:72:00:d4:1a
 Features: 0xff 0xff 0xf 00 00 00 00 00
 &lt;3-Slot&gt; &lt;5-Slot&gt; &lt;Encryption&gt; &lt;Slot offset&gt;
 &lt;Timing accuracy&gt; &lt;Switch&gt; &lt;Hold mode&gt; &lt;Sniff mode&gt;
 &lt;Park mode&gt; &lt;RSSI&gt; &lt;Channel quality&gt; &lt;SCO link&gt;
 &lt;HV2 packets&gt; &lt;HV3 packets&gt; &lt;u-law log&gt; &lt;A-law log&gt; &lt;CVSD&gt;
 &lt;Paging scheme&gt; &lt;Power control&gt; &lt;Transparent SCO data&gt;
 Max. ACL packet size: 192 bytes
 Number of ACL packets: 8
 Max. SCO packet size: 64 bytes
 Number of SCO packets: 8</screen>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Host Controller Interface (HCI)</title>
 
       <indexterm><primary>HCI</primary></indexterm>
 
       <para>Het Host Controller Interface (HCI) biedt een
 	opdrachtinterface naar de controller van de basisband en de
 	verbindingsbeheerder, en toegang tot hardwarestatus en
 	controleregisters.  Deze interface biedt een uniforme manier
 	om de mogelijkheden van de basisband van Bluetooth te benaderen.
 	De HCI-laag op de gastheer wisselt gegevens en opdrachten uit
 	met de HCI-firmware in de Bluetooth-hardware.  Het
 	stuurprogramma voor de Host Controller Transport Layer (i.e., de
 	fysieke bus) biedt aan beide HCI-lagen de mogelijkheid om
 	informatie met elkaar uit te wisselen.</para>
 
       <para>Voor een enkel Bluetooth-apparaat wordt een enkele Netgraph
 	knoop van het type <emphasis>hci</emphasis> aangemaakt.  De
 	HCI-knoop is normaliter verbonden met de knoop van het
 	Bluetooth-apparaatstuurprogramma (naar beneden toe) en de
 	L2CAP-knoop (naar boven toe).  Alle HCI-bewerkingen dienen te
 	worden uitgevoerd op de HCI-knoop en niet op de knoop van het
 	apparaatstuurprogramma.  De standaardnaam voor de HCI-knoop is
 	<quote>devicehci</quote>.  Kijk voor meer details in de
 	hulppagina &man.ng.hci.4;.</para>
 
       <para>Eén van de meest voorkomende taken is het ontdekken
 	van Bluetooth-apparaten binnen radiobereik.  Deze bewerking
 	wordt <emphasis>ondervragen</emphasis> genoemd.  Ondervragen en
 	andere HCI-gerelateerde bewerkingen worden uitgevoerd met het
 	programma &man.hccontrol.8;.  Het onderstaande voorbeeld laat
 	zien hoe kan worden uitgezocht welke Bluetooth-apparaten zich
 	binnen het bereik bevinden.  De lijst met apparaten zou binnen
 	enkele seconden moeten binnenkomen.  Bedenk dat een apparaat op
 	afstand alleen antwoord op de ondervraging zal geven indien het
 	in <emphasis>ontdekbare</emphasis> modus staat.</para>
 
       <screen>&prompt.user; <userinput>hccontrol -n ubt0hci inquiry</userinput>
 Inquiry result, num_responses=1
 Inquiry result #0
        BD_ADDR: 00:80:37:29:19:a4
        Page Scan Rep. Mode: 0x1
        Page Scan Period Mode: 00
        Page Scan Mode: 00
        Class: 52:02:04
        Clock offset: 0x78ef
 Inquiry complete. Status: No error [00]</screen>
 
       <para><literal>BD_ADDR</literal> is een uniek adres van een
 	Bluetooth-apparaat, vergelijkbaar met een MAC-adres van een
 	netwerkkaart.  Dit adres is nodig voor verdere communicatie met
 	een apparaat.  Het is mogelijk om een menselijk leesbare naam
 	aan een BD_ADDR toe te kennen.  Het bestand
 	<filename>/etc/bluetooth/hosts</filename> bevat informatie over
 	de bekende Bluetooth-gastheren.  Het volgende voorbeeld laat
 	zien hoe de menselijk leesbare naam dat aan het apparaat op
 	afstand was toegekend te verkrijgen is:</para>
 
       <screen>&prompt.user; <userinput>hccontrol -n ubt0hci remote_name_request 00:80:37:29:19:a4</userinput>
 BD_ADDR: 00:80:37:29:19:a4
 Name: Pav's T39</screen>
 
       <para>Tijdens het uitvoeren van een ondervraging op een
 	Bluetooth-apparaat op afstand zal het de computer als
 	<quote>uw.gastheer.naam (ubt0)</quote> vinden.  De naam die aan
 	het lokale apparaat is toegekend, kan altijd gewijzigd
 	worden.</para>
 
       <para>Het Bluetooth-systeem biedt een punt-naar-punt-verbinding
 	(slechts twee Bluetooth-eenheden betrokken), of een
 	punt-naar-veelpunt-verbinding.  Bij een
 	punt-naar-veelpunt-verbinding wordt de verbinding met meerdere
 	Bluetooth-apparaten gedeeld.  Het volgende voorbeeld laat zien
 	hoe de lijst met actieve basisbandverbindingen voor het lokale
 	apparaat te verkrijgen is:</para>
 
       <screen>&prompt.user; <userinput>hccontrol -n ubt0hci read_connection_list</userinput>
 Remote BD_ADDR    Handle Type Mode Role Encrypt Pending Queue State
 00:80:37:29:19:a4     41  ACL    0 MAST    NONE       0     0 OPEN</screen>
 
       <para>Een <emphasis>verbindingshandvat</emphasis> is nuttig indien
 	het beëindigen van de basisbandverbinding noodzakelijk is.
 	Normaalgesproken is het niet nodig om dit handmatig te doen.  De
 	stack zal automatisch niet-actieve basisbandverbindingen
 	beëindigen.</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>hccontrol -n ubt0hci disconnect 41</userinput>
 Connection handle: 41
 Reason: Connection terminated by local host [0x16]</screen>
 
       <para>Raadpleeg <command>hccontrol help</command> voor een
 	volledige lijst van beschikbare HCI-opdrachten.  Voor de meeste
 	HCI-opdrachten zijn geen beheerdersrechten nodig.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Logical Link Control and Adaptation
 	Protocol (L2CAP)</title>
 
       <indexterm><primary>L2CAP</primary></indexterm>
 
       <para>Het Logical Link Control and Adaptation Protocol (L2CAP)
 	biedt verbindingsgeoriënteerde en verbindingsloze
 	gegevensdiensten met mogelijkheden om protocollen te multiplexen
 	en mogelijkheden voor segmentatie/herassemblage voor protocollen
 	in hogere lagen.  L2CAP staat toe dat protocollen en
 	toepassingen in hogere lagen L2CAP-gegevenspakketten met een
 	maximale lengte van 64 kB te verzenden en ontvangen.</para>
 
       <para>L2CAP is op het concept van <emphasis>kanalen</emphasis>
 	gebaseerd.  Een kanaal is een logische verbinding bovenop een
 	basisbandverbinding.  Elk kanaal is op een
 	veel-op-één manier aan een enkel protocol
 	gebonden.  Aan hetzelfde protocol kunnen meerdere kanalen worden
 	gebonden, maar één kanaal kan niet aan meerdere
 	protocollen worden gebonden.  Elk L2CAP-pakket dat op een kanaal
 	wordt ontvangen, wordt naar het juiste hogere protocol
 	doorgestuurd.  Meerdere kanalen kunnen dezelfde
 	basisbandverbinding delen.</para>
 
       <para>Voor elk Bluetooth-apparaat wordt een enkele Netgraph-knoop
 	van het soort <emphasis>l2cap</emphasis> aangemaakt.  De
 	L2CAP-knoop is normaalgesproken verbonden met de Bluetooth
 	HCI-knoop (naar beneden toe) en de knopen van de stopcontacten
 	voor Bluetooth (naar boven toe).  De standaardnaam voor de
 	L2CAP-knoop is <quote>devicel2cap</quote>.  Zie voor meer
 	details de hulppagina &man.ng.l2cap.4;.</para>
 
       <para>Een nuttig commando is &man.l2ping.8;, dat gebruikt kan
 	worden om andere apparaten te pingen.  Sommige
 	Bluetooth-implementaties geven niet alle verzonden gegevens
 	terug, dus is <literal>0 bytes</literal> normaal in het volgende
 	voorbeeld.</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>l2ping -a 00:80:37:29:19:a4</userinput>
 0 bytes from 0:80:37:29:19:a4 seq_no=0 time=48.633 ms result=0
 0 bytes from 0:80:37:29:19:a4 seq_no=1 time=37.551 ms result=0
 0 bytes from 0:80:37:29:19:a4 seq_no=2 time=28.324 ms result=0
 0 bytes from 0:80:37:29:19:a4 seq_no=3 time=46.150 ms result=0</screen>
 
       <para>Met het programma &man.l2control.8; kunnen verschillende
 	bewerkingen op L2CAP-knopen worden uitgevoerd.  Dit voorbeeld
 	laat zien hoe de lijst met logische verbindingen (kanalen)
 	en de lijst met basisbandverbindingen voor het lokale apparaat
 	verkregen kunnen worden:</para>
 
       <screen>&prompt.user; <userinput>l2control -a 00:02:72:00:d4:1a read_channel_list</userinput>
 L2CAP channels:
 Remote BD_ADDR     SCID/ DCID   PSM  IMTU/ OMTU State
 00:07:e0:00:0b:ca    66/   64     3   132/  672 OPEN
 &prompt.user; <userinput>l2control -a 00:02:72:00:d4:1a read_connection_list</userinput>
 L2CAP connections:
 Remote BD_ADDR    Handle Flags Pending State
 00:07:e0:00:0b:ca     41 O           0 OPEN</screen>
 
       <para>Een ander diagnostisch programma is &man.btsockstat.1;.  Het
 	heeft ongeveer hetzelfde doel als &man.netstat.1;, maar dan voor
 	Bluetooth-netwerkgerelateerde gegevensstructuren.  Het
 	onderstaande voorbeeld laat dezelfde logische verbinding zien
 	als die van &man.l2control.8; hierboven.</para>
 
       <screen>&prompt.user; <userinput>btsockstat</userinput>
 Active L2CAP sockets
 PCB      Recv-Q Send-Q Local address/PSM       Foreign address   CID   State
 c2afe900      0      0 00:02:72:00:d4:1a/3     00:07:e0:00:0b:ca 66    OPEN
 Active RFCOMM sessions
 L2PCB    PCB      Flag MTU   Out-Q DLCs State
 c2afe900 c2b53380 1    127   0     Yes  OPEN
 Active RFCOMM sockets
 PCB      Recv-Q Send-Q Local address     Foreign address   Chan DLCI State
 c2e8bc80      0    250 00:02:72:00:d4:1a 00:07:e0:00:0b:ca 3    6    OPEN</screen>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Het RFCOMM-protocol</title>
 
       <indexterm><primary>RFCOMM</primary></indexterm>
 
       <para>Het RFCOMM-protocol biedt emulatie van seriële poorten
 	over het L2CAP-protocol.  Het protocol is gebaseerd op de
 	ETSI-standaard TS 07.10.  RFCOMM is een eenvoudig
 	transportprotocol, met aanvullende voorzieningen om de 9
 	circuits van RS-232- (EIATIA-232-E-) seriële poorten te
 	emuleren.  Het RFCOMM-protocol ondersteunt tot 60 gelijktijdige
 	verbindingen (RFCOMM-kanalen) tussen twee
 	Bluetooth-apparaten.</para>
 
       <para>Het is de bedoeling van RFCOMM dat in een volledig
 	communicatiepad twee toepassingen op verschillende apparaten
 	draaien (de eindpunten van de communicatie) met daartussen een
 	communicatiesegment.  RFCOMM is bedoeld om de toepassingen te
 	beheren die gebruik maken van de seriële poorten van de
 	apparaten waarop ze zijn geïnstalleerd.  Het
 	communicatiesegment is een directe Bluetooth-verbinding van het
 	ene apparaat naar het andere.</para>
 
       <para>RFCOMM houdt zich alleen bezig met de verbinding tussen twee
 	apparaten bij directe verbindingen, of tussen het apparaat en
 	een modem in het geval van een netwerk.  RFCOMM kan andere
 	opstellingen ondersteunen, zoals modules die via draadloze
 	Bluetooth-technologie communiceren aan de ene kant, en een
 	draadinterface aanbieden aan de andere kant.</para>
 
       <para>In &os; is het RFCOMM-protocol in de laag van de
 	Bluetooth-stopcontacten geïmplementeerd.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Het paren van apparaten</title>
 
       <indexterm><primary>paren</primary></indexterm>
 
       <para>Standaard is Bluetooth-communicatie niet geauthenticeerd en
 	kan elk apparaat met elk ander apparaat praten.  Een
 	Bluetooth-apparaat (bijvoorbeeld een mobiele telefoon) kan
 	ervoor kiezen dat voor bepaalde diensten authenticatie nodig is
 	(bijvoorbeeld voor de inbeldienst).  Bluetooth-authenticatie
 	geschied normaalgesproken met <emphasis>PIN-codes</emphasis>.
 	Een PIN-code is een ACII-reeks van maximaal 16 tekens lang.  De
 	gebruiker dient dezelfde PIN-code op beide apparaten in te
 	voeren.  Nadat de gebruiker de PIN-code heeft ingevoerd, zullen
 	beide apparaten een <emphasis>verbindingssleutel</emphasis>
 	aanmaken.  Hierna kan de verbindingssleutel òfwel in de
 	apparaten zelf, òfwel in een permanente opslag  worden
 	opgeslagen.  De volgende keer zullen beide apparaten de van
 	tevoren aangemaakte verbindingssleutel gebruiken.  Bovenstaande
 	procedure wordt <emphasis>paren</emphasis> genoemd.  Merk op dat
 	indien een apparaat de verbindingssleutel verliest, het paren
 	moet worden herhaald.</para>
 
       <para>De daemon &man.hcsecd.8; is verantwoordelijk voor het
 	behandelen van alle verzoeken voor Bluetooth-authenticatie.  Het
 	standaard instellingenbestand is
 	<filename>/etc/bluetooth/hcsecd.conf</filename>.  Een
 	voorbeeldsectie voor een mobiele telefoon waarvan de PIN-code
 	willekeurig op <quote>1234</quote> is hieronder
 	beschreven:</para>
 
       <programlisting>device {
 	bgaddr	00:80:37:29:19:a4;
 	name	"Pav's T39";
 	key	nokey;
 	pin	"1234";
       }</programlisting>
 
       <para>Er is geen limiet voor PIN-codes (behalve de lengte).  Voor
 	sommige apparaten (bijvoorbeeld Bluetooth-headsets) kan de
 	PIN-code vast zijn ingebouwd.  De schakelaar <option>-d</option>
 	dwingt de daemon &man.hcsecd.8; om op de voorgrond te blijven,
 	zodat het gemakkelijk is om te zien wat er gebeurt.  Stel het
 	andere apparaat in om paarverzoeken te ontvangen en initialiseer
 	de Bluetooth-verbinding naar het andere apparaat.  Het apparaat
 	moet zeggen dat het paarverzoek geaccepteerd is en om de
 	PIN-code vragen.  Geef dezelfde PIN-code op als in
 	<filename>hcsecd.conf</filename>.  Nu zijn de PC en het andere
 	apparaat gepaard.  Als alternatief kan paren op het andere
 	apparaat worden geïnitialiseerd.</para>
 
       <para>De volgende regel kan aan
 	het bestand <filename>/etc/rc.conf</filename> worden toegevoegd
 	om <application>hcsecd</application> automatisch met het
 	systeem op te starten:</para>
 
       <programlisting>hcsecd_enable="YES"</programlisting>
 
       <para>Het volgende is een voorbeeld van de uitvoer van de daemon
 	<application>hcsecd</application>:</para>
 
       <programlisting>hcsecd[16484]: Got Link_Key_Request event from 'ubt0hci', remote bdaddr 0:80:37:29:19:a4
 hcsecd[16484]: Found matching entry, remote bdaddr 0:80:37:29:19:a4, name 'Pav's T39', link key doesn't exist
 hcsecd[16484]: Sending Link_Key_Negative_Reply to 'ubt0hci' for remote bdaddr 0:80:37:29:19:a4
 hcsecd[16484]: Got PIN_Code_Request event from 'ubt0hci', remote bdaddr 0:80:37:29:19:a4
 hcsecd[16484]: Found matching entry, remote bdaddr 0:80:37:29:19:a4, name 'Pav's T39', PIN code exists
 hcsecd[16484]: Sending PIN_Code_Reply to 'ubt0hci' for remote bdaddr 0:80:37:29:19:a4</programlisting>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Service Discovery Protocol (SDP)</title>
 
       <indexterm><primary>SDP</primary></indexterm>
 
       <para>Het Service Discovery Protocol (SDP) biedt voor
 	cliënttoepassingen de mogelijkheid om diensten te ontdekken
 	die door servertoepassingen worden aangeboden alsook de
 	kenmerken van deze diensten.  De kenmerken van een dienst
 	omvatten de soort of klasse van de aangeboden dienst en de
 	informatie over het mechanisme of protocol dat nodig is om de
 	dienst te gebruiken.</para>
 
       <para>SDP omvat communicatie tussen een SDP-server en een
 	SDP-cliënt.  De server houdt een lijst van
 	dienstenregistraties bij die de eigenschappen van de diensten
 	beschrijven die met de server geassocieerd zijn.  Elke
 	dienstregistratie bevat informatie over een enkele dienst.  Een
 	cliënt kan informatie over een dienstregistratie opvragen
 	die door de SDP-server wordt bijgehouden door een SDP-verzoek in
 	te dienen.  Indien de cliënt, of een toepassing die met de
 	cliënt geassocieerd is, besluit om de dienst te gebruiken,
 	moet het een aparte verbinding naar de aanbieder van de dienst
 	openen om de dienst te gebruiken.  SDP biedt een mechanisme om
 	diensten en hun attributen te ontdekken, maar het biedt geen
 	mechanisme om die diensten te gebruiken.</para>
 
       <para>Normaalgesproken zoekt een SDP-cliënt naar diensten
 	naar aanleiding van enkele gewenste eigenschappen van die
 	diensten.  Soms is het echter wenselijk om te ontdekken welke
 	soorten diensten door de dienstregistraties van een SDP-server
 	worden beschreven zonder enige voorkennis van deze diensten.
 	Dit kijken naar alle aangeboden diensten wordt
 	<emphasis>browsen</emphasis> genoemd.</para>
 
       <para>De Bluetooth SDP-server &man.sdpd.8; en de
 	opdrachtregelcliënt &man.sdpcontrol.8; zitten in de
 	standaard &os;-installatie.  Het volgende voorbeeld laat zien
 	hoe een SDP-browse query uit te voeren.</para>
 
       <screen>&prompt.user; <userinput>sdpcontrol -a 00:01:03:fc:6e:ec browse</userinput>
 Record Handle: 00000000
 Service Class ID List:
         Service Discovery Server (0x1000)
 Protocol Descriptor List:
         L2CAP (0x0100)
                 Protocol specific parameter #1: u/int/uuid16 1
                 Protocol specific parameter #2: u/int/uuid16 1
 
 Record Handle: 0x00000001
 Service Class ID List:
         Browse Group Descriptor (0x1001)
 
 Record Handle: 0x00000002
 Service Class ID List:
         LAN Access Using PPP (0x1102)
 Protocol Descriptor List:
         L2CAP (0x0100)
         RFCOMM (0x0003)
                 Protocol specific parameter #1: u/int8/bool 1
 Bluetooth Profile Descriptor List:
         LAN Access Using PPP (0x1102) ver. 1.0</screen>
 
       <para>... enzovoorts.  Merk op dat elke dienst een lijst met
 	attributen heeft (bijvoorbeeld een RFCOMM-kanaal).  Afhankelijk
 	van de dienst kan het nodig zijn om een aantekening van sommige
 	attributen te maken.  Sommige Bluetooth-implementaties
 	ondersteunen dienst-browsen niet en zullen een lege lijst
 	teruggeven.  In dit geval is het mogelijk om naar de specifieke
 	dienst te zoeken.  Het onderstaande voorbeeld laat zien hoe naar
 	de dienst OBEX Object Push (OPUSH) gezocht kan worden:</para>
 
       <screen>&prompt.user;  <userinput>sdpcontrol -a 00:01:03:fc:6e:ec search OPUSH</userinput></screen>
 
       <para>Het aanbieden van diensten op &os; aan
 	Bluetooth-cliënten wordt gedaan met de server &man.sdpd.8;.
 	De volgende regel kan aan het
 	bestand <filename>/etc/rc.conf</filename> worden
 	toegevoegd:</para>
 
       <programlisting>sdpd_enable="YES"</programlisting>
 
       <para>Het daemon <application>sdpd</application> kan worden
 	gestart met:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>/etc/rc.d/sdpd start</userinput></screen>
 
       <para>De plaatselijke servertoepassing die Bluetooth-diensten wil
 	aanbieden aan verre cliënten zal de dienst registreren bij
 	de plaatselijke SDP-daemon.  Een voorbeeld van zo'n toepassing
 	is &man.rfcomm.pppd.8;.  Nadat het gestart is zal het de
 	Bluetooth LAN-dienst bij de plaatselijke SDP-daemon
 	registreren.</para>
 
       <para>De lijst met diensten die bij de plaatselijke SDP-server
 	zijn geregistreerd kan worden opgevraagd door te SDP-browsen
 	via het plaatselijke controlekanaal:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>sdpcontrol -l browse</userinput></screen>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Dial-Up Networking (DUN) en netwerktoegang met PPP (LAN)
 	profielen</title>
 
       <para>Het inbelnetwerk (DUN) profiel wordt het meeste gebruikt met
 	modems en mobiele telefoons.  De volgende scenario's worden in
 	dit profiel behandeld:</para>
 
       <itemizedlist>
 	<listitem>
 	  <para>het gebruik van een mobiele telefoon of modem door een
 	    computer als een draadloze modem voor het verbinden met een
 	    inbelserver voor Internet-toegang, of voor andere
 	    inbeldiensten;</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>het gebruik van een mobiele telefoon of modem door een
 	    computer om gegevensoproepen te ontvangen.</para>
 	</listitem>
       </itemizedlist>
 
       <para>Het profiel voor netwerktoegang met PPP (LAN) kan in de
 	volgende situaties gebruikt worden:</para>
 
       <itemizedlist>
 	<listitem>
 	  <para>LAN-toegang voor een enkel Bluetooth-apparaat;</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>LAN-toegang voor meerdere Bluetooth-apparaten;</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>PC naar PC (door PPP-netwerken over een seriële
 	    kabel te emuleren).</para>
 	</listitem>
       </itemizedlist>
 
       <para>Op &os; zijn beide profielen geïmplementeerd met
 	&man.ppp.8; en &man.rfcomm.pppd.8; - een wrapper die een RFCOMM
 	Bluetooth-verbinding omzet in iets waar PPP mee overweg kan.
 	Voordat een profiel gebruikt kan worden, dient een nieuw
 	PPP-label in het bestand <filename>/etc/ppp/ppp.conf</filename>
 	te worden aangemaakt.  Raadpleeg de hulppagina
 	&man.rfcomm.pppd.8; voor voorbeelden.</para>
 
       <para>In het volgende voorbeeld zal &man.rfcomm.pppd.8; gebruikt
 	worden om RFCOMM-verbinding met een ver apparaat met BD_ADDR
 	00:80:37:29:19:a4 op een DUN RFCOMM-kanaal te maken.  Het
 	eigenlijke RFCOMM-kanaalnummer wordt via SDP van het verre
 	apparaat verkregen.  Het is mogelijk om het RFCOMM-kanaal
 	handmatig op te geven, en in dat geval zal &man.rfcomm.pppd.8;
 	het SDP-verzoek niet uitvoeren.  Gebruik &man.sdpcontrol.8; om
 	het RFCOMM-kanaal op het verre apparaat te achterhalen.</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>rfcomm_pppd -a 00:80:37:29:19:a4 -c -C dun -l rfcomm-dialup</userinput></screen>
 
       <para>Om netwerktoegang met PPP (LAN) aan te bieden moet de server
 	&man.sdpd.8; draaien.  Er dient een nieuwe regel voor
 	LAN-cliënten in het bestand
 	<filename>/etc/ppp/ppp.conf</filename> aangemaakt te worden.
 	Raadpleeg de hulppagina &man.rfcomm.pppd.8; voor voorbeelden.
 	Tenslotte dient de RFCOMM PPP-server op een geldig RFCOMM-kanaal
 	gestart te worden.  De RFCOMM PPP-server zal automatisch de
 	Bluetooth LAN-dienst bij de plaatselijke SDP-daemon registreren.
 	Het volgende voorbeeld laat zien hoe een RFCOMM PPP-server te
 	starten:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>rfcomm_pppd -s -C 7 -l rfcomm-server</userinput></screen>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Het OBEX Object Push (OPUSH) profiel</title>
 
       <indexterm><primary>OBEX</primary></indexterm>
 
       <para>OBEX is een veelgebruikt protocol voor eenvoudige
 	bestandsoverdrachten tussen mobiele apparaten.  Het primaire
 	gebruik is infraroodcommunicatie, waar het wordt gebruikt voor
 	generieke bestandsoverdrachten tussen notebooks of PDA's, en
 	om visitekaarten en kalenderregels tussen mobiele telefoons en
 	andere apparaten met PIM-toepassingen over te dragen.</para>
 
       <para>De OBEX-server en clieënt zijn geïmplenteerd als
 	een pakket van derde partij, <application>obexapp</application>,
 	dat beschikbaar is als de port
 	<filename role="package">comms/obexapp</filename>.</para>
 
       <para>De OBEX-cliënt wordt gebruikt om objecten naar en/of
 	van de OBEX-server te duwen/trekken.  Een object kan
 	bijvoorbeeld een visitekaart of een afspraak zijn.  De
 	OBEX-cliënt kan het RFCOMM-kanaalnummer van het verre
 	apparaat via SDP opvragen.  Dit kan gedaan worden door de
 	dienstnaam in plaats van het RFCOMM-kanaalnummer op te geven.
 	De ondersteunde dienstnamen zijn: IrMC, FTRN, en OPUSH.  Het is
 	mogelijk om het RFCOMM-kanaal als een nummer op te geven.  Het
 	onderstaande is een voorbeeld van een OBEX-sessie, waar een
 	apparaatinformatie-object van de mobiele telefoon wordt
 	getrokken, en een nieuw object (een visitekaart) in de gids van
 	de telefoon wordt geduwd:</para>
 
       <screen>&prompt.user; <userinput>obexapp -a 00:80:37:29:19:a4 -C IrMC</userinput>
 obex&gt; get telecom/devinfo.txt devinfo-t39.txt
 Success, response: OK, Success (0x20)
 obex&gt; put new.vcf
 Success, response: OK, Success (0x20)
 obex&gt; di
 Success, response: OK, Success (0x20)</screen>
 
       <para>Om de dienst OBEX Object Push aan te bieden, moet de server
 	&man.sdpd.8; draaien.  Er moet een hoofdmap worden aangemaakt
 	waarin alle binnenkomende objecten worden opgeslagen.  Het
 	standaardpad naar de hoofdmap is
 	<filename>/var/spool/obex</filename>.  Tenslotte moet de
 	OBEX-server op een geldig RFCOMM-kanaal worden gestart.  De
 	OBEX-server zal automatisch de dienst OBEX Object Push bij de
 	plaatselijke SDP-daemon registeren.  Het onderstaande voorbeeld
 	laat zien hoe de OBEX-server gestart wordt:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>obexapp -s -C 10</userinput></screen>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Serial Port Profile (SPP)</title>
 
       <para>Het Seriële Poort Profiel (SPP) zorgt ervoor dat
 	Bluetooth-apparaten RS232 (of gelijkwaardige) seriële
 	kabels kunnen emuleren.  Het scenario dat dit profiel behandelt
 	zorgt ervoor dat oude toepassingen Bluetooth kunnen gebruiken
 	als vervanging van kabels, door gebruik te maken van een
 	virtuele seriële poort.</para>
 
       <para>Het programma &man.rfcomm.sppd.1; implementeert het
 	Seriële Poort profiel.  Een pseudo-tty wordt gebruikt als
 	abstractie voor een virtuele seriële poort.  Onderstaand
 	voorbeeld laat zien hoe met een Seriële Poortdienst voor
 	verre apparaten te verbinden.  Merk op dat het niet nodig is om
 	een RFCOMM-kanaal te kiezen - &man.rfcomm.sppd.1; kan het via
 	SDP van het verre apparaat verkrijgen.  Dit kan worden overruled
 	door een RFCOMM-kanaal op de opdrachtregel te specificeren.</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>rfcomm_sppd -a 00:07:E0:00:0B:CA -t /dev/ttyp6</userinput>
 rfcomm_sppd[94692]: Starting on /dev/ttyp6...</screen>
 
       <para>Als er een verbinding is, kan de pseudo-tty als seriële
 	poort worden gebruikt:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>cu -l ttyp6</userinput></screen>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Problemen oplossen</title>
 
       <sect3>
 	<title>Een apparaat op afstand kan geen verbinding maken</title>
 
 	<para>Sommige oudere Bluetooth-apparaten ondersteunen het
 	  wisselen van rol niet.  Standaard probeert &os;, wanneer het
 	  een nieuwe verbinding accepteert, een rolwisseling uit te
 	  voeren en meester te worden.  Apparaten die dit niet
 	  ondersteunen zullen niet kunnen verbinden.  Merk op dat van
 	  rol wordt gewisseld wanneer een nieuwe verbinding wordt
 	  gemaakt, dus het is niet mogelijk om het verre apparaat te
 	  vragen of het rolwisseling ondersteunt.  Er is een HCI-optie
 	  om rolwisselen aan de plaatselijke kant uit te zetten:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>hccontrol -n ubt0hci write_node_role_switch 0</userinput></screen>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title>Er gaat iets mis, kan ik precies zien wat er gebeurt?</title>
 
 	<para>Ja, dit is mogelijk.  Gebruik het pakket
 	  <application>hcidump</application>, dat beschikbaar is als de
 	  port <filename role="package">comms/hcidump</filename>.  Het
 	  gereedschap <application>hcidump</application> is
 	  vergelijkbaar met &man.tcpdump.1;.  Het kan gebruikt worden om
 	  de inhoud van Bluetooth-pakketten op de terminal te laten zien
 	  en om de Bluetooth-pakketten naar een bestand te schrijven.</para>
       </sect3>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="network-bridging">
     <sect1info>
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <firstname>Andrew</firstname>
 	  <surname>Thompson</surname>
 	  <contrib>Geschreven door </contrib>
 	</author>
       </authorgroup>
     </sect1info>
 
     <title>Bridging</title>
 
     <sect2>
       <title>Introductie</title>
 
       <indexterm><primary>IP-subnet</primary></indexterm>
 
       <indexterm><primary>bridge</primary></indexterm>
 
       <para>Soms is het handig om één fysiek netwerk
 	(zoals een Ethernet-segment) in twee gescheiden netwerksegmenten
 	te verdelen zonder de noodzaak om een IP-subnet aan te maken en
 	een router te gebruiken om de segmenten met elkaar te verbinden.
 	Een apparaat dat twee netwerken op deze manier met elkaar
 	verbindt wordt een <quote>bridge (brug)</quote> genoemd.  Een
 	&os;-systeem met twee netwerkkaarten kan als bridge
 	dienen.</para>
 
       <para>De bridge werkt door de adressen van de MAC-laag
 	(Ethernetadressen) van de apparaten op elke netwerkinterface
 	te leren.  Het stuurt alleen verkeer tussen twee netwerken door
 	indien de bron en het doel zich op verschillende netwerken
 	bevinden.</para>
 
       <para>In vele opzichten is een bridge als een Ethernet-switch met
 	erg weinig poorten.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Situaties waarin bridging juist is</title>
 
       <para>Er zijn vandaag de dag veel situaties waarin een bridge
 	gebruikt wordt.</para>
 
       <sect3>
 	<title>Netwerken verbinden</title>
 
 	<para>Het basisgebruik van een bridge is het met elkaar
 	  verbinden van twee of meer netwerksegmenten.  Er zijn vele
 	  redenen om een hostgebaseerde bridge te gebruiken in plaats
 	  van simpele netwerkapparaten zoals kabelbeperkingen,
 	  firewalling of het verbinden van pseudonetwerken zoals een
 	  interface van een virtuële machine.  Een bridge kan ook
 	  een draadloze interface die in hostap-modus draait met een
 	  bedraad netwerk verbinden en als een toegangspunt
 	  dienen.</para>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title>Filtering/Bandbreedtebeheersende firewall</title>
 
 	<indexterm><primary>firewall</primary></indexterm>
 
 	<indexterm><primary>NAT</primary></indexterm>
 
 	<para>Een gebruikelijke situatie dient zich voor wanneer de
 	  functionaliteit van een firewall nodig is zonder routing of
 	  network address translation (NAT).</para>
 
 	<para>Een voorbeeld is een klein bedrijf dat via DSL of ISDN met
 	  hun internetprovider verbonden is.  Dit bedrijf heeft 13
 	  wereldwijd bereikbare IP-adressen van de internetprovider en
 	  10 PC's op hun netwerk.  In deze situatie is een firewall die
 	  op een router gebaseerd is lastig wegens
 	  subnet-problemen.</para>
 
 	<indexterm><primary>router</primary></indexterm>
 
 	<indexterm><primary>DSL</primary></indexterm>
 
 	<indexterm><primary>ISDN</primary></indexterm>
 
 	<para>Een firewall die op een bridge gebaseerd is kan ingesteld
 	  en net na de DSL- of ISDN-router geplaatst worden zonder dat
 	  er problemen met IP-nummers optreden.</para>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title>Netwerktap</title>
 
 	<para>Een bridge kan twee netwerksegmenten verbinden en kan
 	  gebruikt worden om alle Ethernetframes die tussen dezen
 	  voorbijkomen te inspecteren.  Dit kan òfwel vanuit het
 	  gebruik van &man.bpf.4;/&man.tcpdump.1; op de bridge-interface
 	  òfwel door een kopie van alle frames naar een extra
 	  interface (overspanpoort) te versturen.</para>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title>Laag 2 VPN</title>
 
 	<para>Twee Ethernetnetwerken kunnen over een IP-verbinding
 	  verbonden worden door de netwerken naar een EtherIP-tunnel te
 	  bridgen of met een oplossing gebaseerd po &man.tap.4; zoals
 	  OpenVPN.</para>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title>Laag 2 Redundancy</title>
 
 	<para>Een netwerk kan met meerdere verbindingen verbonden worden
 	  en het Spanning Tree Protocol gebruiken om overbodige paden te
 	  blokkeren.  Een Ethernetnetwerk kan alleen juist functioneren
 	  indien er slechts één actief pad bestaat tussen
 	  twee apparaten, Spanning Tree zal lussen detecteren en de
 	  overbodige verbindingen in een geblokkeerde toestand zetten.
 	  Indien een van de actieve verbindingen faalt zal het protocol
 	  een andere boom berekenen en een van de geblokkeerde paden
 	  weer activeren om de verbindingen naar alle punten in het
 	  netwerk te herstellen.</para>
       </sect3>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>De kernel instellen</title>
 
       <para>Deze sectie behandelt de bridges geïmplementeerd met
 	&man.if.bridge.4;, een stuurprogramma dat bridges met netgraph
 	implementeert is ook beschikbaar, zie voor meer informatie de
 	hulppagina &man.ng.bridge.4;.</para>
 
       <para>Het bridge-stuurprogramma is een kernelmodule en zal
 	automatisch door &man.ifconfig.8; worden geladen wanneer er een
 	bridge-interface wordt aangemaakt.  Het is mogelijk om de bridge
 	in de kernel te compileren door
 	<literal>device if_bridge</literal> aan het
 	kernelinstellingenbestand toe te voegen.</para>
 
       <para>Pakketfiltering kan met elk firewall-pakket worden gebruikt
 	dat via het raamwerk &man.pfil.9; aankoppelt.  De firewall kan
 	als een module worden geladen of in de kernel worden
 	gecompileerd.</para>
 
       <para>De bridge kan als met &man.altq.4; of &man.dummynet.4; als
 	een verkeersregelaar worden gebruikt.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>De bridge inschakelen</title>
 
       <para>De bridge wordt aangemaakt door interfaces te klonen.  Om
 	een bridge aan te maken wordt &man.ifconfig.8; gebruikt, indien
 	het bridge-stuurprogramma niet in de kernel aanwezig is zal het
 	automatisch worden geladen.</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>ifconfig bridge create</userinput>
 &prompt.root; <userinput>ifconfig bridge0</userinput>
 bridge0: flags=8802&lt;BROADCAST,SIMPLEX,MULTICAST&gt; metric 0 mtu 1500
         ether 96:3d:4b:f1:79:7a
         id 00:00:00:00:00:00 priority 32768 hellotime 2 fwddelay 15
         maxage 20 holdcnt 6 proto rstp maxaddr 100 timeout 1200
         root id 00:00:00:00:00:00 priority 0 ifcost 0 port 0</screen>
 
       <para>Een bridge-interface is aangemaakt en er is automatisch een
 	random gegenereerd Ethernetadres aan toegekend.  De parameters
 	<literal>maxaddr</literal> en <literal>timeout</literal> bepalen
 	hoeveel MAC-adressen de bridge in de doorstuurtabel houdt en
 	hoeveel seconden voordat elke regel wordt verwijderd nadat het
 	voor het laatst gezien is.  De andere parameters bepalen hoe
 	Spanning Tree werkt.</para>
 
       <para>Voeg de netwerkinterfaces die lid zijn aan de bridge toe.
 	Om de bridge pakketten te laten doorsturen dienen alle
 	lidinterfaces en de bridge actief te zijn:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>ifconfig bridge0 addm fxp0 addm fxp1 up</userinput>
 &prompt.root; <userinput>ifconfig fxp0 up</userinput>
 &prompt.root; <userinput>ifconfig fxp1 up</userinput></screen>
 
       <para>De bridge stuurt nu Ethernet-frames door tussen
 	<devicename>fxp0</devicename> en <devicename>fxp1</devicename>.
 	De overeenkomstige configuratie in
 	<filename>/etc/rc.conf</filename> zodat de bridge tijdens het
 	opstarten wordt aangemaakt is:</para>
 
       <programlisting>cloned_interfaces="bridge0"
 ifconfig_bridge0="addm fxp0 addm fxp1 up"
 ifconfig_fxp0="up"
 ifconfig_fxp1="up"</programlisting>
 
       <para>Indien de bridge-gastheer een IP-adres nodig heeft dan is de
 	juiste plaats om dit in te stellen op de bridge-interface zelf
 	in plaats van op een van de lidinterfaces.  Dit kan statisch of
 	via DHCP worden ingesteld:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>ifconfig bridge0 inet 192.168.0.1/24</userinput></screen>
 
       <para>Het is ook mogelijk om een IPv6-adres aan een
 	bridge-interface toe te kennen.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Firewalls gebruiken</title>
 
       <indexterm><primary>firewall</primary></indexterm>
 
       <para>Wanneer pakketten worden gefilterd, zullen gebridgede
 	pakketten het filter inbound op de vertrekkende interface
 	passeren, op de bridge-interface en outbound op de bestemde
 	interface.  Elke stap kan uitgezet worden.  Wanneer de richting
 	van het pakketverkeer belangrijk is, kan de firewall het beste
 	op de lidinterfaces draaien en niet op de bridge zelf.</para>
 
       <para>De bridge heeft verschillende aanpasbare instellingen voor
 	het doorlaten van non-IP- en ARP-pakketten, en een laag 2
 	firewall met IPFW.  Zie &man.if.bridge.4; voor meer
 	informatie.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Opspannende boom</title>
 
       <para>Het bridge-stuurprogramma implementeert het Rapid Spanning
 	Tree Protocol (RSTP of 802.1w) met terugwaartse compatibiliteit
 	met het verouderde Spanning Tree Protocol (STP).  Spanning Tree
 	wordt gebruikt om lussen in een netwerktopologie te detecteren
 	en verwijderen.  RSTP biedt snellere convergentie naar een
 	opspannende boom dan het verouderde STP, het protocol wisselt
 	informatie met naburige switches uit om snel naar forwarding
 	over te gaan zonder lussen te creëren.  &os; ondersteunt
 	RSTP en STP als opties, waarbij RSTP de standaard is.</para>
 
       <para>Spanning Tree kan op lidinterfaces worden geactiveerd met
 	het commando <literal>stp</literal>.  Voor een bridge met
 	<devicename>fxp0</devicename> en <devicename>fxp1</devicename>
 	alle huidige interfaces, wordt STP met het volgende
 	geactiveerd:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>ifconfig bridge0 stp fxp0 stp fxp1</userinput>
 bridge0: flags=8843&lt;UP,BROADCAST,RUNNING,SIMPLEX,MULTICAST&gt; metric 0 mtu 1500
         ether d6:cf:d5:a0:94:6d
         id 00:01:02:4b:d4:50 priority 32768 hellotime 2 fwddelay 15
         maxage 20 holdcnt 6 proto rstp maxaddr 100 timeout 1200
         root id 00:01:02:4b:d4:50 priority 32768 ifcost 0 port 0
         member: fxp0 flags=1c7&lt;LEARNING,DISCOVER,STP,AUTOEDGE,PTP,AUTOPTP&gt;
                 port 3 priority 128 path cost 200000 proto rstp
                 role designated state forwarding
         member: fxp1 flags=1c7&lt;LEARNING,DISCOVER,STP,AUTOEDGE,PTP,AUTOPTP&gt;
                 port 4 priority 128 path cost 200000 proto rstp
                 role designated state forwarding</screen>
 
       <para>De bridge heeft spanning tree ID
 	<literal>00:01:02:4b:d4:50</literal> en prioriteit
 	<literal>32768</literal>.  Aangezien het
 	<literal>root id</literal> hetzelfde is geeft dit aan dat dit de
 	hoofdbridge voor de boom is.</para>
 
       <para>Een andere bridge in het netwerk heeft spanning tree ook
 	geactiveerd:</para>
 
       <screen>bridge0: flags=8843&lt;UP,BROADCAST,RUNNING,SIMPLEX,MULTICAST&gt; metric 0 mtu 1500
         ether 96:3d:4b:f1:79:7a
         id 00:13:d4:9a:06:7a priority 32768 hellotime 2 fwddelay 15
         maxage 20 holdcnt 6 proto rstp maxaddr 100 timeout 1200
         root id 00:01:02:4b:d4:50 priority 32768 ifcost 400000 port 4
         member: fxp0 flags=1c7&lt;LEARNING,DISCOVER,STP,AUTOEDGE,PTP,AUTOPTP&gt;
                 port 4 priority 128 path cost 200000 proto rstp
                 role root state forwarding
         member: fxp1 flags=1c7&lt;LEARNING,DISCOVER,STP,AUTOEDGE,PTP,AUTOPTP&gt;
                 port 5 priority 128 path cost 200000 proto rstp
                 role designated state forwarding</screen>
 
       <para>De reegl <literal>root id 00:01:02:4b:d4:50 priority 32768
 	  ifcost 400000 port 4</literal> geeft aan dat de hoofdbridge
 	<literal>00:01:02:4b:d4:50</literal> is zoals boven en dat de
 	padkosten <literal>400000</literal> zijn vanaf deze bridge, het
 	pad naar de hoofdbridge gaat via <literal>port 4</literal>
 	welke <devicename>fxp0</devicename> is.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Geavanceerd bridgen</title>
 
       <sect3>
 	<title>Verkeersstromen reconstrueren</title>
 
 	<para>De bridge ondersteunt monitormodus, waarin de pakketten
 	  worden verwijderd nadat ze door &man.bpf.4; zijn verwerkt,
 	  en ze niet verder verwerkt of doorgestuurd worden.  Dit kan
 	  worden gebruikt om de invoer van twee of meer interfaces naar
 	  een enkele &man.bpf.4;-stroom te multiplexen.  Dit is nuttig
 	  voor het reconstrueren van het verkeer voor netwerktaps welke
 	  de RX/TX-signalen over twee verschillende interfaces
 	  uitzenden.</para>
 
 	<para>Om de invoer van vier netwerkinterfaces als
 	  één stroom te lezen:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>ifconfig bridge0 addm fxp0 addmfxp1 addm fxp2 addm fxp3 monitor up</userinput>
 &prompt.root; <userinput>tcpdump -i bridge0</userinput></screen>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title>SPAN poorten</title>
 
 	<para>Van elk Ethernet-frame dat door de bridge wordt ontvangen
 	  wordt er een kopie naar de aangewezen SPAN-poort verstuurd.
 	  Het aantal geconfigureerde SPAN-poorten op een bridge is
 	  onbeperkt, indien een interface aangewezen is als SPAN-poort
 	  kan het niet ook als gewone bridgepoort gebruikt worden.  Dit
 	  is het nuttigste voor het passief afluisteren van een
 	  gebridged netwerk op een andere host die met een van de
 	  SPAN-poorten van de bridge verbonden is.</para>
 
 	<para>Om een kopie van alle frames naar de interface
 	  <devicename>fxp4</devicename> te versturen:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>ifconfig bridge0 span fxp4</userinput></screen>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title>Privé-interfaces</title>
 
 	<para>Een privé-interface stuurt geen verkeer door naar
 	  poorten die niet ook een privé-interface zijn.  Het
 	  verkeer wordt onvoorwaardelijk geblokkeerd, dus worden er
 	  geen Ethernetframes doorgestuurd, inclusief ARP.  Indien
 	  verkeer selectief dient te worden geblokkeerd dient er in
 	  plaats hiervan een firewall gebruikt te worden.</para>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title>Klevende interfaces</title>
 
 	<para>Indien een lidinterface van een bridge als klevend is
 	  gemarkeerd worden dynamisch geleerde adresregels als statisch
 	  behandelt wanneer ze in de doorstuurcache komen.  Klevende
 	  interfaces vallen nooit uit de cache en worden nooit vervangen,
 	  zelfs niet als het adres op een andere interface wordt gezien.
 	  Dit biedt het voordeel van statische adresregels zonder dat de
 	  doorstuurtabel van te voren gevuld hoeft te worden,
 	  cliënten die geleerd zijn op een bepaald segment van de
 	  bridge kunnen niet roamen naar een ander segment.</para>
 
 	<para>Een ander voorbeeld voor het gebruik van klevende adressen
 	  zou het combineren van de bridge met VLANs zijn om een router
 	  te creëren waar klantnetwerken geïsoleerd zijn
 	  zonder dat IP-adresruimte verspild wordt.  Neem aan dat
 	  <hostid role="hostname">KlantA</hostid> op
 	  <literal>vlan100</literal> zit en <hostid
 	    role="hostname">KlantB</hostid> op
 	  <literal>vlan101</literal>.  De bridge heeft het adres
 	  <hostid role="ipaddr">192.168.0.1</hostid> en is tevens een
 	  internet-router.</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>ifconfig bridge0 addm vlan100 sticky vlan100 addm vlan101 sticky vlan101</userinput>
 &prompt.root; <userinput>ifconfig bridge0 inet 192.168.0.1/24</userinput></screen>
 
 	<para>Beide cliënten zien <hostid
 	    role="ipaddr">192.168.0.1</hostid> als hun standaard gateway
 	  en aangezien de bridge-cache kleverig is kunnen ze niet het
 	  MAC-adres van de andere klant spoofen om hun verkeer op te
 	  vangen.</para>
 
 	<para>Alle communicatie tussen de VLANs kan geblokkeerd worden
 	  door het gebruik van privé-interfaces (of een firewall):</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>ifconfig bridge0 private vlan100 private vlan101</userinput></screen>
 
 	<para>De klanten zijn compleet geïsoleerd van elkaar, het
 	  volledige <hostid role="netmask">/24</hostid> adresruimte kan
 	  zonder subnetten toegewezen worden.</para>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title>Adresbeperkingen</title>
 
 	<para>Het aantal unieke bron-MAC-adressen achter een interface
 	  kan beperkt zijn.  Wanneer de limiet bereikt is worden
 	  pakketten met een onbekend bronadres gedropt totdat een
 	  bestaande ingang in de host-cache vervalt of wordt
 	  verwijderd.</para>
 
 	<para>Het volgende voorbeeld stelt het maximum aantal
 	  Ethernetapparaten voor <hostid
 	    role="hostname">KlantA</hostid> op
 	  <literal>vlan100</literal> in op 10.</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>ifconfig bridge0 ifmaxaddr vlan100 10</userinput></screen>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title>SNMP-monitoring</title>
 
 	<para>De bridge-interface en STP-parameters kunnen gemonitord
 	  worden via het SNMP-daemon dat met het basis &os;-systeem
 	  wordt meegeleverd.  De geëxporteerde bridge-MIBs houden
 	  zich aan de standaarden van de IETF zodat elke
 	  SNMP-cliënt of monitorpakket kan worden gebruikt om de
 	  gegevens te verzamelen.</para>
 
 	<para>Op de bridge-machine dient de regel
 	  <literal>begemotSnmpdModulePath."bridge" =
 	  "/usr/lib/snmp_bridge.so"</literal> van
 	  <filename>/etc/snmp.config</filename> geactiveerd te worden en
 	  het daemon <application>bsnmpd</application> gestart te worden.
 	  Andere instellingen zoals gemeenschapsnamen en toegangslijsten
 	  dienen eventueel aangepast te worden.  Zie &man.bsnmpd.1; en
 	  &man.snmp.bridge.3; voor meer informatie.</para>
 
 	<para>Het volgende voorbeeld gebruikt de software
 	  <application>Net-SNMP</application> (<filename
 	    role="package">net-mgmt/net-snmp</filename> om een bridge te
 	  ondervragen, de port <filename
 	    role="package">net-mgmt/bsnmptools</filename> kan ook worden
 	  gebruikt.  Voeg de volgende regels toe aan
 	  <filename>$HOME/.snmp/snmp.conf</filename> op de
 	  SNMP-cliënt-host om de MIB-definities van de bridge in
 	  <application>Net-SNMP</application> te importeren:</para>
 
 	<programlisting>mibdirs +/usr/share/snmp/mibs
 mibs +BRIDGE-MIB:RSTP-MIB:BEGEMOT-MIB:BEGEMOT-BRIDGE-MIB</programlisting>
 
 	<para>Om een enkele bridge via de IETF BRIDGE-MIB (RFC4188) te
 	  monitoren:</para>
 
 	<screen>&prompt.user; <userinput>snmpwalk -v 2c -c public bridge1.example.com mib-2.dot1dBridge</userinput>
 BRIDGE-MIB::dot1dBaseBridgeAddress.0 = STRING: 66:fb:9b:6e:5c:44
 BRIDGE-MIB::dot1dBaseNumPorts.0 = INTEGER: 1 ports
 BRIDGE-MIB::dot1dStpTimeSinceTopologyChange.0 = Timeticks: (189959) 0:31:39.59 centi-seconds
 BRIDGE-MIB::dot1dStpTopChanges.0 = Counter32: 2
 BRIDGE-MIB::dot1dStpDesignatedRoot.0 = Hex-STRING: 80 00 00 01 02 4B D4 50
 ...
 BRIDGE-MIB::dot1dStpPortState.3 = INTEGER: forwarding(5)
 BRIDGE-MIB::dot1dStpPortEnable.3 = INTEGER: enabled(1)
 BRIDGE-MIB::dot1dStpPortPathCost.3 = INTEGER: 200000
 BRIDGE-MIB::dot1dStpPortDesignatedRoot.3 = Hex-STRING: 80 00 00 01 02 4B D4 50
 BRIDGE-MIB::dot1dStpPortDesignatedCost.3 = INTEGER: 0
 BRIDGE-MIB::dot1dStpPortDesignatedBridge.3 = Hex-STRING: 80 00 00 01 02 4B D4 50
 BRIDGE-MIB::dot1dStpPortDesignatedPort.3 = Hex-STRING: 03 80
 BRIDGE-MIB::dot1dStpPortForwardTransitions.3 = Counter32: 1
 RSTP-MIB::dot1dStpVersion.0 = INTEGER: rstp(2)</screen>
 
 	<para>De waarde <literal>dot1dStpTopChanges.0</literal> is twee
 	  wat betekent dat de topologie van de STP-bridge twee maal
 	  veranderd is, een topologieverandering houdt in dat
 	  één of meerdere links in het netwerk zijn
 	  veranderd of hebben gefaald en dat er een nieuwe boom is
 	  berekend.  De waarde
 	  <literal>dot1dStpTimeSinceTopologyChange.0</literal> laat zien
 	  wanneer dit gebeurde.</para>
 
 	<para>Om meerdere bridge-interfaces te monitoren kan men het
 	  privé BEGEMOT-BRIDGE-MIB gebruiken:</para>
 
 	<screen>&prompt.user; <userinput>snmpwalk -v 2c -c public bridge1.example.com</userinput>
 enterprises.fokus.begemot.begemotBridge
 BEGEMOT-BRIDGE-MIB::begemotBridgeBaseName."bridge0" = STRING: bridge0
 BEGEMOT-BRIDGE-MIB::begemotBridgeBaseName."bridge2" = STRING: bridge2
 BEGEMOT-BRIDGE-MIB::begemotBridgeBaseAddress."bridge0" = STRING: e:ce:3b:5a:9e:13
 BEGEMOT-BRIDGE-MIB::begemotBridgeBaseAddress."bridge2" = STRING: 12:5e:4d:74:d:fc
 BEGEMOT-BRIDGE-MIB::begemotBridgeBaseNumPorts."bridge0" = INTEGER: 1
 BEGEMOT-BRIDGE-MIB::begemotBridgeBaseNumPorts."bridge2" = INTEGER: 1
 ...
 BEGEMOT-BRIDGE-MIB::begemotBridgeStpTimeSinceTopologyChange."bridge0" = Timeticks: (116927) 0:19:29.27 centi-seconds
 BEGEMOT-BRIDGE-MIB::begemotBridgeStpTimeSinceTopologyChange."bridge2" = Timeticks: (82773) 0:13:47.73 centi-seconds
 BEGEMOT-BRIDGE-MIB::begemotBridgeStpTopChanges."bridge0" = Counter32: 1
 BEGEMOT-BRIDGE-MIB::begemotBridgeStpTopChanges."bridge2" = Counter32: 1
 BEGEMOT-BRIDGE-MIB::begemotBridgeStpDesignatedRoot."bridge0" = Hex-STRING: 80 00 00 40 95 30 5E 31
 BEGEMOT-BRIDGE-MIB::begemotBridgeStpDesignatedRoot."bridge2" = Hex-STRING: 80 00 00 50 8B B8 C6 A9</screen>
 
 	<para>Om de bridge-interface die via de subboom
 	  <literal>mib-2.dot1dBridge</literal> wordt gemonitord te
 	  veranderen:</para>
 
 	<screen>&prompt.user; <userinput>snmpset -v 2c -c private bridge1.example.com</userinput>
 BEGEMOT-BRIDGE-MIB::begemotBridgeDefaultBridgeIf.0 s bridge2</screen>
       </sect3>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="network-aggregation">
     <sect1info>
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <firstname>Andrew</firstname>
 	  <surname>Thompson</surname>
 	  <contrib>Geschreven door </contrib>
 	</author>
       </authorgroup>
     </sect1info>
 
     <title>Verbindingsaggregatie en failover</title>
 
     <indexterm><primary>lagg</primary></indexterm>
 
     <indexterm><primary>failover</primary></indexterm>
 
     <indexterm><primary>fec</primary></indexterm>
 
     <indexterm><primary>lacp</primary></indexterm>
 
     <indexterm><primary>loadbalance</primary></indexterm>
 
     <indexterm><primary>roundrobin</primary></indexterm>
 
     <sect2>
       <title>Introductie</title>
 
       <para>De interface &man.lagg.4; maakt het mogelijk om meerdere
 	netwerkinterfaces te aggregeren in één virtueel
 	interface voor het bieden van fout-tolerante en zeer snelle
 	verbindingen.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Werkmodi</title>
 
       <variablelist>
 	<varlistentry>
 	  <term>Failover</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para>Zendt en ontvangt verkeer alleen door de meesterpoort.
 	      Wanneer de meesterpoort niet beschikbaar is, wordt de
 	      volgende actieve poort gebruikt.  De eerste toegevoegde
 	      interface is de meesterpoort; alle interfaces die hierna
 	      zijn toegevoegd worden gebruikt als failover-apparaten.  Als
 	      failover naar een niet-meesterpoort plaatsvindt, dan wordt de
 	      originele poort de meester wanneer deze weer beschikbaar
 	      wordt.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>&cisco; Fast &etherchannel;</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para>&cisco; Fast &etherchannel; (FEC), is een statische
 	      installatie en onderhandelt niet over aggregatie met de
 	      peer noch wisselt het frames uit om de verbinding te
 	      monitoren.  Indien de switch LACP ondersteunt dient dat
 	      gebruikt te worden.</para>
 
 	    <para><acronym>FEC</acronym> balanceert uitgaand verkeer
 	      over de actieve poorten gebaseerd op gehashde informatie
 	      over protocolheaders en accepteert inkomend verkeer van
 	      elke actieve poort.  De hash bevat het Ethernet bron- en
 	      doeladres, en indien beschikbaar, de VLAN-tag, en de
 	      IPv4/IPv6 bron- en doeladressen.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>LACP</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para>Het &ieee; 802.3ad Link Aggregation Control Protocol
 	      (LACP) en het Marker Protocol.  LACP onderhandelt met de
 	      peer over een verzameling aggregeerbare verbindingen in
 	      één of meerdere Link Aggregated Groups
 	      (LAG).  Elke LAG is opgebouwd uit poorten die dezelfde
 	      snelheid hebben, ingesteld op full-duplex werking.  Het
 	      verkeer zal over de poorten in de LAG gebalanceerd worden
 	      met de hoogste totaalsnelheid, in de meeste gevallen zal
 	      er slechts één LAG zijn die alle poorten
 	      bevat.  Wanneer er fysieke verbindingen veranderen, zal
 	      Link Aggregation snel naar een nieuwe opstelling
 	      convergeren.</para>
 
 	    <para><acronym>LACP</acronym> balanceert uitgaand verkeer
 	      over de actieve poorten gebaseerd op gehashde informatie
 	      over protocolheaders en accepteert inkomend verkeer van
 	      elke actieve poort.  De hash bevat het Ethernet bron- en
 	      doeladres, en indien beschikbaar, de VLAN-tag, en de
 	      IPv4/IPv6 bron- en doeladressen.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>Loadbalance</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para>Dit is een alias van de <emphasis>FEC</emphasis>
 	      modus.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>Round-Robin</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para>Distribueert uitgaand verkeer door middel van een
 	      round-robin scheduler over alle actieve poorten en
 	      accepteert inkomend verkeer van elke actieve poort.  Deze
 	      modus schendt Ethernet frame-ordering en dient met zorg
 	      gebruikt te worden.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
       </variablelist>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Voorbeelden</title>
 
       <example id="networking-lacp-aggregation-cisco">
 	<title>LACP-aggregatie met een &cisco; switch</title>
 
 	<para>Dit voorbeeld verbindt twee interfaces op een &os;-machine
 	  met de switch als een enkele loadgebalanceerde en
 	  fout-tolerante verbinding.  Er kunnen meer interfaces worden
 	  toegevoegd om de doorvoer en fouttolerantie te verhogen.
 	  Aangezien frame-ordering verplicht is op Ethernetverbindingen
 	  stroomt al het verkeer tussen twee stations altijd over
 	  dezelfde fysieke verbinding zodat de maximum snelheid beperkt
 	  wordt tot die van één interface.  Het
 	  verzendalgoritme probeert zoveel mogelijk informatie te
 	  gebruiken voor het onderscheiden van verschillende
 	  verkeersstromen en deze over de beschikbare interfaces te
 	  balanceren.</para>
 
 	<para>Voeg op de &cisco; switch de interfaces
 	  <replaceable>FastEthernet0/1</replaceable> en
 	  <replaceable>FastEthernet0/2</replaceable> aan de kanaalgroep
 	  <replaceable>1</replaceable> toe:</para>
 
 	<screen><userinput>interface <replaceable>FastEthernet0/1</replaceable>
  channel-group <replaceable>1</replaceable> mode active
  channel-protocol lacp</userinput>
 !
 <userinput>interface <replaceable>FastEthernet0/2</replaceable>
  channel-group <replaceable>1</replaceable> mode active
  channel-protocol lacp</userinput></screen>
 
 	<para>Maak de &man.lagg.4;-interface aan met
 	  <replaceable>fxp0</replaceable> en <replaceable>fxp1</replaceable> en
 	  activeer de interface met IP-adres
 	  <replaceable>10.0.0.3/24</replaceable>:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>ifconfig <replaceable>fxp0</replaceable> up</userinput>
 &prompt.root; <userinput>ifconfig <replaceable>fxp1</replaceable> up</userinput>
 &prompt.root; <userinput>ifconfig <literal>lagg<replaceable>0</replaceable></literal> create</userinput>
 &prompt.root; <userinput>ifconfig <literal>lagg<replaceable>0</replaceable></literal> up laggproto lacp laggport <replaceable>fxp0</replaceable> laggport <replaceable>fxp1</replaceable> <replaceable>10.0.0.3/24</replaceable></userinput></screen>
 
 	<para>Bekijk de interfacestatus van ifconfig:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>ifconfig <literal>lagg<replaceable>0</replaceable></literal></userinput></screen>
 
 	<para>Poorten die als <emphasis>ACTIVE</emphasis> zijn
 	  gemarkeerd zijn lid van de actieve aggregatiegroep waarover
 	  onderhandeld is met de verre switch en waarover verkeer zal
 	  worden verzonden en ontvangen.  Gebruik de uitgebreide uitvoer
 	  van &man.ifconfig.8; om de LAG-identifiers te bekijken.</para>
 
 	<screen>lagg0: flags=8843&lt;UP,BROADCAST,RUNNING,SIMPLEX,MULTICAST&gt; metric 0 mtu 1500
         options=8&lt;VLAN_MTU&gt;
         ether 00:05:5d:71:8d:b8
         media: Ethernet autoselect
         status: active
         laggproto lacp
         laggport: fxp1 flags=1c&lt;ACTIVE,COLLECTING,DISTRIBUTING&gt;
         laggport: fxp0 flags=1c&lt;ACTIVE,COLLECTING,DISTRIBUTING&gt;</screen>
 
 	<para>Gebruik, om de toestand van de poorten op de switch te
 	  bekijken, <userinput>show lacp neighbor</userinput>.</para>
 
 	<screen>switch# show lacp neighbor
 Flags:  S - Device is requesting Slow LACPDUs
         F - Device is requesting Fast LACPDUs
         A - Device is in Active mode       P - Device is in Passive mode
 
 Channel group 1 neighbors
 
 Partner's information:
 
                   LACP port                        Oper    Port     Port
 Port      Flags   Priority  Dev ID         Age     Key     Number   State
 Fa0/1     SA      32768     0005.5d71.8db8  29s    0x146   0x3      0x3D
 Fa0/2     SA      32768     0005.5d71.8db8  29s    0x146   0x4      0x3D</screen>
 
 	<para>Gebruik voor meer detail het commando <userinput>show lacp
 	    neighbor detail</userinput>.</para>
 
 	<para>Voeg de volgende regels aan <filename>/etc/rc.conf</filename> toe
 	  om deze informatie na het opnieuw starten te behouden:</para>
 
 	<programlisting>ifconfig_<replaceable>fxp0</replaceable>="up"
 ifconfig_<replaceable>fxp1</replaceable>="up"
 cloned_interfaces="<literal>lagg<replaceable>0</replaceable></literal>"
 ifconfig_<literal>lagg<replaceable>0</replaceable></literal>="laggproto lacp laggport <replaceable>fxp0</replaceable> laggport <replaceable>fxp1</replaceable> <replaceable>10.0.0.3/24</replaceable>"</programlisting>
 
       </example>
 
       <example id="networking-lagg-failover">
 	<title>Failover-modus</title>
 
 	<para>Failover-modus kan worden gebruikt om op een secondaire
 	  interface over te schakelen wanneer de verbinding op de
 	  meesterinterface verloren is.  Activeer de onderliggende fysieke
 	  interface.  Creëer de
 	  interface <literal>lagg<replaceable>0</replaceable></literal>, met
 	  <replaceable>fxp0</replaceable> als de meesterinterface en
 	  <replaceable>fxp1</replaceable> als de secondaire
 	  interface en ken er IP-adres <replaceable>10.0.0.15/24</replaceable>
 	  aan toe:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>ifconfig <replaceable>fxp0</replaceable> up</userinput>
 &prompt.root; <userinput>ifconfig <replaceable>fxp1</replaceable> up</userinput>
 &prompt.root; <userinput>ifconfig <literal>lagg<replaceable>0</replaceable></literal> create</userinput>
 &prompt.root; <userinput>ifconfig <literal>lagg<replaceable>0</replaceable></literal> up laggproto failover laggport <replaceable>fxp0</replaceable> laggport <replaceable>fxp1</replaceable> <replaceable>10.0.0.15/24</replaceable></userinput></screen>
 
 	<para>De interface zal er ongeveer als volgt uitzien, de grote
 	  verschillen zullen het <acronym>MAC</acronym>-adres en de
 	  apparaatnamen zijn:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>ifconfig <literal>lagg<replaceable>0</replaceable></literal></userinput>
 lagg0: flags=8843&lt;UP,BROADCAST,RUNNING,SIMPLEX,MULTICAST&gt; metric 0 mtu 1500
         options=8&lt;VLAN_MTU&gt;
         ether 00:05:5d:71:8d:b8
         inet 10.0.0.15 netmask 0xffffff00 broadcast 10.0.0.255
         media: Ethernet autoselect
         status: active
         laggproto failover
         laggport: fxp1 flags=0&lt;&gt;
         laggport: fxp0 flags=5&lt;MASTER,ACTIVE&gt;</screen>
 
 	<para>Het verkeer zal worden verzonden en ontvangen op
 	  <replaceable>fxp0</replaceable>.  Indien de verbinding op
 	  <replaceable>fxp0</replaceable> verloren is, zal
 	  <replaceable>fxp1</replaceable> de actieve verbinding worden.
 	  Indien de verbinding op de meesterinterface hersteld is, zal
 	  het weer de actieve verbinding worden.</para>
 
 	<para>Voeg de volgende regels aan <filename>/etc/rc.conf</filename> toe
 	  om deze informatie na het opnieuw starten te behouden:</para>
 
 	<programlisting>ifconfig_<replaceable>fxp0</replaceable>="up"
 ifconfig_<replaceable>fxp1</replaceable>="up"
 cloned_interfaces="<literal>lagg<replaceable>0</replaceable></literal>"
 ifconfig_<literal>lagg<replaceable>0</replaceable></literal>="laggproto lacp laggport <replaceable>fxp0</replaceable> laggport <replaceable>fxp1</replaceable> <replaceable>10.0.0.15/24</replaceable>"</programlisting>
       </example>
 
       <example id="networking-lagg-wired-and-wireless">
 	<title>Failover-modus tussen bekabelde en draadloze interfaces</title>
 
 	<para>Voor laptop-gebruikers is het normaliter wenselijk om het
 	  draadloze interface als secundair interface te gebruiken indien het
 	  bekabelde interface niet beschikbaar is.  Met &man.lagg.4; is het
 	  mogelijk om één IP-adres te gebruiken en het bekabelde
 	  interface voor zowel prestatie als veiligheid te prefereren terwijl de
 	  mogelijkheid behouden blijft om de draadloze verbinding te
 	  gebruiken.</para>
 
 	<para>In deze opstelling dient het MAC-adres van het onderliggende
 	  draadloze interface overschreven te worden om met dat van &man.lagg.4;
 	  overeen te komen, welke afkomstig is van het primaire interface dat
 	  wordt gebruikt, het bekabelde interface.</para>
 
 	<para>In deze opstelling wordt het bekabelde interface,
 	  <replaceable>bge0</replaceable> als meester gebruikt, en het draadloze
 	  interface, <replaceable>wlan0</replaceable>, als het
 	  failover-interface.  <replaceable>wlan0</replaceable> was aangemaakt
 	  vanuit <replaceable>iwn0</replaceable> voor welke het
 	  <acronym>MAC</acronym>-adres van de bekabelde verbinding zal worden
 	  gebruikt.  De eerste stap is om het <acronym>MAC</acronym>-adres van
 	  het bekabelde interface te verkrijgen:</para>
 
 	<screen>&prompt.root;  <userinput>ifconfig <replaceable>bge0</replaceable></userinput>
 bge0: flags=8843&lt;UP,BROADCAST,RUNNING,SIMPLEX,MULTICAST&gt; metric 0 mtu 1500
       options=19b&lt;RXCSUM,TXCSUM,VLAN_MTU,VLAN_HWTAGGING,VLAN_HWCSUM,TSO4&gt;
       ether 00:21:70:da:ae:37
       inet6 fe80::221:70ff:feda:ae37%bge0 prefixlen 64 scopeid 0x2
       nd6 options=29&lt;PERFORMNUD,IFDISABLED,AUTO_LINKLOCAL&gt;
       media: Ethernet autoselect (1000baseT &lt;full-duplex&gt;)
       status: active</screen>
 
 	<para><replaceable>bge0</replaceable> kan vervangen worden door het
 	  eigenlijke interface, er zal een andere regel met
 	  <literal>ether</literal> verschijnen, dit is het
 	  <acronym>MAC</acronym>-adres van het bekabelde interface.  Om het
 	  onderliggende draadloze interface, <replaceable>iwn0</replaceable> te
 	  wijzigen:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>ifconfig <replaceable>iwn0</replaceable> ether <replaceable>00:21:70:da:ae:37</replaceable></userinput></screen>
 
 	<para>Activeer het draadloze interface maar geef er nog geen IP-adres
 	  aan:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>ifconfig <replaceable>wlan0</replaceable> create wlandev <replaceable>iwn0</replaceable> ssid <replaceable>mijn_router</replaceable> up</userinput></screen>
 
 	<para>Activeer de interface <replaceable>bge0</replaceable>.  Maak het
 	  &man.lagg.4;-interface aan met <replaceable>bge0</replaceable> als
 	  meester, en met failover naar <replaceable>wlan0</replaceable> indien
 	  nodig:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>ifconfig <replaceable>bge0</replaceable> up</userinput>
 &prompt.root; <userinput>ifconfig <literal>lagg<replaceable>0</replaceable></literal> create</userinput>
 &prompt.root; <userinput>ifconfig <literal>lagg<replaceable>0</replaceable></literal> up laggproto failover laggport <replaceable>bge0</replaceable> laggport <replaceable>wlan0</replaceable></userinput></screen>
 
 	<para>Het interface zal er ongeveer als volgt uitzien, de grootste
 	  verschillen zullen het <acronym>MAC</acronym>-adres en de
 	  apparaatnamen zijn:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>ifconfig <literal>lagg<replaceable>0</replaceable></literal></userinput>
 lagg0: flags=8843&lt;UP,BROADCAST,RUNNING,SIMPLEX,MULTICAST&gt; metric 0 mtu 1500
       options=8&lt;VLAN_MTU&gt;
       ether 00:21:70:da:ae:37
       media: Ethernet autoselect
       status: active
       laggproto failover
       laggport: wlan0 flags=0&lt;&gt;
       laggport: bge0 flags=5&lt;MASTER,ACTIVE&gt;</screen>
 
 	<para>Start vervolgens de DHCP-cliënt om een IP-adres te
 	  verkrijgen:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>dhclient <literal>lagg<replaceable>0</replaceable></literal></userinput></screen>
 
 	<para>Om deze configuratie bij het opstarten te behouden, kan het
 	  volgende aan <filename>/etc/rc.conf</filename> worden
 	  toegevoegd:</para>
 
 	<programlisting>ifconfig_bge0="up"
 ifconfig_iwn0="ether 00:21:70:da:ae:37"
 wlans_iwn0="wlan0"
 ifconfig_wlan0="WPA"
 cloned_interfaces="<literal>lagg<replaceable>0</replaceable></literal>"
 ifconfig_<literal>lagg<replaceable>0</replaceable></literal>="laggproto failover laggport bge0 laggport wlan0 DHCP"</programlisting>
       </example>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="network-diskless">
     <sect1info>
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <firstname>Jean-Fran&ccedil;ois</firstname>
 	  <surname>Dockès</surname>
 	  <contrib>Bijgewerkt door </contrib>
 	</author>
       </authorgroup>
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <firstname>Alex</firstname>
 	  <surname>Dupre</surname>
 	  <contrib>Gereorganiseerd en uitgebreid door </contrib>
 	</author>
       </authorgroup>
     </sect1info>
 
     <title>Schijfloos werken</title>
 
     <indexterm><primary>schijfloos werkstation</primary></indexterm>
 
     <indexterm><primary>schijfloos werken</primary></indexterm>
 
     <para>Een &os;-machine kan over het netwerk opstarten en zonder een
       plaatselijke schijf werken, door gebruik te maken van
       bestandssystemen die van een <acronym>NFS</acronym>-server
       aangekoppeld worden.  Er zijn geen systeemwijzigingen nodig anders
       dan de standaard instellingenbestanden.  Dit soort systemen is
       relatief eenvoudig op te zetten omdat alle noodzakelijke elementen
       al aanwezig zijn:</para>
 
     <itemizedlist>
       <listitem>
 	<para>Er zijn minstens twee manieren om de kernel over het
 	  netwerk te laden:</para>
 
 	<itemizedlist>
 	  <listitem>
 	    <para><acronym>PXE</acronym>: De &intel; Preboot eXecution
 	      Environment is een vorm een smart boot ROM dat in sommige
 	      netwerkkaarten en moederborden is ingebouwd.  Bekijk de
 	      hulppagina &man.pxeboot.8; voor meer informatie.</para>
 	  </listitem>
 
 	  <listitem>
 	    <para>De poort <application>Etherboot</application>
 	      (<filename role="package">net/etherboot</filename>) maakt
 	      code aan dat naar een ROM geschreven kan worden en dat
 	      kernels over het netwerk opstart.  De code kan
 	      òfwel naar een opstart-PROM op een netwerkkaart
 	      geflashed worden, òfwel van een floppy (of harde)
 	      schijf geladen worden, òfwel van een draaiend
 	      &ms-dos; systeem geladen worden.  Vele netwerkkaarten
 	      worden ondersteund.</para>
 	  </listitem>
 	</itemizedlist>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Een voorbeeldscript
 	  (<filename>/usr/share/examples/diskless/clone_root</filename>)
 	  vergemakkelijkt het aanmaken en beheren van het root
 	  bestandssysteem van het werkstation op de server.  Het kan
 	  nodig zijn dat het script wat aangepast moet worden, maar het
 	  zorgt voor een snelle start.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Er bestaan standaardbestanden voor het opstarten van het
 	  systeem in <filename>/etc</filename> om een systeemstart
 	  zonder schijf te detecteren en te ondersteunen.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Het gebruik van een wisselbestand, indien nodig, kan
 	  worden gedaan naar òfwel een <acronym>NFS</acronym>
 	  bestand òfwel naar een plaatselijke schijf.</para>
       </listitem>
     </itemizedlist>
 
     <para>Er zijn vele manieren om een schijfloos werkstation op te
       zetten.  Hierbij zijn veel elementen betrokken, en vele kunnen aan
       de eigen smaak worden aangepast.  Het volgende beschrijft
       variaties met betrekking tot het installeren van een compleet
       systeem, waarbij de nadruk ligt op de eenvoud en de
       compatibiliteit met de standaard opstartscripts van &os;.  Het
       beschreven systeem heeft de volgende eigenschappen:</para>
 
     <itemizedlist>
       <listitem>
 	<para>De schijfloze werkstations gebruiken een gedeeld
 	  bestandssysteem voor <filename>/</filename>, dat alleen
 	  gelezen kan worden, en een gedeeld bestandssysteem voor
 	  <filename>/usr</filename>, dat eveneens alleen gelezen kan
 	  worden.</para>
 
 	<para>Het root-bestandssysteem is een kopie van een standaard
 	  root-bestandssysteem voor &os; (typisch van een server),
 	  waarbij enkele instellingenbestanden zijn overschreven door
 	  versies die specifiek zijn voor een schijfloos systeem of,
 	  mogelijk, door het werkstation horen waar ze bij horen.</para>
 
 	<para>De delen van het root-bestandssysteem die beschrijfbaar
 	  moeten zijn, zijn overdekt met &man.md.4; bestandssystemen.
 	  Alle veranderingen gaan verloren indien het systeem opnieuw
 	  wordt opgestart.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>De kernel is overgedragen en òfwel met
 	  <application>Etherboot</application> òfwel met
 	  <acronym>PXE</acronym> geladen, aangezien sommige situaties
 	  het gebruik van één van de methodes kan eisen.</para>
       </listitem>
     </itemizedlist>
 
     <caution>
       <para>Het systeem zoals hierboven beschreven is onveilig.  Het
 	dient in een beschermd gebied van een netwerk te functioneren, en
 	niet vertrouwd te worden door andere hosts.</para>
     </caution>
 
     <para>Alle informatie in deze sectie is getest met
       &os;&nbsp;5.2.1-RELEASE.</para>
 
     <sect2>
       <title>Achtergrondinformatie</title>
 
       <para>Het installeren van schijfloze werkstations is zowel vrij
 	rechttoe-rechtaan als foutgevoelig.  Deze fouten zijn soms
 	moeilijk vast te stellen wegens een aantal redenen.
 	Bijvoorbeeld:</para>
 
       <itemizedlist>
 	<listitem>
 	  <para>Opties die tijdens het compileren zijn opgegeven kunnen
 	    verschillend gedrag tonen tijdens het draaien.</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Foutmeldingen zijn vaak cryptisch of geheel afwezig.</para>
 	</listitem>
       </itemizedlist>
 
       <para>Op dit gebied is het bezit van wat achtergrondkennis over de
 	gebruikte mechanismen zeer nuttig om mogelijke problemen op te
 	lossen.</para>
 
       <para>Voor een succesvol opstarten dienen verschillende
 	handelingen uitgevoerd te worden:</para>
 
       <itemizedlist>
 	<listitem>
 	  <para>De machine moet een aantal initiële parameters
 	    zoals het IP-adres, de bestandsnaam van de executable, de
 	    naam van de server, en het root-pad verkrijgen.  Dit wordt
 	    gedaan door gebruik te maken van de <acronym>DHCP</acronym>
 	    of BOOTP protocollen.  <acronym>DHCP</acronym> is een
 	    compatible uitbreiding van BOOTP, het gebruikt dezelfde
 	    poorten en het pakketformaat heeft dezelfde basis.</para>
 
 	  <para>Het is mogelijk om een systeem in te stellen zodat het
 	    alleen BOOTP gebruikt.  Het serverprogramma &man.bootpd.8;
 	    wordt met het basissysteem van &os; meegeleverd.</para>
 
 	  <para><acronym>DHCP</acronym> biedt echter een aantal
 	    voordelen boven BOOTP (fijnere instellingenbestanden,
 	    mogelijkheid om <acronym>PXE</acronym> te gebruiken, en vele
 	    anderen die niet direct verband houden met schijfloos
 	    werken), er zal hoofdzakelijk een opstelling met
 	    <acronym>DHCP</acronym> worden beschreven, met analoge
 	    voorbeelden voor &man.bootpd.8; indien mogelijk.  De
 	    voorbeeldopstelling zal het softwarepakket van
 	    <application>ISC DHCP</application> gebruiken (versie
 	    3.0.1.r12 was geïnstalleerd op de testserver).</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>De machine moet één of meerdere
 	    programma's naar het plaatselijke geheugen versturen.
 	    Eén van <acronym>TFTP</acronym> of
 	    <acronym>NFS</acronym> wordt gebruikt.  De keuze tussen
 	    <acronym>TFTP</acronym> en <acronym>NFS</acronym> is op
 	    verschillende plaatsen een optie tijdens het compileren.
 	    Een veelgemaakte fout is het opgeven van bestandsnamen voor
 	    het verkeerde protocol: <acronym>TFTP</acronym> verstuurd
 	    typisch alle bestanden vanuit één map op de
 	    server, en verwacht dat alle bestandsnamen relatief aan
 	    deze map zijn; <acronym>NFS</acronym> verwacht absolute
 	    bestandspaden.</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>De mogelijke tussentijdse opstartprogramma's en de
 	    kernel dienen geïnitialiseerd en uitgevoerd te worden.
 	    Er zijn enkele belangrijke variaties op dit gebied:</para>
 
 	  <itemizedlist>
 	    <listitem>
 	      <para><acronym>PXE</acronym> zal &man.pxeboot.8; laden,
 		wat een aangepaste versie is van de lader voor stage
 		drie van &os;.  &man.loader.8; zal de meeste parameters
 		verkrijgen die noodzakelijk zijn om het systeem op te
 		starten, en zal ze in de kernelomgeving laten staan
 		voordat het de controle overdraagt.  Het is in dit geval
 		mogelijk om een <filename>GENERIC</filename> kernel te
 		gebruiken.</para>
 	    </listitem>
 
 	    <listitem>
 	      <para><application>Etherboot</application> zal met minder
 		voorbereiding direct de kernel laden.  Hiervoor is het
 		noodzakelijk om een kernel met specifieke opties te
 		bouwen.</para>
 	    </listitem>
 	  </itemizedlist>
 
 	  <para><acronym>PXE</acronym> en
 	    <application>Etherboot</application> werken beide even goed;
 	    echter, omdat kernels normaalgesproken meer werk overlaten
 	    aan &man.loader.8;, is <acronym>PXE</acronym> de te
 	    verkiezen methode.</para>
 
 	  <para>Indien het <acronym>BIOS</acronym> en de netwerkkaarten
 	    <acronym>PXE</acronym> ondersteunen, dient dat
 	    waarschijnlijk gebruikt te worden.</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Tenslotte: de machine heeft toegang tot de
 	    bestandssystemen nodig.  <acronym>NFS</acronym> wordt in
 	    alle gevallen gebruikt.</para>
 	</listitem>
       </itemizedlist>
 
       <para>Zie ook de hulppagina &man.diskless.8;.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Installatie-instructies</title>
 
       <sect3>
 	<title>Instellen met behulp van
 	  <application>ISC DHCP</application></title>
 
 	<indexterm>
 	  <primary>DHCP</primary>
 
 	  <secondary>schijfloos werken</secondary>
 	</indexterm>
 
 	<para>De <application>ISC DHCP</application> server kan zowel
 	  verzoeken voor BOOTP als <acronym>DHCP</acronym>
 	  beantwoorden.</para>
 
 	<para><application>ISC DHCP 4.2</application> maakt geen deel
 	  uit van het basissysteem.  Eerst dient de poort <filename
 	    role="package">net/isc-dhcp42-server</filename> of het
 	  corresponderende pakket geïnstalleerd te worden.</para>
 
 	<para>Wanneer <application>ISC DHCP</application> is
 	  geïnstalleerd, heeft het een instellingenbestand nodig om
 	  te draaien (normaliter
 	  <filename>/usr/local/etc/dhcpd.conf</filename> genoemd).
 	  Hieronder volgt een voorbeeld met commentaar, waarbij host
 	  <hostid>margaux</hostid> gebruik maakt van
 	  <application>Etherboot</application> en
 	  <hostid>corbieres</hostid> gebruik maakt van
 	  <acronym>PXE</acronym>:</para>
 
 	<programlisting>default-lease-time 600;
 max-lease-time 7200;
 authoritative;
 
 option domain-name "example.com";
 option domain-name-servers 192.168.4.1;
 option routers 192.168.4.1;
 
 subnet 192.168.4.0 netmask 255.255.255.0 {
   use-host-decl-names on; <co id="co-dhcp-host-name"/>
   option subnet-mask 255.255.255.0;
   option broadcast-address 192.168.4.255;
 
   host margaux {
     hardware ethernet 01:23:45:67:89:ab;
     fixed-address margaux.example.com;
     next-server 192.168.4.4; <co id="co-dhcp-next-server"/>
     filename "/data/misc/kernel.diskless"; <co id="co-dhcp-filename"/>
     option root-path "192.168.4.4:/data/misc/diskless"; <co id="co-dhcp-root-path"/>
   }
   host corbieres {
     hardware ethernet 00:02:b3:27:62:df;
     fixed-address corbieres.example.com;
     next-server 192.168.4.4;
     filename "pxeboot";
     option root-path "192.168.4.4:/data/misc/diskless";
   }
 }</programlisting>
 
 	<calloutlist>
 	  <callout arearefs="co-dhcp-host-name">
 	    <para>Deze optie vertelt <application>dhcpd</application>
 	      om de waarde die in de verklaringen voor
 	      <literal>host</literal> staan te versturen als de hostnaam
 	      voor de schijfloze host.  Een andere mogelijkheid is om
 	      <literal>option
 		host-name <replaceable>margaux</replaceable></literal>
 	      binnen de verklaringen voor <literal>host</literal> op te
 	      nemen.</para>
 	  </callout>
 
 	  <callout arearefs="co-dhcp-next-server">
 	    <para>De aanwijzing <literal>next-server</literal> bepaalt
 	      de <acronym>TFTP</acronym> of <acronym>NFS</acronym>
 	      server die gebruikt moet worden voor het laden van het
 	      lader- of kernelbestand (standaard wordt dezelfde host als
 	      voor de <acronym>DHCP</acronym>-server gebruikt).</para>
 	  </callout>
 
 	  <callout arearefs="co-dhcp-filename">
 	    <para>De aanwijzing <literal>filename</literal> bepaalt het
 	      bestand dat <application>Etherboot</application> of
 	      <acronym>PXE</acronym> gebruikt voor de volgende
 	      uitvoerstap.  Het dient gespecificeerd te worden volgens
 	      de gebruikte verzendmethode.  Voor
 	      <application>Etherboot</application> kan tijdens het
 	      compileren worden opgegeven of het <acronym>NFS</acronym>
 	      of <acronym>TFTP</acronym> moet gebruiken.  De &os;-poort
 	      stelt standaard <acronym>NFS</acronym> in.
 	      <acronym>PXE</acronym> gebruikt <acronym>TFTP</acronym>,
 	      vandaar dat hier een relatieve bestandsnaam wordt gebruikt
 	      (dit kan afhangen van de instellingen van de
 	      <acronym>TFTP</acronym>-server, maar het is de gewoonte).
 	      Verder geldt dat <acronym>PXE</acronym>
 	      <filename>pxeboot</filename> en niet de kernel laadt.  Er
 	      zijn andere interessante mogelijkheden, zoals het laden
 	      van <filename>pxeboot</filename> vanuit de map <filename
 		class="directory">/boot</filename> van een &os; CD-ROM
 	      (aangezien &man.pxeboot.8; de <filename>GENERIC</filename>
 	      kernel kan laden, bestaat de mogelijkheid om
 	      <acronym>PXE</acronym> te gebruiken om van een CDROM op
 	      afstand op te starten.</para>
 	  </callout>
 
 	  <callout arearefs="co-dhcp-root-path">
 	    <para>De optie <literal>root-path</literal> definieert het
 	      pad naar het root-bestandssysteem, in de gebruikelijke
 	      notatie van <acronym>NFS</acronym>.  Indien
 	      <acronym>PXE</acronym> gebruikt wordt, is het mogelijk om
 	      het IP-adres van de host weg te laten zolang de
 	      kerneloptie BOOTP niet geactiveerd is.  De
 	      <acronym>NFS</acronym>-server is dan dezelfde als die van
 	      <acronym>TFTP</acronym>.</para>
 	  </callout>
 	</calloutlist>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title>Configuratie door gebruik van BOOTP</title>
 
 	<indexterm>
 	  <primary>BOOTP</primary>
 
 	  <secondary>schijfloos werken</secondary>
 	</indexterm>
 
 	<para>Hieronder staan de equivalente instellingen voor
 	  <application>bootpd</application> (gereduceerd tot
 	  één cliënt).  Dit staat in
 	  <filename>/etc/bootptab</filename>.</para>
 
 	<para>Merk op dat <application>Etherboot</application>
 	  gecompileerd dient te worden met de afwijkende optie
 	  <literal>NO_DHCP_SUPPORT</literal> om BOOTP te gebruiken, en
 	  dat <acronym>PXE</acronym> <acronym>DHCP</acronym>
 	  <emphasis>nodig heeft</emphasis>.  Het enige duidelijke
 	  voordeel van <application>bootpd</application> is dat het in
 	  het basissysteem zit.</para>
 
 	<programlisting>.def100:\
   :hn:ht=1:sa=192.168.4.4:vm=rfc1048:\
   :sm=255.255.255.0:\
   :ds=192.168.4.1:\
   :gw=192.168.4.1:\
   :hd="/tftpboot":\
   :bf="/kernel.diskless":\
   :rp="192.168.4.4:/data/misc/diskless":
 
 margaux:ha=0123456789ab:tc=.def100</programlisting>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title>Een opstartprogramma voorbereiden met
 	  <application>Etherboot</application></title>
 
 	<indexterm><primary>Etherboot</primary></indexterm>
 
 	<para>De <ulink url="http://etherboot.sourceforge.net">website
 	    van Etherboot</ulink> bevat <ulink
 	    url="http://etherboot.sourceforge.net/doc/html/userman/t1.html">
 	    uitgebreide documentatie</ulink> die over het algemeen is
 	  bedoeld voor Linux-systemen, maar die desalniettemin bruikbare
 	  informatie bevat.  Het volgende geeft een samenvatting over
 	  hoe <application>Etherboot</application> op een &os;-systeem
 	  te gebruiken.</para>
 
 	<para>Ten eerste dient het pakket of de poort <filename
 	    role="package">net/etherboot</filename> geïnstalleerd
 	  te worden.</para>
 
 	<para>De instellingen van <application>Etherboot</application>
 	  (i.e., om <acronym>TFTP</acronym> in plaats van
 	  <acronym>NFS</acronym> te gebruiken) kunnen gewijzigd worden
 	  door het bestand <filename>Config</filename> in de bronmap van
 	  <application>Etherboot</application> te bewerken.</para>
 
 	<para>Hieronder zal een opstartdiskette gebruikt worden.
 	  Raadpleeg voor andere methoden (PROM, of een
 	  &ms-dos;-programma) de documentatie van
 	  <application>Etherboot</application>.</para>
 
 	<para>Om een opstartdiskette te maken, dient er een diskette in
 	  het diskettestation van de machine aanwezig te zijn waarop
 	  <application>Etherboot</application> is geïnstalleerd,
 	  daarna dient er naar de map <filename>src</filename> in de
 	  mapboom van <application>Etherboot</application> gegaan te
 	  worden, en het volgende ingetypt te worden:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>gmake bin32/<replaceable>apparaatsoort</replaceable>.fd0</userinput></screen>
 
 	<para><replaceable>apparaatsoort</replaceable> hangt af van het
 	  soort Ethernetkaart dat in het schijfloze werkstation
 	  aanwezig is.  Raadpleeg het bestand <filename>NIC</filename>
 	  in dezelfde map om het juiste
 	  <replaceable>apparaatsoort</replaceable> te bepalen.</para>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title>Opstarten met <acronym>PXE</acronym></title>
 
 	<para>Standaard laadt de lader &man.pxeboot.8; de kernel via
 	  <acronym>NFS</acronym>.  Het kan zodanig gecompileerd worden
 	  dat het <acronym>TFTP</acronym> gebruikt door de optie
 	  <literal>LOADER_TFTP_SUPPORT</literal> in
 	  <filename>/etc/make.conf</filename> te specificeren.
 	  Raadpleeg het commentaar in
 	  <filename>/usr/share/examples/etc/make.conf</filename>
 	  voor instructies.</para>
 
 	<para>Er zijn nog twee andere opties voor
 	  <filename>make.conf</filename> die nuttig kunnen zijn bij het
 	  opzetten van een schijfloze machine die als seriële
 	  console gebruikt wordt:
 	  <literal>BOOT_PXELDR_PROBE_KEYBOARD</literal>, en
 	  <literal>BOOT_PXELDR_ALWAYS_SERIAL</literal>.</para>
 
 	<para>Om <acronym>PXE</acronym> bij het opstarten van de machine
 	  te gebruiken, is het gewoonlijk nodig om de optie
 	  <literal>Boot from network</literal> in het
 	  <acronym>BIOS</acronym> te selecteren, of om een functietoets
 	  tijdens de initialisatie van de PC in te typen.</para>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title>De <acronym>TFTP</acronym> en <acronym>NFS</acronym>
 	  servers instellen</title>
 
 	<indexterm>
 	  <primary>TFTP</primary>
 
 	  <secondary>schijfloos werken</secondary>
 	</indexterm>
 
 	<indexterm>
 	  <primary>NFS</primary>
 
 	  <secondary>schijfloos werken</secondary>
 	</indexterm>
 
 	<para>Indien <acronym>PXE</acronym> of
 	  <acronym>Etherboot</acronym> gebruikt wordt, welke is
 	  ingesteld om <acronym>TFTP</acronym> te gebruiken, is het
 	  nodig om <application>tftpd</application> op de
 	  bestandsserver aan te zetten:</para>
 
 	<procedure>
 	  <step>
 	    <para>Maak een map aan van waaruit
 	      <application>tftpd</application> de bestanden serveert,
 	      bijvoorbeeld <filename>/tftpboot</filename>.</para>
 	  </step>
 
 	  <step>
 	    <para>Voeg deze regel toe aan
 	      <filename>/etc/inetd.conf</filename>:</para>
 
 	    <programlisting>tftp	dgram	udp	wait	root	/usr/libexec/tftpd	tftpd -l -s /tftpboot</programlisting>
 
 	    <note>
 	      <para>Het schijnt dat sommige versies van
 		<acronym>PXE</acronym> de <acronym>TCP</acronym>-versie
 		van <acronym>TFTP</acronym> vereisen.  In dit geval
 		dient een tweede regel toegevoegd te worden, waarbij
 		<literal>dgram udp</literal> door
 		<literal>stream tcp</literal> vervangen wordt.</para>
 	    </note>
 	  </step>
 
 	  <step>
 	    <para><application>inetd</application> dient de
 	      instellingenbestanden opnieuw te lezen.  De regel
 	      <option>inetd_enable="YES"</option> dient in het bestand
 	      <filename>/etc/rc.conf</filename> aanwezig te zijn voor de
 	      juiste werking van deze opdracht:</para>
 
 	    <screen>&prompt.root; <userinput>/etc/rc.d/inetd restart</userinput></screen>
 	  </step>
 	</procedure>
 
 	<para>De map <filename>tftpboot</filename> kan overal op de
 	  server geplaatst worden.  De plaats dient zowel in
 	  <filename>inetd.conf</filename> als in
 	  <filename>dhcpd.conf</filename> ingesteld te worden.</para>
 
 	<para>In alle gevallen dient er ook voor gezorgd te worden dat
 	  <acronym>NFS</acronym> aanstaat en dat het juiste
 	  bestandssysteem op de <acronym>NFS</acronym>-server
 	  geëxporteerd wordt.</para>
 
 	<procedure>
 	  <step>
 	    <para>Voeg het volgende toe aan
 	      <filename>/etc/rc.conf</filename>:</para>
 
 	    <programlisting>nfs_server_enable="YES"</programlisting>
 	  </step>
 
 	  <step>
 	    <para>Exporteer het bestandssysteem waar de schijfloze
 	      root-map zich bevindt door het volgende aan
 	      <filename>/etc/exports</filename> toe te voegen (pas het
 	      aankoppelpunt van het volume aan en vervang
 	      <replaceable>margaux corbieres</replaceable> door de namen
 	      van de schijfloze werkstations):</para>
 
 	    <programlisting><replaceable>/data/misc</replaceable> -alldirs -ro <replaceable>margaux corbieres</replaceable></programlisting>
 	  </step>
 
 	  <step>
 	    <para><application>mountd</application> dient het
 	      instellingenbestand opnieuw te lezen.  Indien het nodig
 	      was om <acronym>NFS</acronym> in
 	      <filename>/etc/rc.conf</filename>
 	      tijdens de eerste stap aan te zetten, is het
 	      waarschijnlijk gewenst om in plaats hiervan opnieuw op te
 	      starten.</para>
 
 	    <screen>&prompt.root; <userinput>/etc/rc.d/mountd restart</userinput></screen>
 	  </step>
 	</procedure>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title>Een schijfloze kernel bouwen</title>
 
 	<indexterm>
 	  <primary>schijfloos werken</primary>
 
 	  <secondary>kernelinstellingen</secondary>
 	</indexterm>
 
 	<para>Indien <application>Etherboot</application> gebruikt wordt,
 	  is het nodig om een kernelinstellingenbestand voor de
 	  schijfloze cliënt met de volgende opties (naast de
 	  gebruikelijke) aan te maken:</para>
 
 	<programlisting>options	BOOTP		# Gebruik BOOTP om het IP-adres en de hostnaam te verkrijgen
 options	BOOTP_NFSROOT	# NFS-mount het root-bestandssysteem door gebruik te maken van de informatie van BOOTP</programlisting>
 
 	<para>Het kan ook gewenst zijn om <literal>BOOTP_NFSV3</literal>,
 	  <literal>BOOT_COMPAT</literal>, en
 	  <literal>BOOTP_WIRED_TO</literal> te gebruiken (raadpleeg
 	  hiervoor <filename>NOTES</filename>).</para>
 
 	<para>De namen van deze opties zijn historisch en enigszins
 	  misleidend aangezien ze eigenlijk onverschillig gebruik van
 	  <acronym>DHCP</acronym> en BOOTP in de kernel mogelijk maken
 	  (het is ook mogelijk om strikt gebruik van BOOTP of
 	  <acronym>DHCP</acronym> te forceren).</para>
 
 	<para>De kernel dient gebouwd te worden (zie <xref
 	    linkend="kernelconfig"/>) en gekopieerd te worden naar de
 	  plaats die in <filename>dhcpd.conf</filename> is
 	  aangegeven.</para>
 
 	<note>
 	  <para>Indien <acronym>PXE</acronym> gebruikt wordt, is het
 	    bouwen van een kernel met bovenstaande opties niet strikt
 	    noodzakelijk (maar wel aangeraden).  Door deze opties aan te
 	    zetten zullen er meer verzoeken voor <acronym>DHCP</acronym>
 	    tijdens het opstarten van de kernel verstuurd worden, met in
 	    sommige speciale gevallen een klein risico op inconsistentie
 	    tussen de nieuwe waarden en degenen die door &man.pxeboot.8;
 	    zijn ontvangen.  Het voordeel van het gebruik van deze
 	    opties is dat de hostnaam als een bijverschijnsel wordt
 	    ingesteld.  In de andere gevallen dient de hostnaam op een
 	    andere manier ingesteld te worden, bijvoorbeeld in een
 	    cliënt-specifiek bestand
 	    <filename>rc.conf</filename>.</para>
 	</note>
 
 	<note>
 	  <para>Om laadbaar te zijn met
 	    <application>Etherboot</application>, dienen de
 	    apparaataanwijzingen in de kernel gecompileerd te worden.
 	    Normaalgesproken wordt hiervoor de volgende optie in het
 	    instellingenbestand gebruikt (zie het
 	    instellingencommentaarbestand
 	    <filename>NOTES</filename>):</para>
 
 	  <programlisting>hints		"GENERIC.hints"</programlisting>
 	</note>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title>Het root-bestandssysteem voorbereiden</title>
 
 	<indexterm>
 	  <primary>root-bestandssysteem</primary>
 
 	  <secondary>schijfloos werken</secondary>
 	</indexterm>
 
 	<para>Er dient een root-bestandssysteem voor de schijfloze
 	  werkstations op de plaats die als <literal>root-path</literal>
 	  in <filename>dhcpd.conf</filename> staat aangegeven aangemaakt
 	  te worden.</para>
 
 	<sect4>
 	  <title><command>make world</command> gebruiken om het
 	    root-bestandssysteem te bevolken</title>
 
 	  <para>Deze methode is snel en installeert een compleet
 	    maagdelijk systeem (niet alleen het root-bestandssysteem) in
 	    <envar>DESTDIR</envar>.  Hiervoor dient slechts het volgende
 	    script uitgevoerd te worden:</para>
 
 	  <programlisting>#!/bin/sh
 export DESTDIR=/data/misc/diskless
 mkdir -p ${DESTDIR}
 cd /usr/src; make buildworld &amp;&amp; make buildkernel
 make installworld &amp;&amp; make installkernel
 cd /usr/src/etc; make distribution</programlisting>
 
 	  <para>Nadat dit gedaan is, kunnen
 	    <filename>/etc/rc.conf</filename> en
 	    <filename>/etc/fstab</filename> die in
 	    <envar>DESTDIR</envar> geplaatst zijn naar behoefte worden
 	    aangepast.</para>
 	</sect4>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title>Swapruimte instellen</title>
 
 	<para>Indien nodig kan een wisselbestand dat zich op de server
 	  bevindt via <acronym>NFS</acronym> worden benaderd.</para>
 
 	<sect4>
 	  <title>Swapruimte via <acronym>NFS</acronym></title>
 
 	  <para>De kernel biedt geen ondersteuning om swapruimte via
 	    <acronym>NFS</acronym> tijdens het opstarten aan te zetten.
 	    De swapruimte moet door de opstartscripts worden aangezet,
 	    door een beschrijfbaar bestandssysteem aan te koppelen en
 	    een wisselbestand aan te maken en aan te zetten.  De
 	    volgende opdracht maakt een wisselbestand van de juiste
 	    grootte aan:</para>
 
 	  <screen>&prompt.root; <userinput>dd if=/dev/zero of=<replaceable>/pad/naar/wisselbestand</replaceable> bs=1k count=1 oseek=<replaceable>100000</replaceable></userinput></screen>
 
 	  <para>Om het aan te zetten dient de volgende regel aan
 	    <filename>/etc/rc.conf</filename> te worden
 	    toegevoegd:</para>
 
 	  <programlisting>swapfile=<replaceable>/pad/naar/wisselbestand</replaceable></programlisting>
 	</sect4>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title>Diverse problemen</title>
 
 	<sect4>
 	  <title>Draaien met een alleen-lezen
 	    <filename>/usr</filename></title>
 
 	  <indexterm>
 	    <primary>schijfloos werken</primary>
 
 	    <secondary>/usr alleen-lezen</secondary>
 	  </indexterm>
 
 	  <para>Indien het schijfloze werkstation is ingesteld om X te
 	    draaien, is het nodig om het instellingenbestand van
 	    <application>XDM</application> te wijzigen, dat standaard
 	    het foutenlogboek in <filename>/usr</filename>
 	    plaatst.</para>
 	</sect4>
 
 	<sect4>
 	  <title>Gebruik maken van een niet-&os;-server</title>
 
 	  <para>Indien de server voor het root-bestandssysteem geen &os;
 	    draait, is het nodig om het root-bestandssysteem op een
 	    &os;-machine aan te maken, en het daarna naar de bestemming
 	    te kopiëren, door gebruik te maken van
 	    <command>tar</command> of <command>cpio</command>.</para>
 
 	  <para>In deze situatie zijn er af en toe problemen met de
 	    speciale bestanden in <filename>/dev</filename>, vanwege
 	    verschillen in de groottes van grote/kleine integers.  Een
 	    oplossing voor dit probleem is om een map van de
 	    niet-&os;-server te exporteren, deze map op een &os;-machine
 	    aan te koppelen, en &man.devfs.5; te gebruiken om de
 	    apparaatknooppunten transparant voor de gebruiker toe te
 	    wijzen.</para>
 	</sect4>
       </sect3>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="network-pxe-nfs">
     <sect1info>
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <firstname>Craig</firstname>
 	  <surname>Rodrigues</surname>
 	  <affiliation>
 	    <address>rodrigc@FreeBSD.org</address>
 	  </affiliation>
 	  <contrib>Geschreven door </contrib>
 	</author>
       </authorgroup>
     </sect1info>
 
     <title>Met PXE en een NFS-root-bestandssysteem opstarten</title>
 
     <para>Het Preboot eXecution Environment (<acronym>PXE</acronym>) van &intel;
       maakt het mogelijk om het besturingssysteem over het netwerk op te
       starten.  Ondersteuning voor <acronym>PXE</acronym> wordt normaliter
       aangeboden in het <acronym>BIOS</acronym> van moderne moederborden, waar
       het kan worden aangezet in de instellingen van het <acronym>BIOS</acronym>
       wat opstarten over het netwerk mogelijk maakt.  Een volledig werkende
       <acronym>PXE</acronym>-opstelling vereist ook correct geconfigureerde
       <acronym>DHCP</acronym>- en <acronym>TFTP</acronym>-servers.</para>
 
     <para>Wanneer de gastheercomputer opstart, krijgt het informatie over
       <acronym>DHCP</acronym> over waar de intiële bootloader staat via
       TFTP.  Nadat de gastheercomputer deze informatie heeft ontvangen,
       downloadt het de bootloader via <acronym>TFTP</acronym> en voert
       het vervolgens de bootloader uit.  Dit is gedocumenteerd in sectie 2.2.1
       van de <ulink
 	url="http://download.intel.com/design/archives/wfm/downloads/pxespec.pdf">Preboot
 	Execution Environment (PXE) Specification</ulink>.  In &os; is de
       bootloader die tijdens het <acronym>PXE</acronym>-proces wordt opgehaald
       <filename>/boot/pxeboot</filename>.  Terwijl
       <filename>/boot/pxeboot</filename> wordt uitgevoerd, wordt de kernel van
       &os; geladen en wordt er verder gegaan met de rest van de opstartprocedure
       van &os;.  Kijk voor meer informatie over het opstartproces van &os; in
       <xref linkend="boot"/>.</para>
 
     <sect2>
       <title>De <command>chroot</command>-omgeving voor het
 	NFS-root-bestandssysteem instellen</title>
 
       <procedure>
 	<step>
 	  <para>Kies een map uit voor een installatie van &os; die over NFS
 	    aangekoppeld kan worden.  Bijvoorbeeld een map als
 	    <filename>/b/tftpboot/FreeBSD/install</filename>.</para>
 
 	  <screen>&prompt.root; <userinput>export NFSROOTDIR=/b/tftpboot/FreeBSD/install</userinput>
 &prompt.root; <userinput>mkdir -p ${NFSROOTDIR}</userinput></screen>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <para>Stel de NFS-server in door de instructies in <xref
 	      linkend="network-configuring-nfs"/> op te volgen.</para>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <para>Exporteer de map via NFS door het volgende aan
 	    <filename>/etc/exports</filename> toe te voegen:</para>
 
 	  <programlisting>/b -ro -alldirs</programlisting>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <para>Herstart de NFS-server:</para>
 
 	  <screen>&prompt.root; <userinput>/etc/rc.d/nfsd restart</userinput></screen>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <para>Stel &man.inetd.8; in door de stappen zoals in <xref
 	      linkend="network-inetd-settings"/> beschreven op te volgen.</para>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <para>Voeg de volgende regel toe aan
 	    <filename>/etc/inetd.conf</filename>:</para>
 
 	  <programlisting>tftp dgram udp wait root /usr/libexec/tftpd tftpd -l -s /b/tftpboot</programlisting>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <para>Herstart inetd:</para>
 
 	  <screen>&prompt.root; <userinput>/etc/rc.d/inetd restart</userinput></screen>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <para><link linkend="makeworld">Herbouw de kernel en userland van
 	      &os;</link>:</para>
 
 	  <screen>&prompt.root; <userinput>cd /usr/src</userinput>
 &prompt.root; <userinput>make buildworld</userinput>
 &prompt.root; <userinput>make buildkernel</userinput></screen>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <para>Installeer &os; in de map die over <acronym>NFS</acronym> is
 	    aangekoppeld:</para>
 
 	  <screen>&prompt.root; <userinput>make installworld DESTDIR=${NFSROOTDIR}</userinput>
 &prompt.root; <userinput>make installkernel DESTDIR=${NFSROOTDIR}</userinput>
 &prompt.root; <userinput>make distribution DESTDIR=${NFSROOTDIR}</userinput></screen>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <para>Test dat de <acronym>TFTP</acronym>-server werkt en dat het de
 	    bootloader dat via PXE verkregen zal worden kan downloaden:</para>
 
 	  <screen>&prompt.root; <userinput>tftp localhost</userinput>
 tftp> <userinput>get FreeBSD/install/boot/pxeboot</userinput>
 Received 264951 bytes in 0.1 seconds</screen>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <para>Voeg een regel aan <filename>${NFSROOTDIR}/etc/fstab</filename>
 	    toe om het root-bestandssysteem over NFS aan te koppelen:</para>
 
 	  <programlisting># Device                                            Mountpoint    FSType   Options  Dump Pass
-mijnhost.voorbeeld.com:/b/tftpboot/FreeBSD/install      /         nfs      ro        0    0</programlisting>
+mijnhost.example.com:/b/tftpboot/FreeBSD/install      /         nfs      ro        0    0</programlisting>
 
-	  <para>Vervang <replaceable>mijnhost.voorbeeld.com</replaceable> door
+	  <para>Vervang <replaceable>mijnhost.example.com</replaceable> door
 	    de hostnaam of het IP-adres van uw <acronym>NFS</acronym>-server.
 	    In dit voorbeeld wordt het root-bestandssysteem als alleen-lezen
 	    aangekoppeld om te voorkomen dat
 	    <acronym>NFS</acronym>-cliënten per ongeluk de inhoud van het
 	    root-bestandssysteem wissen.</para>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <para>Stel het root-wachtwoord in voor de
 	    &man.chroot.8;-omgeving.</para>
 
 	  <screen>&prompt.root; <userinput>chroot ${NFSROOTDIR}</userinput>
 &prompt.root; <userinput>passwd</userinput></screen>
 
 	  <para>Dit stelt het root-wachtwoord in voor cliëntmachines die
 	    over <acronym>PXE</acronym> opstarten.</para>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <para>Maak root-logins over SSH mogelijk voor cliëntmachines die
 	    met <acronym>PXE</acronym> opstarten door
 	    <filename>${NFSROOTDIR}/etc/ssh/sshd_config</filename> te bewerken
 	    en de optie <literal>PermitRootLogin</literal> aan te zetten.  Dit
 	    is gedocumenteerd in &man.sshd.config.5;.</para>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <para>Pas andere wijzigingen toe aan de &man.chroot.8;-omgeving in
 	    ${NFSROOTDIR}.  Deze wijzigingen zouden het toevoegen van pakketten
 	    met &man.pkg.add.1;, het bewerken van het wachtwoordbestand met
 	    &man.vipw.8; of het bewerken van &man.amd.conf.5;-projecties voor
 	    automatisch aankoppelen kunnen zijn.  Bijvoorbeeld:</para>
 
 	  <screen>&prompt.root; <userinput>chroot ${NFSROOTDIR}</userinput>
 &prompt.root; <userinput>pkg_add -r bash</userinput></screen>
 	</step>
       </procedure>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Geheugenbestandssystemen die gebruikt worden door
 	<filename>/etc/rc.initdiskless</filename> configureren</title>
 
       <para>Als u vanaf een NFS-rootvolume opstart, detecteert
 	<filename>/etc/rc</filename> dat u over NFS opstartte en draait het het
 	script <filename>/etc/rc.initdiskless</filename>.  Lees het commentaar
 	in dit script om te begrijpen wat er gebeurt.  Het is nodig om
 	<filename>/etc</filename> en <filename>/var</filename> geheugen-backed
 	te maken omdat deze mappen schrijfbaar moeten zijn, maar de NFS-rootmap
 	is alleen-lezen.</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>chroot ${NFSROOTDIR}</userinput>
 &prompt.root; <userinput>mkdir -p conf/base</userinput>
 &prompt.root; <userinput>tar -c -v -f conf/base/etc.cpio.gz --format cpio --gzip etc</userinput>
 &prompt.root; <userinput>tar -c -v -f conf/base/var.cpio.gz --format cpio --gzip var</userinput></screen>
 
       <para>Wanneer het systeem opstart, zullen er geheugen-bestandssystemen
 	voor <filename>/etc</filename> en <filename>/var</filename> worden
 	aangemaakt en aangekoppeld, en zal de inhoud van de
 	<filename>cpio.gz</filename>-bestanden er naartoe worden
 	gekopieerd.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="network-pxe-setting-up-dhcp">
       <title>Een DHCP-server prepareren</title>
 
       <para>PXE heeft een geprepareerde <acronym>TFTP</acronym>-server en
 	<acronym>DHCP</acronym>-server nodig.  De <acronym>DHCP</acronym>-server
 	hoeft niet per së dezelfde machine te zijn als de
 	<acronym>TFTP</acronym>-server, maar het dient bereikbaar te zijn in uw
 	netwerk.</para>
 
       <procedure>
 	<step>
 	  <para>Installeer de <acronym>DHCP</acronym>-server door de instructies
 	    op te volgen zoals beschreven in <xref
 	      linkend="network-dhcp-server"/>.  Zorg ervoor dat
 	    <filename>/etc/rc.conf</filename> en
 	    <filename>/usr/local/etc/dhcpd.conf</filename> correct zijn
 	    geconfigureerd.</para>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <para>Stel in <filename>/usr/local/etc/dhcpd.conf</filename>
 	    <literal>next-server</literal>, <literal>filename</literal> en
 	    <literal>option root-path</literal> in om het IP-adres van uw
 	    <acronym>TFTP</acronym>-server, het pad naar
 	    <filename>/boot/pxeboot</filename> en het pad naar het
 	    <acronym>NFS</acronym>-root-bestandssysteem op te geven.  Hier is
 	    een voorbeeld van de instellingen voor
 	    <filename>dhcpd.conf</filename>:</para>
 
 	  <programlisting>subnet 192.168.0.0 netmask 255.255.255.0 {
    range 192.168.0.2 192.168.0.3 ;
    option subnet-mask 255.255.255.0 ;
    option routers 192.168.0.1 ;
    option broadcast-address 192.168.0.255 ;
    option domain-name-server 192.168.35.35, 192.168.35.36 ;
-   option domain-name "voorbeeld.com";
+   option domain-name "example.com";
 
    # IP-adres van TFTP server
    next-server 192.168.0.1 ;
 
    # pad van bootloader verkregen via TFTP
    filename "FreeBSD/install/boot/pxeboot" ;
 
    # pxeboot bootloader zal proberen om deze map te NFS-mounten voor root-FS
    option root-path "192.168.0.1:/b/tftpboot/FreeBSD/install/" ;
 }</programlisting>
 	</step>
       </procedure>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>De PXE-cliënt configureren en verbindingsproblemen
 	opsporen</title>
 
       <procedure>
 	<step>
 	  <para>Ga naar het <acronym>BIOS</acronym>-configuratiemenu wanneer de
 	    cliëntmachine opstart.  Stel het <acronym>BIOS</acronym> zo in
 	    dat het van het netwerk opstart.  Indien alle vorige
 	    configuratiestappen correct zijn, zou alles &quot;gewoon&quot;
 	    moeten werken.</para>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <para>Gebruik de poort <filename
 	      role="package">net/wireshark</filename> om netwerkverkeer met
 	    betrekking tot het <acronym>PXE</acronym>-opstartproces te
 	    debuggen, wat geïllustreerd is in onderstaand diagram.  In
 	    <xref linkend="network-pxe-setting-up-dhcp"/> is een
 	    voorbeeldconfiguratie gegeven waarbij de <acronym>DHCP</acronym>-,
 	    <acronym>TFTP</acronym>- en <acronym>NFS</acronym>-servers op
 	    dezelfde machine staan.  Deze servers kunnen echter op verschillende
 	    machines staan.</para>
 
 	  <figure>
 	    <title>PXE-opstartproces met NFS-root-mount</title>
 
 	    <mediaobjectco>
 	      <imageobjectco>
 		<areaspec units="calspair">
 		  <area id="co-pxenfs1" coords="2873,8133,3318,7266"/>
 		  <area id="co-pxenfs2" coords="3519,6333,3885,5500"/>
 		  <area id="co-pxenfs3" coords="4780,5866,5102,5200"/>
 		  <area id="co-pxenfs4" coords="4794,4333,5102,3600"/>
 		  <area id="co-pxenfs5" coords="3108,2666,3519,1800"/>
 		</areaspec>
 		<imageobject>
 		  <imagedata fileref="advanced-networking/pxe-nfs"/>
 		</imageobject>
 		<calloutlist>
 		  <callout arearefs="co-pxenfs1">
 		    <para>Cliënt zendt DHCPDISCOVER uit.</para>
 		  </callout>
 		  <callout arearefs="co-pxenfs2">
 		    <para>DHCP-server antwoordt met IP-adres,
 		      <literal>next-server</literal>,
 		      <literal>filename</literal> en
 		      <literal>root-path</literal>.</para>
 		  </callout>
 		  <callout arearefs="co-pxenfs3">
 		    <para>Cliënt verstuurt <acronym>TFTP</acronym>-verzoek
 		      naar <literal>next-server</literal> om
 		      <literal>filename</literal> op te vragen.</para>
 		  </callout>
 		  <callout arearefs="co-pxenfs4">
 		    <para>TFTP-server antwoordt en verstuurt
 		      <literal>filename</literal> naar cliënt.</para>
 		  </callout>
 		  <callout arearefs="co-pxenfs5">
 		    <para>Cliënt voert <literal>filename</literal> uit
 		      welke &man.pxeboot.8; is.  &man.pxeboot.8; laadt de
 		      kernel.  Wanneer de kernel draait, wordt het
 		      root-bestandssysteem gespecificeerd door
 		      <literal>root-path</literal> over
 		      <acronym>NFS</acronym> aangekoppeld.</para>
 		  </callout>
 		</calloutlist>
 	      </imageobjectco>
 	    </mediaobjectco>
 	  </figure>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <para>Controleer dat het bestand <filename>pxeboot</filename> via
 	    <acronym>TFTP</acronym> kan worden verkregen.  Kijk op uw
 	    <acronym>TFTP</acronym>-server in
 	    <filename>/var/log/xferlog</filename> om er zeker van de zijn dat
 	    het bestand <filename>pxeboot</filename> van de juiste locatie is
 	    opgehaald.  Om de configuratie met bovenstaande
 	    <filename>dhcpd.conf</filename> te testen:</para>
 
 	  <screen>&prompt.root; <userinput>tftp 192.168.0.1</userinput>
 tftp> <userinput>get FreeBSD/install/boot/pxeboot</userinput>
 Received 264951 bytes in 0.1 seconds</screen>
 
 	  <para>Lees &man.tftpd.8; en &man.tftp.1;.  De <literal>BUGS</literal>
 	    secties in deze pagina's documenteren enkele beperkingen van
 	    <acronym>TFTP</acronym>.</para>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <para>Controleer dat het root-bestandssysteem via
 	    <acronym>NFS</acronym> kan worden aangekoppeld.  Om de configuratie
 	    met bovenstaande <filename>dhcpd.conf</filename> te testen:</para>
 
 	  <screen>&prompt.root; <userinput>mount -t nfs 192.168.0.1:/b/tftpboot/FreeBSD/install /mnt</userinput></screen>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <para>Lees de code in
 	    <filename>src/sys/boot/i386/libi386/pxe.c</filename>
 	    om te begrijpen hoe de <filename>pxeboot</filename>-lader variabelen
 	    als <literal>boot.nfsroot.server</literal> en
 	    <literal>boot.nfsroot.path</literal> instelt.  Deze variabelen
 	    worden vervolgens gebruikt in de root-aankoppelcode voor diskvrij
 	    NFS in <filename>src/sys/nfsclient/nfs_diskless.c</filename>.</para>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <para>Lees &man.pxeboot.8; en &man.loader.8;.</para>
 	</step>
       </procedure>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="network-isdn">
     <title>ISDN</title>
 
     <indexterm><primary>ISDN</primary></indexterm>
 
     <para>Een goede bron voor informatie over de technologie van en
       hardware over ISDN is
       <ulink url="http://www.alumni.caltech.edu/~dank/isdn/">Dan Kegel's
 	ISDN Page</ulink>.</para>
 
     <para>Hieronder staat een snelle eenvoudige handleiding voor
       ISDN:</para>
 
     <itemizedlist>
       <listitem>
 	<para>Indien u in Europa leeft is het raadzaam om de sectie over
 	  ISDN-kaarten te bestuderen.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Indien het plan is om ISDN hoofdzakelijk te gebruiken om
 	  via een niet-toegewijde inbellijn een verbinding met het
 	  Internet te maken, zijn Terminal Adapters wellicht een optie.
 	  Dit biedt de meeste flexibiliteit, en de minste problemen bij
 	  het wisselen van providers.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Indien twee LANs met elkaar verbonden worden, of indien er
 	  een toegewijde ISDN-verbinding wordt gebruikt om met het
 	  Internet te verbinden, is het gebruik van een zelfstandige
 	  router/bridge te overwegen.</para>
       </listitem>
     </itemizedlist>
 
     <para>Financiële kosten zijn een belangrijke factor in de
       uiteindelijke oplossing.  De volgende opties zijn gesorteerd in
       volgorde van oplopende kosten.</para>
 
     <sect2 id="network-isdn-cards">
       <sect2info>
 	<authorgroup>
 	  <author>
 	    <firstname>Hellmuth</firstname>
 	    <surname>Michaelis</surname>
 	    <contrib>Bijgedragen door </contrib>
 	  </author>
 	</authorgroup>
       </sect2info>
 
       <title>ISDN-kaarten</title>
 
       <indexterm>
 	<primary>ISDN</primary>
 
 	<secondary>kaarten</secondary>
       </indexterm>
 
       <para>De ISDN-implementatie in &os; biedt alleen ondersteuning
 	voor de DSS1/Q.931 (of Euro-ISDN) standaard indien passieve
 	kaarten gebruikt worden.  Sommige actieve kaarten worden
 	ondersteund indien de firmware ook ondersteuning voor andere
 	signaleringsprotocollen biedt; dit omvat ook de eerst
 	ondersteunde Primary Rate (PRI) ISDN-kaart.</para>
 
       <para>De <application>isdn4bsd</application>-software biedt de
 	mogelijkheid om met andere ISDN-routers te verbinden door
 	òfwel IP over rauwe HDLC òfwel synchrone PPP te
 	gebruiken: òfwel via kernel-PPP met
 	<literal>isppp</literal>, een aangepast stuurprogramma voor
 	&man.sppp.4;, òfwel via het gebruikersprogramma
 	&man.ppp.8;.  Door het gebruikersprogramma &man.ppp.8; te
 	gebruiken, is het combineren van twee of meer ISDN B-kanalen
 	mogelijk.  Ook zijn een toepassing die de telefoon beantwoordt
 	en vele gereedschappen zoals een 300 Baud-modem in software
 	beschikbaar.</para>
 
       <para>Een groeiend aantal ISDN-kaarten voor de PC wordt door &os;
 	ondersteund en volgens de rapportages wordt het succesvol in
 	heel Europa en in vele andere delen van de wereld
 	gebruikt.</para>
 
       <para>De ondersteunde passieve ISDN-kaarten zijn meestal uitgerust
 	met de Infineon (voormalig Siemens) ISAC/HSCX/IPAC ISDN-chipsets,
 	maar ook worden ISDN-kaarten ondersteund met chips van Cologne
 	Chip (alleen ISA-bus), PCI-kaarten met Winbond W6692-chips,
 	enkele kaarten met combinaties van Tiger300/320/ISAC chipsets en
 	enkele kaarten die gebaseerd zijn op fabrikantspecifieke
 	chipsets zoals de AVM Fritz!Card PCI V.1.0 en de AVM Fritz!Card
 	PnP.</para>
 
       <para>Momenteel zijn de actieve ISDN-kaarten die ondersteund
 	worden de AVM B1 (ISA en PCI) BRI-kaarten en de AVM T1 PCI
 	PRI-kaarten.</para>
 
       <para>Kijk voor documentatie over
 	<application>isdn4bsd</application> op de <ulink
 	  url="http://www.freebsd-support.de/i4b/">homepage van
 	isdn4bsd</ulink>, welke ook verwijzingen naar tips, errata, en
 	veel meer documentatie zoals het <ulink
 	  url="http://people.FreeBSD.org/~hm/">isdn4bsd handboek</ulink>
 	bevat.</para>
 
       <para>Indien er interesse is om ondersteuning voor een ander
 	ISDN-protocol, een momenteel niet-ondersteunde ISDN-kaart voor
 	de PC, of een andere verbetering voor
 	<application>isdn4bsd</application> toe te voegen, dient er
 	contact opgenomen te worden met &a.hm;.</para>
 
       <para>Voor vragen over het installeren, instellen, en problemen
 	met <application>isdn4bsd</application> oplossen is er een
 	mailinglijst, &a.isdn.name;, beschikbaar.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>ISDN Terminal Adapters</title>
 
       <para>Terminal adapters (TA) zijn voor ISDN wat modems voor gewone
 	telefoonlijnen zijn.</para>
 
       <indexterm><primary>modem</primary></indexterm>
 
       <para>De meeste TA's gebruiken de standaard opdrachtenverzameling
 	van de Hayes-modem, en kunnen direct als vervanging van een
 	modem gebruikt worden.</para>
 
       <para>Een TA zal als een gewoon modem werken behalve dat de
 	verbindings- en doorvoersnelheden veel hoger zullen zijn dan van
 	het oude modem.  Het is noodzakelijk om <link
 	  linkend="ppp">PPP</link> precies hetzelfde als voor het modem
 	in te stellen.  Zorg ervoor dat de seriële snelheid zo hoog
 	mogelijk wordt ingesteld.</para>
 
       <indexterm><primary>PPP</primary></indexterm>
 
       <para>Het grootste voordeel van met een TA met een
 	internetprovider te verbinden is de mogelijkheid tot dynamisch
 	PPP.  Aangezien IP-adresruimte steeds schaarser wordt, zijn de
 	meeste providers niet meer bereid om een statisch IP te geven.
 	De meeste zelfstandige routers zijn niet in staat tot dynamische
 	IP-toewijzing.</para>
 
       <para>TA's zijn geheel afhankelijk van het PPP-daemon dat gedraaid
 	wordt voor hun mogelijkheden en stabiliteit van de verbinding.
 	Dit maakt het mogelijk om gemakkelijk om op een &os;-machine van
 	een modem naar ISDN over te gaan, indien PPP reeds is ingesteld.
 	Echter, dezelfde problemen die er waren met het PPP-programma
 	zullen blijven voorkomen.</para>
 
       <para>Indien maximale stabiliteit gewenst is, dient de kernel
 	<link linkend="ppp">PPP</link>-, niet de <link
 	  linkend="userppp">gebruikers-PPP</link>-optie gebruikt te
 	worden.</para>
 
       <para>Van de volgende TA's is bekend dat ze met &os; werken:</para>
 
       <itemizedlist>
 	<listitem>
 	  <para>Motorola BitSurfer en BitSurfer Pro</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Adtran</para>
 	</listitem>
       </itemizedlist>
 
       <para>De meeste andere TA's zullen waarschijnlijk ook werken,
 	TA-verkopers proberen er zeker van te zijn dat hun product het
 	meeste van de AT-opdrachtverzameling van het standaardmodem
 	accepteert.</para>
 
       <para>Het echte probleem met externe TA's is dat, net zoals bij
 	modems, een goede seriële kaart in de computer nodig
 	is.</para>
 
       <para>Voor een goed begrip van seriële apparaten dient de
 	tutorial <ulink url="&url.articles.serial-uart;/index.html">&os;
 	  Serial Hardware</ulink> en de verschillen tussen asynchrone en
 	synchrone seriële poorten gelezen te worden.</para>
 
       <para>Een TA die op een standaard seriële poort (asynchroon)
 	van een PC draait beperkt de snelheid tot 115.2&nbsp;Kbps, zelfs
 	als er een 128&nbsp;Kbps-verbinding beschikbaar is.  Om de
 	volledige 128&nbsp;Kbps waartoe ISDN in staat is te gebruiken,
 	dient de TA op een synchrone seriële kaart overgeplaatst te
 	worden.</para>
 
       <para>Het kopen van een interne TA voorkomt het probleem van
 	synchroon/asynchroon niet.  Interne TA's hebben simpelweg een
 	seriële poortchip van een standaard PC ingebouwd.  Dit
 	ontlast de gebruiker alleen van het kopen van nog een
 	seriële kabel en het vinden van nog een leeg elektronisch
 	uitbreidingsslot.</para>
 
       <para>Een synchrone kaart met een TA is minstens zo snel als een
 	zelfstandige router, en wanneer het door een eenvoudige
 	386 met &os; erop wordt aangestuurd, waarschijnlijk
 	flexibeler.</para>
 
       <para>De keuze tussen synchrone kaart/TA en zelfstandige router is
 	grotendeels religieus.  Hierover zijn wat discussies in de
 	mailinglijsten gevoerd.  Het wordt aangeraden om de <ulink
 	  url="&url.base;/search/index.html">archieven</ulink> te
 	doorzoeken voor de volledige discussie.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Zelfstandige ISDN bridges/routers</title>
 
       <indexterm>
 	<primary>ISDN</primary>
 
 	<secondary>zelfstandige bridges/routers</secondary>
       </indexterm>
 
       <para>ISDN-bridges of -routers zijn in het geheel niet specifiek
 	voor &os; of enig ander besturingssysteem.  Raadpleeg voor een
 	volledigere beschrijving van de technologie van routing en
 	bridging een referentieboek over netwerken.</para>
 
       <para>In deze sectie zullen de termen router en bridge door elkaar
 	worden gebruikt.</para>
 
       <para>Aangezien de prijzen van eenvoudige ISDN-routers/-bridges
 	zakken, zal dit waarschijnlijk een steeds populairdere keuze
 	worden.  Een ISDN-router is en kleine doos die direct in het
 	plaatselijke Ethernetnetwerk geprikt wordt, en zijn eigen
 	verbinding met de andere bridge/router beheert.  Het heeft
 	ingebouwde software om via PPP en andere populaire protocollen
 	te communiceren.</para>
 
       <para>Een router staat veel snellere doorvoer dan een standaard-TA
 	toe, aangezien het een volledig synchrone ISDN-verbinding zal
 	gebruiken.</para>
 
       <para>Het grootste probleem met ISDN-routers en -bridges is dat
 	samenwerking tussen fabrikanten nog steeds een probleem kan zijn.
 	Indien er plannen zijn om met een internetprovider te verbinden,
 	is het raadzaam de wensen met hen te bespreken.</para>
 
       <para>Indien er gepland is om twee LAN-segmenten met elkaar te
 	verbinden, zoals het thuis-LAN en het kantoor-LAN, is dit de
 	eenvoudigste en onderhoudarmste oplossing.  Aangezien de
 	apparatuur voor beide kanten van de verbinding wordt gekocht is
 	het zeker dat de verbinding zal werken.</para>
 
       <para>De volgende installatie kan worden gebruikt om bijvoorbeeld
 	een thuiscomputer of een netwerk van een afdelingskantoor met
 	een netwerk van het hoofdkantoor te verbinden:</para>
 
       <example>
 	<title>Netwerk van afdelingskantoor of thuis</title>
 
 	<indexterm><primary>10 base 2</primary></indexterm>
 
 	<para>Het netwerk gebruikt een topologie gebaseerd op een bus
 	  met een 10 base 2 Ethernet (<quote>thinnet</quote>).  Verbind
 	  indien nodig de router met de netwerkkabel met een AUI/10BT
 	  transceiver.</para>
 
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="advanced-networking/isdn-bus"/>
 	  </imageobject>
 
 	  <textobject>
 	    <literallayout class="monospaced">---Sun werkstation
 |
 ---FreeBSD computer
 |
 ---Windows 95
 |
 Zelfstandige router
    |
 ISDN BRI lijn</literallayout>
 	  </textobject>
 
 	  <textobject>
 	    <phrase>10 Base 2 Ethernet</phrase>
 	  </textobject>
 	</mediaobject>
 
 	<para>Wanneer het thuis-/afdelingskantoornetwerk uit slechts
 	  één computer bestaat kan een twisted-pair
 	  crossover-kabel gebruikt worden om direct met de zelfstandige
 	  router te verbinden.</para>
       </example>
 
       <example>
 	<title>Hoofdkantoor- of ander LAN</title>
 
 	<indexterm><primary>10 base T</primary></indexterm>
 
 	<para>Het netwerk gebruikt een stertopologie met 10 base T
 	  Ethernet (<quote>Twisted Pair</quote>).</para>
 
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="advanced-networking/isdn-twisted-pair"/>
 	  </imageobject>
 
 	  <textobject>
 	    <literallayout class="monospaced">    -------Novell Server
     | H |
     |   ---Sun
     |   |
     | U ---FreeBSD
     |   |
     |   ---Windows 95
     | B |
     |___---Zelfstandige router
                 |
         ISDN BRI lijn</literallayout>
 	  </textobject>
 
 	  <textobject>
 	    <phrase>ISDN Netwerkdiagram</phrase>
 	  </textobject>
 	</mediaobject>
       </example>
 
       <para>Een groot voordeel van de meeste routers/bridges is dat ze
 	<emphasis>gelijktijdig</emphasis> 2 <emphasis>gescheiden
 	  onafhankelijke</emphasis> PPP-verbindingen met 2 gescheiden
 	sites toestaan.  Dit wordt door de meeste TA's niet ondersteund,
 	behalve voor specifieke (gewoonlijk dure) modellen die twee
 	seriële poorten hebben.  Dit dient niet met kanaalbinding,
 	MPP, etcetera verward te worden.</para>
 
       <para>Dit kan een erg handige eigenschap zijn indien, bijvoorbeeld,
 	er een toegewijde ISDN-verbinding op kantoor is en het gewenst
 	is om deze af te tappen, maar een andere ISDN-lijn op het werk
 	ongewenst is.  Een router op kantoor kan een toegewijde B-kanaal
 	verbinding (64&nbsp;Kbps) met het Internet beheren en het andere
 	B-kanaal voor een gescheiden gegevensverbinding gebruiken.  Het
 	tweede B-kanaal kan voor inbellen, uitbellen, of dynamisch
 	binden (MPP, etcetera) gebruikt worden met het eerste B-kanaal voor
 	meer bandbreedte.</para>
 
       <indexterm><primary>IPX/SPX</primary></indexterm>
 
       <para>Een Ethernet-bridge staat ook toe om meer dan alleen
 	IP-verkeer te verzenden.  Het is ook mogelijk om IPX/SPX of
 	enig ander protocol te gebruiken.</para>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="network-natd">
     <sect1info>
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <firstname>Chern</firstname>
 	  <surname>Lee</surname>
 	  <contrib>Bijgedragen door </contrib>
 	</author>
       </authorgroup>
     </sect1info>
 
     <title>Network Address Translation</title>
 
     <sect2 id="network-natoverview">
       <title>Overzicht</title>
 
       <indexterm><primary><application>natd</application></primary></indexterm>
 
       <para>Het Network Address Translation daemon van &os;, in het
 	algemeen bekend als &man.natd.8;, is een daemon dat rauwe
 	binnenkomende IP-pakketten accepteert, de bron naar die van de
 	plaatselijke machine verandert en de pakketten terug in de
 	uitgaande IP-pakketstroom injecteert.  &man.natd.8; doet dit
 	door het IP-adres en de poort van de bron zo te veranderen dat
 	wanneer de gegevens weer ontvangen worden, het in staat is om
 	de originele plaats van de gegevens te achterhalen en ze door
 	te sturen naar de originele aanvrager.</para>
 
       <indexterm><primary>Internetverbinding delen</primary></indexterm>
 
       <indexterm><primary>NAT</primary></indexterm>
 
       <para>NAT wordt het meest gebruikt wat in het algemeen bekend is
 	als het delen van een Internetverbinding.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="network-natsetup">
       <title>Installatie</title>
 
       <para>Wegens de krimpende IP-ruimte in IPv4, en het groeiend
 	aantal gebruikers van consumentenlijnen op hoge snelheid zoals
 	kabel of DSL, hebben steeds meer mensen een oplossing als het
 	delen van een Internetverbinding nodig.  Vanwege de mogelijkheid
 	om meerdere computers online te verbinden door één
 	verbinding en IP-adres is &man.natd.8; een redelijke keuze.</para>
 
       <para>In de meeste gevallen heeft een gebruiker een machine
 	verbonden met een kabel- of DSL-lijn met één
 	IP-adres en is het gewenst om deze ene verbonden computer te
 	gebruiken om Internettoegang aan meerdere computers over een LAN
 	te geven.</para>
 
       <para>Hiervoor dient de &os;-machine op het Internet dienst doen
 	als gateway.  Deze gateway-machine heeft twee NICs nodig &mdash;
 	één voor de verbinding met de Internetrouter, de
 	andere voor de verbinding met het LAN.  Alle machines op het LAN
 	zijn verbonden door een hub of switch.</para>
 
       <note>
 	<para>Er zijn vele manieren om een LAN via een &os;-gateway met
 	  het Internet te verbinden.  Dit voorbeeld behandelt slechts
 	  een gateway met tenminste twee NICs.</para>
       </note>
 
       <mediaobject>
 	<imageobject>
 	  <imagedata fileref="advanced-networking/natd"/>
 	</imageobject>
 
 	<textobject>
 	  <literallayout class="monospaced">  _______       __________       ________
  |       |     |          |     |        |
  |  Hub  |-----| Client B |-----| Router |----- Internet
  |_______|     |__________|     |________|
      |
  ____|_____
 |          |
 | Client A |
 |__________|</literallayout>
 	</textobject>
 
 	<textobject>
 	  <phrase>Netwerkschema</phrase>
 	</textobject>
       </mediaobject>
 
       <para>Dit soort installaties wordt in het algemeen gebruikt om een
 	Internetverbinding te delen.  Eén van de
 	<acronym>LAN</acronym>-machines is verbonden met het Internet.
 	De rest van de machines hebben internettoegang via die
 	<quote>gateway</quote>-machine.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="network-natdloaderconfiguration">
       <title>Bootloader-configuratie</title>
 
       <indexterm>
 	<primary>bootloader</primary>
 
 	<secondary>configuratie</secondary>
       </indexterm>
 
       <para>De mogelijkheden van de kernel voor network address translation met
 	&man.natd.8; staan niet aan in <filename>GENERIC</filename>, maar ze
 	kunnen worden voorgeladen tijdens het opstarten door enkele opties aan
 	<filename>/boot/loader.conf</filename> toe te voegen:</para>
 
       <programlisting>ipfw_load="YES"
 ipdivert_load="YES"</programlisting>
 
       <para>Ook moet de tunable
 	<literal>net.inet.ip.fw.default_to_accept</literal> op
 	<literal>1</literal> worden gezet:</para>
 
       <programlisting>net.inet.ip.fw.default_to_accept="1"</programlisting>
 
       <note>
 	<para>Het is een goed idee om deze optie aan te zetten tijdens de
 	  eerste pogingen om een firewall en NAT gateway te installeren.  Op
 	  deze manier zal het standaardbeleid van &man.ipfw.8;
 	  <literal>allow ip from any to any</literal> zijn in plaats van het
 	  minder vrije <literal>deny ip from any to any</literal>, en zal het
 	  iets moeilijker zijn om buitengesloten te worden net na het opnieuw
 	  opstarten van het systeem.</para>
       </note>
     </sect2>
 
     <sect2 id="network-natdkernconfiguration">
       <title>Kernelconfiguratie</title>
 
       <indexterm>
 	<primary>kernel</primary>
 
 	<secondary>instellingen</secondary>
       </indexterm>
 
       <para>Wanneer modules geen optie zijn of wanneer het gewenst is om alle
 	benodigde mogelijkheden in de draaiende kernel te bouwen, dienen de
 	volgende opties in het kernelinstellingenbestand aanwezig te
 	zijn:</para>
 
       <programlisting>options IPFIREWALL
 options IPDIVERT</programlisting>
 
       <para>De volgende opties kunnen ook van pas komen:</para>
 
       <programlisting>options IPFIREWALL_DEFAULT_TO_ACCEPT
 options IPFIREWALL_VERBOSE</programlisting>
     </sect2>
 
     <sect2 id="network-natdsystemconfiguration">
       <title>Systeeminstellingen voor het opstarten</title>
 
       <para>Om de firewall en NAT tijdens het opstarten aan te zetten, moet
 	het volgende in <filename>/etc/rc.conf</filename> staan:</para>
 
       <programlisting>gateway_enable="YES" <co id="co-natd-gateway-enable"/>
 firewall_enable="YES" <co id="co-natd-firewall-enable"/>
 firewall_type="OPEN" <co id="co-natd-firewall-type"/>
 natd_enable="YES"
 natd_interface="<replaceable>fxp0</replaceable>" <co id="co-natd-natd-interface"/>
 natd_flags="" <co id="co-natd-natd-flags"/></programlisting>
 
       <calloutlist>
 	<callout arearefs="co-natd-gateway-enable">
 	  <para>Stelt de machine in om dienst te doen als gateway.  Het
 	    draaien van
 	    <command>sysctl net.inet.ip.forwarding=1</command> heeft
 	    hetzelfde effect.</para>
 	</callout>
 
 	<callout arearefs="co-natd-firewall-enable">
 	  <para>Activeert de firewall-regels in
 	    <filename>/etc/rc.firewall</filename> tijdens het opstarten.</para>
 	</callout>
 
 	<callout arearefs="co-natd-firewall-type">
 	  <para>Dit specificeert een vooraf gedefinieerde verzameling
 	    van firewall-regels die alles binnenlaat.  Raadpleeg
 	    <filename>/etc/rc.firewall</filename> voor aanvullende
 	    types.</para>
 	</callout>
 
 	<callout arearefs="co-natd-natd-interface">
 	  <para>Geeft aan welke interface te gebruiken om pakketten naar
 	    door te sturen (de interface die met het Internet verbonden
 	    is).</para>
 	</callout>
 
 	<callout arearefs="co-natd-natd-flags">
 	  <para>Alle aanvullende instelopties die tijdens het opstarten
 	    aan &man.natd.8; worden doorgegeven.</para>
 	</callout>
       </calloutlist>
 
       <para>Het gedefinieerd hebben van de bovenstaande opties in
 	<filename>/etc/rc.conf</filename> zal <command>natd -interface
 	  fxp0</command> draaien tijdens het opstarten.  Dit kan ook
 	handmatig worden gedraaid.</para>
 
       <note>
 	<para>Het is ook mogelijk om een instellingenbestand voor
 	  &man.natd.8; te gebruiken als er teveel opties zijn om door te
 	  geven.  In dit geval dient het instellingenbestand te worden
 	  gedefinieerd door de volgende regel aan
 	  <filename>/etc/rc.conf</filename> toe te voegen:</para>
 
 	<programlisting>natd_flags="-f /etc/natd.conf"</programlisting>
 
 	<para>Het bestand <filename>/etc/natd.conf</filename> zal een
 	  lijst met instelopties bevatten, één per regel.
 	  Het geval in de volgende sectie bijvoorbeeld zal het volgende
 	  bestand gebruiken:</para>
 
 	<programlisting>redirect_port tcp 192.168.0.2:6667 6667
 redirect_port tcpc 192.168.0.3:80 80</programlisting>
 
 	<para>Raadpleeg voor meer informatie over het
 	  instellingenbestand het gedeelte over de optie
 	  <option>-f</option> van de hulppagina &man.natd.8;.</para>
       </note>
 
       <para>Elke machine en interface achter het LAN dient een IP-adres
 	in de privé-netwerkruimte toegewezen te krijgen zoals
 	gedefinieerd in <ulink
 	url="ftp://ftp.isi.edu/in-notes/rfc1918.txt">RFC 1918</ulink>
 	en een standaard gateway van het interne IP-adres van de
 	<application>natd</application>-machine hebben.</para>
 
       <para>Bijvoorbeeld, cliënt <hostid>A</hostid> en
 	<hostid>B</hostid> achter het LAN hebben IP-adressen <hostid
 	  role="ipaddr">192.168.0.2</hostid> en <hostid
 	  role="ipaddr">192.168.0.3</hostid>, terwijl de LAN-interface
 	van de natd-machine IP-adres <hostid
 	  role="ipaddr">192.168.0.1</hostid> heeft.  De standaard
 	gateway van cliënt <hostid>A</hostid> en
 	<hostid>B</hostid> dient ingesteld te worden op die van de
 	<application>natd</application>-machine, <hostid
 	  role="ipaddr">192.168.0.1</hostid>.  Voor de externe, of
 	Internet-interface van de
 	<application>natd</application>-machine zijn geen speciale
 	wijzigingen nodig om &man.natd.8; te laten werken.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="network-natdport-redirection">
       <title>Poorten omleiden</title>
 
       <para>Het nadeel van &man.natd.8; is dat de LAN-cliënten
 	niet vanaf het Internet toegankelijk zijn.  Cliënten op het
 	LAN kunnen uitgaande verbinden naar de wereld maken maar kunnen
 	geen inkomende verbindingen ontvangen.  Dit vormt een probleem
 	wanneer geprobeerd wordt om Internetdiensten op een van de
 	LAN-cliëntmachines te draaien.  Een eenvoudige om dit te
 	omzeilen is om bepaalde Internetpoorten op de
 	<application>natd</application>-machine om te leiden naar een
 	LAN-cliënt.</para>
 
       <para>Bijvoorbeeld, er draait een IRC-server op cliënt
 	<hostid>A</hostid>, en er draait een webserver op cliënt
 	<hostid>B</hostid>.  Om dit goed te laten werken, dienen
 	verbindingen die worden ontvangen op poorten 6667 (IRC) en 80
 	(web) te worden omgeleid naar de respectievelijke
 	machines.</para>
 
       <para>De optie <option>-redirect_port</option> dient aan
 	&man.natd.8; met de juiste opties te worden doorgegeven.  De
 	syntaxis is als volgt:</para>
 
       <programlisting>     -redirect_port proto doelIP:doelPOORT[-doelPOORT]
                  [aliasIP:]aliasPOORT[-aliasPOORT]
                  [verIP[:verrePOORT[-verrePOORT]]]</programlisting>
 
       <para>In het bovenstaand voorbeeld dienen de argumenten te
 	zijn:</para>
 
       <programlisting>     -redirect_port tcp 192.168.0.2:6667 6667
 -redirectport tcp 192.168.0.3:80 80</programlisting>
 
       <para>Dit zal de juiste <emphasis>tcp</emphasis>-poorten naar de
 	LAN-cliënt-machines omleiden.</para>
 
       <para>Het argument <option>-redirect_port</option> kan worden
 	gebruikt om poortbereiken over individuele poorten aan te geven.
 	Bijvoorbeeld, <replaceable>tcp 192.168.0.2:2000-3000
 	  2000-3000</replaceable> zal alle verbindingen die op poorten
 	2000 tot 3000 worden ontvangen omleiden naar poorten 2000 tot
 	3000 op cliënt <hostid>A</hostid>.</para>
 
       <para>Deze opties kunnen worden gebruikt wanneer &man.natd.8;
 	direct wordt gedraaid, wanneer ze zijn geplaatst in de optie
 	<literal>natd_flags=""</literal> van
 	<filename>/etc/rc.conf</filename>, of wanneer ze via een
 	instellingenbestand worden doorgegeven.</para>
 
       <para>Raadpleeg voor meer instelopties &man.natd.8;.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="network-natdaddress-redirection">
       <title>Adressen omleiden</title>
 
       <indexterm><primary>adressen omleiden</primary></indexterm>
 
       <para>Adressen omleiden is handig wanneer er verschillende
 	IP-adressen beschikbaar zijn, maar ze op één
 	machine moeten zitten.  Hiermee kan &man.natd.8; aan elke
 	LAN-cliënt een eigen extern IP-adres toewijzen.  Vervolgens
 	overschrijft &man.natd.8; de uitgaande pakketten van de
 	LAN-cliënten met het juiste IP-adres en leidt het al het
 	binnenkomende verkeer op dat ene IP-adres terug naar de
 	specifieke LAN-cliënt.  Dit staat ook bekend als statisch
 	NAT.  Bijvoorbeeld, de IP-adressen <hostid
 	  role="ipaddr">128.1.1.1</hostid>, <hostid
 	  role="ipaddr">128.1.1.2</hostid>, en <hostid
 	  role="ipaddr">1281.2..3</hostid> behoren toe aan de
 	<application>natd</application> gateway-machine.  <hostid
 	  role="ipaddr">128.1.1.1</hostid> kan gebruikt worden als het
 	externe IP-adres van de <application>natd</application>
 	gateway-machine, terwijl <hostid
 	  role="ipaddr">128.1.1.2</hostid> en <hostid
 	  role="ipaddr">128.1.1.3</hostid> terug worden gestuurd naar
 	de LAN-cliënten <hostid>A</hostid> en
 	<hostid>B</hostid>.</para>
 
       <para>De syntaxis van <option>-redirect_address</option> is als
 	volgt:</para>
 
       <programlisting>-redirect_address lokaalIP publiekIP</programlisting>
 
       <informaltable frame="none" pgwide="1">
 	<tgroup cols="2">
 	  <tbody>
 	    <row>
 	      <entry>lokaalIP</entry>
 
 	      <entry>Het interne IP-adres van de LAN-cliënt.</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>publiekIP</entry>
 
 	      <entry>Het externe IP-adres overeenkomend met de
 		LAN-cliënt.</entry>
 	    </row>
 	  </tbody>
 	</tgroup>
       </informaltable>
 
       <para>In het voorbeeld zou dit argument zijn:</para>
 
       <programlisting>-redirect_address 192.168.0.2 128.1.1.2
 -redirect_address 192.168.0.3 128.1.1.3</programlisting>
 
       <para>Net zoals <option>-redirect_port</option> worden ook deze
 	argumenten geplaatst in de optie
 	<literal>natd_flags=""</literal> van
 	<filename>/etc/rc.conf</filename>, of doorgegeven via een
 	instellingenbestand.  Met adresomleiding is het omleiden van
 	poorten niet nodig aangezien alle gegevens die op een bepaald
 	IP-adres worden ontvangen worden omgeleidt.</para>
 
       <para>Het externe IP-adres op de <application>natd</application>
 	machine dient actief en naar een externe interface gealiased te
 	zijn.  In &man.rc.conf.5; staat hoe dit te doen.</para>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="network-plip">
     <title>Parallel Line IP (PLIP)</title>
 
     <indexterm><primary>PLIP</primary></indexterm>
 
     <indexterm>
       <primary>Parallel Line IP</primary>
 
       <see>PLIP</see>
     </indexterm>
 
     <para>PLIP maakt het mogelijk om TCP/IP tussen parallelle poorten te
       draaien.  Het is nuttig op machines zonder netwerkkaarten, of om
       op laptops te installeren.  In deze sectie wordt besproken:</para>
 
     <itemizedlist>
       <listitem>
 	<para>Het maken van een parallelle (laplink) kabel.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Twee computers met PLIP verbinden.</para>
       </listitem>
     </itemizedlist>
 
     <sect2 id="network-create-parallel-cable">
       <title>Een parallelle kabel maken</title>
 
       <para>Een parallelle is te koop in de meeste computerwinkels.
 	Wanneer dit niet mogelijk is, of indien de het gewenst is om te
 	weten hoe ze worden gemaakt, laat de volgende tabel zien hoe ze
 	met een gewone parallelle printerkabel gemaakt kunnen
 	worden.</para>
 
       <table frame="none">
 	<title>Een parallelle kabel voor netwerken bedraden</title>
 
 	<tgroup cols="5">
 	  <thead>
 	    <row>
 	      <entry>A-naam</entry>
 
 	      <entry>A-einde</entry>
 
 	      <entry>B-einde</entry>
 
 	      <entry>Beschrijving</entry>
 
 	      <entry>Post/Bit</entry>
 	    </row>
 	  </thead>
 
 	  <tbody>
 	    <row>
 	      <entry><literallayout>DATA0
 -ERROR</literallayout></entry>
 
 	      <entry><literallayout>2
 15</literallayout></entry>
 
 	      <entry><literallayout>15
 2</literallayout></entry>
 
 	      <entry>Gegevens</entry>
 
 	      <entry><literallayout>0/0x01
 1/0x08</literallayout></entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry><literallayout>DATA1
 +SLCT</literallayout></entry>
 
 	      <entry><literallayout>3
 13</literallayout></entry>
 
 	      <entry><literallayout>13
 3</literallayout></entry>
 
 	      <entry>Gegevens</entry>
 
 	      <entry><literallayout>0/0x02
 1/0x10</literallayout></entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry><literallayout>DATA2
 +PE</literallayout></entry>
 
 	      <entry><literallayout>4
 12</literallayout></entry>
 
 	      <entry><literallayout>12
 4</literallayout></entry>
 
 	      <entry>Gegevens</entry>
 
 	      <entry><literallayout>0/0x04
 1/0x20</literallayout></entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry><literallayout>DATA3
 -ACK</literallayout></entry>
 
 	      <entry><literallayout>5
 10</literallayout></entry>
 
 	      <entry><literallayout>10
 5</literallayout></entry>
 
 	      <entry>Strobe</entry>
 
 	      <entry><literallayout>0/0x08
 1/0x40</literallayout></entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry><literallayout>DATA4
 BUSY</literallayout></entry>
 
 	      <entry><literallayout>6
 11</literallayout></entry>
 
 	      <entry><literallayout>11
 6</literallayout></entry>
 
 	      <entry>Gegevens</entry>
 
 	      <entry><literallayout>0/0x10
 1/0x80</literallayout></entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>GND</entry>
 
 	      <entry>18-25</entry>
 
 	      <entry>18-25</entry>
 
 	      <entry>GND</entry>
 
 	      <entry>-</entry>
 	    </row>
 	  </tbody>
 	</tgroup>
       </table>
     </sect2>
 
     <sect2 id="network-plip-setup">
       <title>PLIP opzetten</title>
 
       <para>Als eerste dient er een laplink-kabel aanwezig te zijn.
 	Controleer vervolgens dat beide computers een kernel hebben met
 	ondersteuning voor het stuurprogramma &man.lpt.4;:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>grep lp /var/run/dmesg.boot</userinput>
 lpt0: &lt;Printer&gt; on ppbus0
 lpt0: Interrupt-driven port</screen>
 
       <para>De parallelle poort dient een interrupt-gestuurde poort te
 	zijn, regels zoals de volgende dienen in het bestand
 	<filename>/boot/device.hints</filename> aanwezig te zijn:</para>
 
       <programlisting>hint.ppc0.at="isa"
 hint.ppc0.irq="7"</programlisting>
 
       <para>Controleer vervolgens dat het kernelinstellingenbestand een
 	regel <literal>device plip</literal> bevat of dat de
 	kernelmodule <filename>plip.ko</filename> is geladen.  In beide
 	gevallen dienen de parallelle netwerkinterfaces te verschijnen
 	wanneer het commando &man.ifconfig.8; gebruikt wordt om het weer
 	te geven:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>ifconfig plip0</userinput>
 plip0: flags=8810&lt;POINTOPOINT,SIMPLEX,MULTICAST&gt; mtu 1500</screen>
 
       <para>Steek de laplink-kabel in de parallelle interface op beide
 	computers.</para>
 
       <para>Stel als <username>root</username> op beide sites de
 	parameters voor de netwerkinterface in.  Bijvoorbeeld, indien
 	het gewenst is om host <hostid>host1</hostid> met een andere
 	machine <hostid>host2</hostid> te verbinden:</para>
 
       <programlisting>                 host1 &lt;-----&gt; host2
 IP Address    10.0.0.1      10.0.0.2</programlisting>
 
       <para>Stel de interface op <hostid>host1</hostid> in met:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>ifconfig plip0 10.0.0.1 10.0.0.2</userinput></screen>
 
       <para>Stel de interface op <hostid>host2</hostid> in met:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>ifconfig plip0 10.0.0.2 10.0.0.1</userinput></screen>
 
       <para>Er dient nu een werkende verbinding te zijn.  Lees voor meer
 	details de hulppagina's &man.lp.4; en &man.lpt.4;.</para>
 
       <para>Ook dienen beide hosts aan <filename>/etc/hosts</filename>
 	toegevoegd te worden:</para>
 
       <programlisting>127.0.0.1               localhost.mijn.domein localhost
 10.0.0.1                host1.mijn.domein host1
 10.0.0.2                host2.mijn.domein host2</programlisting>
 
       <para>Ga naar elke host en ping de andere om te bevestigen dat de
 	verbinding werkt.  Bijvoorbeeld, op
 	<hostid>host1</hostid>:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>ifconfig plip0</userinput>
 plip0: flags=8851&lt;UP,POINTOPOINT,RUNNING,SIMPLEX,MULTICAST&gt; mtu 1500
         inet 10.0.0.1 --&gt; 10.0.0.2 netmask 0xff000000
 &prompt.root; <userinput>netstat -r</userinput>
 Routing tables
 
 Internet:
 Destination        Gateway          Flags     Refs     Use      Netif Expire
 host2              host1            UH          0       0       plip0
 &prompt.root; <userinput>ping -c 4 host2</userinput>
 PING host2 (10.0.0.2): 56 data bytes
 64 bytes from 10.0.0.2: icmp_seq=0 ttl=255 time=2.774 ms
 64 bytes from 10.0.0.2: icmp_seq=1 ttl=255 time=2.530 ms
 64 bytes from 10.0.0.2: icmp_seq=2 ttl=255 time=2.556 ms
 64 bytes from 10.0.0.2: icmp_seq=3 ttl=255 time=2.714 ms
 
 --- host2 ping statistics ---
 4 packets transmitted, 4 packets received, 0% packet loss
 round-trip min/avg/max/stddev = 2.530/2.643/2.774/0.103 ms</screen>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="network-ipv6">
     <sect1info>
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <firstname>Aaron</firstname>
 	  <surname>Kaplan</surname>
 	  <contrib>Origineel geschreven door </contrib>
 	</author>
       </authorgroup>
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <firstname>Tom</firstname>
 	  <surname>Rhodes</surname>
 	  <contrib>Geherstructureerd en toegevoegd door </contrib>
 	</author>
       </authorgroup>
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <firstname>Brad</firstname>
 	  <surname>Davis</surname>
 	  <contrib>Uitgebreid door </contrib>
 	</author>
       </authorgroup>
     </sect1info>
 
     <title>IPv6</title>
 
     <para>IPv6 (ook bekend als IPng <quote>IP next generation</quote>)
       is de nieuwe versie van het welbekende IP-protocol (ook bekend als
       <acronym>IPv4</acronym>).  Net zoals de andere huidige
       *BSD-systemen, bevat &os; de referentie-implementatie van KAME
       IPv6.  Het &os;-systeem wordt dus geleverd met alles wat nodig is
       om met IPv6 te experimenteren.  Deze sectie richt zich op het
       ingesteld en draaiend krijgen van IPv6.</para>
 
     <para>In de vroege jaren 1990 werden mensen zich bewust van de snel
       krimpende adresruimte van IPv4.  De uitbreidingssnelheid van het
       Internet baarde twee grote zorgen:</para>
 
     <itemizedlist>
       <listitem>
 	<para>Geen adresruimte meer.  Tegenwoordig is dit niet zo'n
 	  probleem meer aangezien RFC1918 voor privé-adresruimte
 	  (<hostid role="ipaddr">10.0.0.0/8</hostid>,
 	  <hostid role="ipaddr">172.16.0.0/12</hostid>, en
 	  <hostid role="ipaddr">192.168.0.0/16</hostid>) en Network
 	  Address Translation (NAT) worden gebruikt.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>De regels in de routeertabellen werden te groot.  Dit is
 	  tegenwoordig nog steeds een probleem.</para>
       </listitem>
     </itemizedlist>
 
     <para>IPv6 behandelt deze en vele andere zaken:</para>
 
     <itemizedlist>
       <listitem>
 	<para>128-bits adresruimte.  Met andere woorden, er zijn
 	  theoretisch
 	  340.282.366.920.938.463.463.374.607.431.768.211.456 adressen
 	  beschikbaar.  Dit betekent dat er ongeveer 6,67 * 10^27
 	  IPv6-adressen per vierkante meter op onze planeet beschikbaar
 	  zijn.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Routers zullen alleen netwerkaggregatie-adressen in hun
 	  routeertabellen opslaan en dus de gemiddelde ruimte van een
 	  routeertabel verkleinen tot 8192 regels.</para>
       </listitem>
     </itemizedlist>
 
     <para>IPv6 heeft ook vele andere nuttige eigenschappen zoals:</para>
 
     <itemizedlist>
       <listitem>
 	<para>Automatische adresconfiguratie (<ulink
 	    url="http://www.ietf.org/rfc/rfc2462.txt">RFC2462</ulink>)</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Anycast-adressen
 	  (<quote>ééen-van-velen</quote>)</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Verplichte multicast-adressen</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>IPsec (IP security)</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Versimpelde structuur van de headers</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Mobiele <acronym>IP</acronym></para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Overgangsmechanismen voor IPv6 naar IPv4</para>
       </listitem>
     </itemizedlist>
 
     <para>Bekijk voor meer informatie:</para>
 
     <itemizedlist>
       <listitem>
 	<para>IPv6-overzicht op <ulink
 	    url="http://playground.sun.com/pub/ipng/html/ipng-main.html">playground.sun.com</ulink></para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para><ulink url="http://www.kame.net">KAME.net</ulink></para>
       </listitem>
     </itemizedlist>
 
     <sect2>
       <title>Achtergrond over IPv6 adressen</title>
 
       <para>Er zijn verschillende soorten IPv6-adressen: unicast,
 	anycast, en multicast.</para>
 
       <para>Unicast-adressen zijn de bekende adressen.  Een pakket dat
 	naar een unicast-adres wordt verzonden arriveert precies op de
 	interface dat bij dat adres hoort.</para>
 
       <para>Anycast-adressen zijn syntactisch niet van unicast-adressen
 	te onderscheiden maar ze adresseren een groep interfaces.  Een
 	pakket dat bestemd is voor een anycast-adres zal bij de
 	dichtstbijzijnde interface arriveren (in router-metrieken).
 	Anycast-adressen mogen alleen door routers worden
 	gebruikt.</para>
 
       <para>Multicast-adressen identificeren een groep interfaces.  Een
 	pakket dat bestemd is voor en multicast-adres zal bij alle
 	interfaces die bij de multicast-groep horen arriveren.</para>
 
       <note>
 	<para>Het broadcast-adres van IPv4 (gewoonlijk <hostid
 	    role="ipaddr">xxx.xxx.xxx.255</hostid>) wordt in IPv6 met
 	  multicast-adressen uitgedrukt.</para>
       </note>
 
       <table frame="none">
 	<title>Gereserveerde IPv6-adressen</title>
 
 	<tgroup cols="4">
 	  <thead>
 	    <row>
 	      <entry>IPv6-adres</entry>
 
 	      <entry>Prefixlengte (bits)</entry>
 
 	      <entry>Beschrijving</entry>
 
 	      <entry>Opmerkingen</entry>
 	    </row>
 	  </thead>
 
 	  <tbody>
 	    <row>
 	      <entry><hostid role="ip6addr">::</hostid></entry>
 
 	      <entry>128 bits</entry>
 
 	      <entry>niet gespecificeerd</entry>
 
 	      <entry>cf. <hostid role="ipaddr">0.0.0.0</hostid> in IPv4</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry><hostid role="ip6addr">::1</hostid></entry>
 
 	      <entry>128 bits</entry>
 
 	      <entry>teruglusadres</entry>
 
 	      <entry>cf. <hostid role="ipaddr">127.0.0.1</hostid> in
 		IPv4</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry><hostid role="ip6addr">::00:xx:xx:xx:xx</hostid></entry>
 
 	      <entry>96 bits</entry>
 
 	      <entry>ingebouwd IPv4</entry>
 
 	      <entry>De laagste 32 bits zijn het IPv4-adres.  Ook
 		<quote>IPv4 compatibel IPv6-adres</quote> genoemd.</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry><hostid role="ip6addr">::ff:xx:xx:xx:xx</hostid></entry>
 
 	      <entry>96 bits</entry>
 
 	      <entry>IPv4-afgebeeld IPv6-adres</entry>
 
 	      <entry>De laagste 32 bits zijn het IPv4-adres.  Voor hosts
 		die geen IPv6 ondersteunen.</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry><hostid role="ip6addr">fe80::</hostid> -
 		<hostid role="ip6addr">feb::</hostid></entry>
 
 	      <entry>10 bits</entry>
 
 	      <entry>link-lokaal</entry>
 
 	      <entry>cf. teruglusadres in IPv4</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry><hostid role="ip6addr">fec0::</hostid> -
 		<hostid role="ip6addr">fef::</hostid></entry>
 
 	      <entry>10 bits</entry>
 
 	      <entry>site-lokaal</entry>
 
 	      <entry>&nbsp;</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry><hostid role="ip6addr">ff::</hostid></entry>
 
 	      <entry>8 bits</entry>
 
 	      <entry>multicast</entry>
 
 	      <entry>&nbsp;</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry><hostid role="ip6addr">001</hostid> (base 2)</entry>
 
 	      <entry>3 bits</entry>
 
 	      <entry>globale unicast</entry>
 
 	      <entry>Alle globale unicast-adressen worden vanuit deze
 		pool toegewezen.  De eerste 3 bits zijn
 		<quote>001</quote>.</entry>
 	    </row>
 	  </tbody>
 	</tgroup>
       </table>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>IPv6-adressen lezen</title>
 
       <para>De canonieke vorm wordt weergegeven als: <hostid
 	  role="ip6addr">x:x:x:x:x:x:x:x</hostid>, waarbij elke
 	<quote>x</quote> een 16-bits hexadecimale waarde is.
 	Bijvoorbeeld <hostid
 	  role="ip6addr">FEBC:A574:382B:23C1:AA49:4592:4EFE:9982</hostid></para>
 
       <para>Vaak bevat een adres lange deelstrings van allen nullen,
 	daarom kan per adres één zo'n deelstring worden
 	afgekort als <quote>::</quote>.  Ook kunnen maximaal drie
 	voorlopende <quote>0</quote>'s per hexadecimaal viertal worden
 	weggelaten.  Bijvoorbeeld, <hostid
 	  role="ip6addr">fe80::1</hostid> komt overeen met de canonieke
 	vorm <hostid
 	  role="ip6addr">fe80:0000:0000:0000:0000:0000:0000:0001</hostid>.</para>
 
       <para>Een derde vorm is het schrijven van de laatste 32 bits in de
 	bekende (decimale) IPv4-stijl met punten <quote>.</quote> als
 	scheidingstekens.  Bijvoorbeeld, <hostid
 	  role="ip6addr">2002::10.0.0.1</hostid> komt overeen met de
 	(hexadecimale) canonieke representatie <hostid
 	  role="ip6addr">2002:0000:0000:0000:0000:0000:0a00:0001</hostid>
 	wat weer hetzelfde is als <hostid
 	  role="ip6addr">2002::a00:1</hostid>.</para>
 
       <para>Op dit punt dient de lezer het volgende te begrijpen:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>ifconfig</userinput></screen>
 
       <programlisting>rl0: flags=8943&lt;UP,BROADCAST,RUNNING,PROMISC,SIMPLEX,MULTICAST&gt; mtu 1500
         inet 10.0.0.10 netmask 0xffffff00 broadcast 10.0.0.255
         inet6 fe80::200:21ff:fe03:8e1%rl0 prefixlen 64 scopeid 0x1
         ether 00:00:21:03:08:e1
 	media: Ethernet autoselect (100baseTX )
         status: active</programlisting>
 
       <para><hostid role="ip6addr">fe80::200:21ff:fe03:8e1%rl0</hostid>
 	is een automatisch ingesteld link-lokaal adres.  Het is als deel
 	van de automatische instelling vanuit het MAC-adres
 	aangemaakt.</para>
 
       <para>Kijk voor verdere informatie over de structuur van
 	IPv6-adressen op <ulink
 	  url="http://www.ietf.org/rfc/rfc3513.txt">RFC3513</ulink>.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Verbinding krijgen</title>
 
       <para>Er zijn momenteel vier manieren om met andere IPv6-hosts en
 	-netwerken te verbinden:</para>
 
       <itemizedlist>
 	<listitem>
 	  <para>Neem contact op met de Internetprovider om te zien of ze
 	    al IPv6 aanbieden.</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para><ulink url="http://www.sixxs.net">SixXS</ulink> biedt
 	    wereldwijd tunnels met eindpunten aan.</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Tunnelen via 6-naar-4 (<ulink
 	      url="http:///www.ietf.org/rfc/rfc3608.txt">RFC3068</ulink>)</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Gebruik de poort <filename
 	      role="package">net/freenet6</filename> indien er een
 	    inbelverbinding wordt gebruikt.</para>
 	</listitem>
       </itemizedlist>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>DNS in de IPv6-wereld</title>
 
       <para>Er waren twee soorten DNS-records voor IPv6.  De IETF heeft
 	A6-records overbodig verklaard.  AAAA-records zijn nu de
 	standaard.</para>
 
       <para>AAAA-records gebruiken gaat rechttoe-rechtaan.  Wijs de
 	hostnaam toe aan het nieuwe IPv6-adres dat net ontvangen is door
 	het volgende aan de DNS-bestand voor primaire zones toe te
 	voegen:</para>
 
       <programlisting>MIJNHOSTNAAM          AAAA    MIJNIPv6ADRES</programlisting>
 
       <para>Vraag het aan de <acronym>DNS</acronym>-provider indien de
 	<acronym>DNS</acronym>-zones niet zelf worden geserveerd.  De
 	huidige versies van <application>bind</application> (versie 8.3
 	en 9) en <filename role="package">dns/djbdns</filename> (met de
 	IPv6-patch) ondersteunen AAAA-records.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>De benodigde wijzigingen doorvoeren in
 	<filename>/etc/rc.conf</filename></title>
 
       <sect3>
 	<title>IPv6-cliëntinstellingen</title>
 
 	<para>Deze instellingen helpen bij het configureren van een
 	  machine in het LAN die als cliënt in plaats van router
 	  dienst zal doen.  Om &man.rtsol.8; automatisch de interface
 	  tijdens het opstarten te laten configureren op
 	  &os;&nbsp;9.<replaceable>X</replaceable> en nieuwer dient het volgende
 	  aan <filename>rc.conf</filename> toegevoegd te worden:</para>
 
 	<programlisting>ipv6_prefer="YES"</programlisting>
 
 	<para>Voeg voor &os;&nbsp;8.<replaceable>X</replaceable> en ouder het
 	  volgende toe:</para>
 
 	<programlisting>ipv6_enable="YES"</programlisting>
 
 	<para>Voeg het volgende toe om statisch een IP-adres zoals
 	  <hostid
 	    role="ip6addr">2001:471:1f11:251:290:27ff:fee0:2093</hostid>
 	  aan de interface <devicename>fxp0</devicename> toe te
 	  voegen voor &os;&nbsp;9.<replaceable>X</replaceable>:</para>
 
 	<programlisting>ifconfig_fxp0_ipv6="2001:471:1f11:251:290:27ff:fee0:2093 prefixlen <replaceable>64</replaceable>"</programlisting>
 
 	<note>
 	  <para>Zorg ervoor dat <replaceable>prefixlen 64</replaceable> wordt
 	    vervangen door de juiste waarde voor het subnet van de
 	    computer.</para>
 	</note>
 
 	<para>Voeg voor &os;&nbsp;8.<replaceable>X</replaceable> het volgende
 	  toe:</para>
 
 	<programlisting>ipv6_ifconfig_fxp0="2001:471:1f11:251:290:27ff:fee0:2093"</programlisting>
 
 	<para>Voeg het volgende aan <filename>/etc/rc.conf</filename>
 	  toe om een standaardrouter <hostid
 	    role="ip6addr">2001:471:1f11:251::1</hostid> toe te
 	  wijzen:</para>
 
 	<programlisting>ipv6_defaultrouter="2001:471:1f11:251::1"</programlisting>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title>IPv6 router/gateway instellingen</title>
 
 	<para>Deze paragraaf helpt bij het opvolgen van de aanwijzingen
 	  die de tunnelprovider heeft gegeven en ze om te zetten in
 	  instellingen die blijven na een herstart.  Om de tunnel
 	  tijdens het opstarten te herstellen kan het volgende in
 	  <filename>/etc/rc.conf</filename> gebruikt worden:</para>
 
 	<para>Noem de generieke tunnelinterfaces die zullen worden
 	  ingesteld, bijvoorbeeld <devicename>gif0</devicename>:</para>
 
 	<programlisting>gif_interfaces="gif0"</programlisting>
 
 	<para>Om de interface met een lokaal eindpunt
 	  <replaceable>MIJN_IPv4_ADRES</replaceable> in te stellen naar
 	  een ver eindpunt
 	  <replaceable>VER_IPv4_ADRES</replaceable>:</para>
 
 	<programlisting>gifconfig_gif0="<replaceable>MIJN_IPv4_ADRES VER_IPv4_ADRES</replaceable>"</programlisting>
 
 	<para>Voeg het volgende toe om het IPv6-adres dat is toegewezen
 	  als het eindpunt van de IPv6-tunnel te gebruiken voor
 	  &os;&nbsp;9.<replaceable>X</replaceable> en nieuwer:</para>
 
 	<programlisting>ifconfig_gif0_ipv6="inet6 <replaceable>MIJN_TOEGEWEZEN_IPv6_TUNNEL_EINDPUNT_ADRES</replaceable>"</programlisting>
 
 	<para>Voeg voor &os;&nbsp;8.<replaceable>X</replaceable> en eerder het
 	  volgende toe:</para>
 
 	<programlisting>ipv6_ifconfig_gif0="<replaceable>MIJN_TOEGEWEZEN_IPv6_TUNNEL_EINDPUNT_ADRES</replaceable>"</programlisting>
 
 	<para>Nu hoeft alleen de standaardroute voor IPv6 ingesteld te
 	  worden.  Dit is de andere kant van de IPv6-tunnel:</para>
 
 	<programlisting>ipv6_defaultrouter="<replaceable>MIJN_IPv6_VER_TUNNEL_EINDPUNT_ADRES</replaceable>"</programlisting>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title>IPv6-tunnelinstellingen</title>
 
 	<para>Indien de server gebruikt wordt om IPv6 tussen de rest van
 	  het netwerk en de wereld te routen, is ook de volgende
 	  instelling in <filename>/etc/rc.conf</filename> nodig:</para>
 
 	<programlisting>ipv6_gateway_enable="YES"</programlisting>
       </sect3>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Routeradvertentie en automatische hostconfiguratie</title>
 
       <para>Deze sectie helpt bij het instellen van &man.rtadvd.8; om de
 	standaard IPv6-route te adverteren.</para>
 
       <para>Het volgende is nodig in <filename>/etc/rc.conf</filename>
 	om &man.rtadvd.8; aan te zetten:</para>
 
       <programlisting>rtadvd_enable="YES"</programlisting>
 
       <para>Het is belangrijk om de interface te specificeren waarop het
 	IPv6-routerverzoek plaatsvindt.  Om bijvoorbeeld &man.rtadvd.8;
 	te vertellen om <devicename>fxp0</devicename> te
 	gebruiken:</para>
 
       <programlisting>rtadvd_interfaces="fxp0"</programlisting>
 
       <para>Nu dient het instellingenbestand
 	<filename>/etc/rtadvd.conf</filename> aangemaakt te worden.
 	Hier is een voorbeeld:</para>
 
       <programlisting>fxp0:\
 	:addrs#1:addr="2001:471:1f11:246::":prefixlen#64:tc=ether:</programlisting>
 
       <para>Vervang <devicename>fxp0</devicename> door de interface die
 	gebruikt gaat worden.</para>
 
       <para>Vervang vervolgens <hostid
 	  role="ip6addr">2001:471:1f11:246::</hostid> met de prefix van uw
 	toewijzing.</para>
 
       <para>Indien een <hostid role="netmask">/64</hostid> subnet is
 	toegewezen, hoeft er verder niets veranderd te worden.  In
 	andere gevallen dient de juiste waarde voor
 	<literal>prefixlen#</literal> gebruikt te worden.</para>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="network-atm">
     <sect1info>
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <firstname>Harti</firstname>
 	  <surname>Brandt</surname>
 	  <contrib>Bijgedragen door </contrib>
 	</author>
       </authorgroup>
     </sect1info>
 
     <title>Asynchronous Transfer Mode (ATM)</title>
 
     <sect2>
       <title>Klassiek IP configureren over ATM (PVCs)</title>
 
       <para>Klassiek IP over ATM (<acronym>CLIP</acronym>) is de
 	eenvoudigste methode om Asynchronous Transfer Mode (ATM) met IP
 	te gebruiken.  Het kan met geswitchte verbindingen (SVCs) en met
 	permanente verbindingen (PVCs) gebruikt worden.  Deze sectie
 	beschrijft hoe een netwerk gebaseerd op PVCs op te zetten.</para>
 
       <sect3>
 	<title>Volledig geschakelde configuraties</title>
 
 	<para>De eerste methode om een <acronym>CLIP</acronym> met PVCs
 	  op te zetten is om elke machine met elke andere machine in het
 	  netwerk te verbinden via een toegewijde PVC.  Hoewel dit
 	  eenvoudig te configureren is, wordt het onpraktisch voor een
 	  groter aantal machines.  Dit netwerk gaat ervan uit dat er
 	  vier machines in het netwerk zijn, allen verbonden met het
 	  <acronym role="Asynchronous Transfer Mode">ATM</acronym>
 	  netwerk met een
 	  <acronym role="Asynchronous Transfer Network">ATM</acronym>
 	  adapterkaart.  De eerste stap is het plannen van de
 	  IP-adressen en de
 	  <acronym role="Asynchronous Transfer Network">ATM</acronym>
 	  verbindingen tussen de machines.  Het volgende wordt
 	  gebruikt:</para>
 
 	<informaltable frame="none" pgwide="1">
 	  <tgroup cols="2">
 	    <colspec colwidth="1*"/>
 
 	    <colspec colwidth="1*"/>
 	    <thead>
 	      <row>
 		<entry>Host</entry>
 
 		<entry>IP-adres</entry>
 	      </row>
 	    </thead>
 
 	    <tbody>
 	      <row>
 		<entry><hostid>hostA</hostid></entry>
 
 		<entry><hostid role="ipaddr">192.168.173.1</hostid></entry>
 	      </row>
 
 	      <row>
 		<entry><hostid>hostB</hostid></entry>
 
 		<entry><hostid role="ipaddr">192.168.173.2</hostid></entry>
 	      </row>
 
 	      <row>
 		<entry><hostid>hostC</hostid></entry>
 
 		<entry><hostid role="ipaddr">192.168.173.3</hostid></entry>
 	      </row>
 
 	      <row>
 		<entry><hostid>hostD</hostid></entry>
 
 		<entry><hostid role="ipaddr">192.168.173.4</hostid></entry>
 	      </row>
 	    </tbody>
 	  </tgroup>
 	</informaltable>
 
 	<para>Om een volledig geschakeld net te bouwen is er een
 	  ATM-verbinding nodig tussen elk paar machines:</para>
 
 	<informaltable frame="none" pgwide="1">
 	  <tgroup cols="2">
 	    <colspec colwidth="1*"/>
 
 	    <colspec colwidth="1*"/>
 	    <thead>
 	      <row>
 		<entry>Machines</entry>
 
 		<entry>VPI.VCI koppel</entry>
 	      </row>
 	    </thead>
 
 	    <tbody>
 	      <row>
 		<entry><hostid>hostA</hostid> - <hostid>hostB</hostid></entry>
 
 		<entry>0.100</entry>
 	      </row>
 
 	      <row>
 		<entry><hostid>hostA</hostid> - <hostid>hostC</hostid></entry>
 
 		<entry>0.101</entry>
 	      </row>
 
 	      <row>
 		<entry><hostid>hostA</hostid> - <hostid>hostD</hostid></entry>
 
 		<entry>0.102</entry>
 	      </row>
 
 	      <row>
 		<entry><hostid>hostB</hostid> - <hostid>hostC</hostid></entry>
 
 		<entry>0.103</entry>
 	      </row>
 
 	      <row>
 		<entry><hostid>hostB</hostid> - <hostid>hostD</hostid></entry>
 
 		<entry>0.104</entry>
 	      </row>
 
 	      <row>
 		<entry><hostid>hostC</hostid> - <hostid>hostD</hostid></entry>
 
 		<entry>0.105</entry>
 	      </row>
 	    </tbody>
 	  </tgroup>
 	</informaltable>
 
 	<para>De VPI- en VCI-waarde kunnen aan beide kanten van de
 	  verbinding verschillen, maar voor de eenvoud wordt aangenomen
 	  dat ze hetzelfde zijn.  Vervolgens dienen de ATM-interfaces op
 	  elke host geconfigureerd te worden:</para>
 
 	<screen>hostA&prompt.root; <userinput>ifconfig hatm0 192.168.173.1 up</userinput>
 hostB&prompt.root; <userinput>ifconfig hatm0 192.168.173.2 up</userinput>
 hostC&prompt.root; <userinput>ifconfig hatm0 192.168.173.3 up</userinput>
 hostD&prompt.root; <userinput>ifconfig hatm0 192.168.173.4 up</userinput></screen>
 
 	<para>aannemende dat de ATM-interface op alle hosts
 	  <devicename>hatm0</devicename> is.  Nu dienen de PVCs op
 	  <hostid>hostA</hostid> geconfigureerd te worden (er wordt
 	  aangenomen dat ze reeds op de ATM-switches zijn geconfigureerd,
 	  raadpleeg de handleiding van de switch hoe dit te doen).</para>
 
 	<screen>hostA&prompt.root; <userinput>atmconfig natm add 192.168.173.2 hatm0 0 100 llc/snap ubr</userinput>
 hostA&prompt.root; <userinput>atmconfig natm add 192.168.173.3 hatm0 0 101 llc/snap ubr</userinput>
 hostA&prompt.root; <userinput>atmconfig natm add 192.168.173.4 hatm0 0 102 llc/snap ubr</userinput>
 
 hostB&prompt.root; <userinput>atmconfig natm add 192.168.173.1 hatm0 0 100 llc/snap ubr</userinput>
 hostB&prompt.root; <userinput>atmconfig natm add 192.168.173.3 hatm0 0 103 llc/snap ubr</userinput>
 hostB&prompt.root; <userinput>atmconfig natm add 192.168.173.4 hatm0 0 104 llc/snap ubr</userinput>
 
 hostC&prompt.root; <userinput>atmconfig natm add 192.168.173.1 hatm0 0 101 llc/snap ubr</userinput>
 hostC&prompt.root; <userinput>atmconfig natm add 192.168.173.2 hatm0 0 103 llc/snap ubr</userinput>
 hostC&prompt.root; <userinput>atmconfig natm add 192.168.173.4 hatm0 0 105 llc/snap ubr</userinput>
 
 hostD&prompt.root; <userinput>atmconfig natm add 192.168.173.1 hatm0 0 102 llc/snap ubr</userinput>
 hostD&prompt.root; <userinput>atmconfig natm add 192.168.173.2 hatm0 0 104 llc/snap ubr</userinput>
 hostD&prompt.root; <userinput>atmconfig natm add 192.168.173.3 hatm0 0 105 llc/snap ubr</userinput></screen>
 
 	<para>Uiteraard kunnen ook andere verkeerscontracten dan UBR
 	  worden gebruikt indien de ATM-adapter die ondersteunt.  In dit
 	  geval wordt de naam van het verkeerscontract gevolgd door de
 	  parameters van het verkeer.  Hulp voor het gereedschap
 	  &man.atmconfig.8; kan verkregen worden met:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>atmconfig help natm add</userinput></screen>
 
 	<para>of in de hulppagina &man.atmconfig.8;.</para>
 
 	<para>Dezelfde configuratie kan ook bereikt worden via
 	  <filename>/etc/rc.conf</filename>.  Voor
 	  <hostid>hostA</hostid> wordt dit:</para>
 
 <programlisting>network_interfaces="lo0 hatm0"
 ifconfig_hatm0="inet 192.168.173.1 up"
 natm_static_routes="hostB hostC hostD"
 route_hostB="192.168.173.2 hatm0 0 100 llc/snap ubr"
 route_hostC="192.168.173.3 hatm0 0 101 llc/snap ubr"
 route_hostD="192.168.173.4 hatm0 0 102 llc/snap ubr"</programlisting>
 
 	<para>De huidige toestand van alle <acronym>CLIP</acronym>
 	  routes kan worden verkregen met:</para>
 
 	<screen>hostA&prompt.root; <userinput>atmconfig natm show</userinput></screen>
       </sect3>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="carp">
     <sect1info>
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <firstname>Tom</firstname>
 	  <surname>Rhodes</surname>
 	  <contrib>Bijgedragen door </contrib>
 	</author>
       </authorgroup>
     </sect1info>
 
     <title>Common Address Redundancy Protocol (CARP)</title>
 
     <indexterm><primary>CARP</primary></indexterm>
 
     <indexterm><primary>Common Address Redundancy Protocol</primary></indexterm>
 
     <para>Het Common Address Redundancy Protocol, of
       <acronym>CARP</acronym>, staat toe dat meerdere hosts hetzelfde
       <acronym>IP</acronym>-adres gebruiken.  In sommige opstellingen
       wordt dit gebruikt voor beschikbaarheid of loadbalancing.  Hosts
       kunnen ook gescheiden <acronym>IP</acronym>-adressen gebruiken,
       zoals in het voorbeeld dat hier is gegeven.</para>
 
     <para>Om ondersteuning voor <acronym>CARP</acronym> aan te zetten,
       dient de &os;-kernel herbouwd zoals beschreven in
       <xref linkend="kernelconfig"/> met de volgende
       optie:</para>
 
     <programlisting>device	carp</programlisting>
 
     <para>Als alternatief kan de <filename>if_carp.ko</filename>
       module geladen worden tijdens het opstarten.  Voeg de volgende
       regel toe aan <filename>/boot/loader.conf</filename>:</para>
 
     <programlisting>if_carp_load="YES"</programlisting>
 
     <para>De functionaliteit van <acronym>CARP</acronym> zou nu
       beschikbaar moeten zijn en kan met verschillende
       <command>sysctl</command>-<acronym>OID</acronym>s worden
       bijgesteld:</para>
 
     <informaltable frame="none" pgwide="1">
       <tgroup cols="2">
 	<thead>
 	  <row>
 	    <entry>OID</entry>
 
 	    <entry>Beschrijving</entry>
 	  </row>
 	</thead>
 
 	<tbody>
 	  <row>
 	    <entry><varname>net.inet.carp.allow</varname></entry>
 
 	    <entry>Accepteer inkomende <acronym>CARP</acronym> pakketten.
 	      Staat standaard aan.</entry>
 	  </row>
 
 	  <row>
 	    <entry><varname>net.inet.carp.preempt</varname></entry>
 
 	    <entry>Deze optie zet alle <acronym>CARP</acronym>
 	      interfaces down op de host wanneer er een down gaat.
 	      Staat standaard uit.</entry>
 	  </row>
 
 	  <row>
 	    <entry><varname>net.inet.carp.log</varname></entry>
 
 	    <entry>De waarde <literal>0</literal> zet alle logging uit.
 	      De waarde <literal>1</literal> zet het loggen van slechte
 	      <acronym>CARP</acronym>-pakketten aan.  Waardes hoger dan
 	      <literal>1</literal> zet het loggen van
 	      toestandsveranderingen van de <acronym>CARP</acronym>
 	      interfaces aan.  De standaardwaarde is
 	      <literal>1</literal>.</entry>
 	  </row>
 
 	  <row>
 	    <entry><varname>net.inet.carp.arpbalance</varname></entry>
 
 	    <entry>Balanceer lokaal netwerkverkeer met
 	      <acronym>ARP</acronym>.  Staat standaard uit.</entry>
 	  </row>
 
 	  <row>
 	    <entry><varname>net.inet.carp.suppress_preempt</varname></entry>
 
 	    <entry>Een alleen-lezen <acronym>OID</acronym> die de
 	      toestand van preëmptie-onderdrukking weergeeft.
 	      Preëmptie kan worden onderdrukt wanneer de verbinding
 	      op een interface afwezig is.  De waarde
 	      <literal>0</literal> betekent dat preëmptie niet
 	      onderdrukt is.  Elk probleem verhoogt deze
 	      <acronym>OID</acronym>.</entry>
 	  </row>
 	</tbody>
       </tgroup>
     </informaltable>
 
     <para>De <acronym>CARP</acronym>-apparaten zelf kunnen met het
       commando <command>ifconfig</command> worden aangemaakt:</para>
 
     <screen>&prompt.root; <userinput>ifconfig carp0 create</userinput></screen>
 
     <para>In een echte omgeving hebben deze interfaces unieke
       identificatienummers, bekend als een <acronym>VHID</acronym>,
       nodig.  Dit <acronym>VHID</acronym> of Virtual Host Identification
       zal worden gebruikt om de hosts op het netwerk te
       onderscheiden.</para>
 
     <sect2>
       <title>CARP gebruiken voor serverbeschikbaarheid</title>
 
       <para>Eén gebruik van <acronym>CARP</acronym>, zoals boven
 	aangegeven, is serverbeschikbaarheid.  Dit voorbeeld geeft
 	failover-ondersteuning voor drie hosts, met allemaal een uniek
 	<acronym>IP</acronym>-adres en dezelfde webinhoud.  Deze
 	machines zullen samen met een Round Robin <acronym>DNS</acronym>
 	configuratie dienst doen.  De failover-machine zal twee
 	aanvullende <acronym>CARP</acronym>-interfaces hebben,
 	één voor elk van de <acronym>IP</acronym>'s van de
 	contentservers.  Wanneer er een storing optreedt, zou de
 	failover-server het <acronym>IP</acronym>-adres van de falende
 	machine moeten oppikken.  Dit betekent dat de storing geheel
 	onmerkbaar zou moeten zijn voor de gebruiker.  De
 	failover-server heeft dezelfde inhoud en diensten nodig als de
 	andere contentservers waarvoor het moet invallen.</para>
 
       <para>De twee machines dienen identiek geconfigureerd te worden
 	op de gegeven hostnamen en <acronym>VHID</acronym>s na.  Dit
 	voorbeeld noemt deze machines respectievelijk
 	<hostid>hosta.example.org</hostid> en
 	<hostid>hostb.example.org</hostid>.  Ten eerste dienen de
 	benodigde regels voor een <acronym>CARP</acronym>-configuratie
 	aan <filename>rc.conf</filename> te worden toegevoegd.  Voor
 	<hostid>hosta.example.org</hostid> dient het bestand
 	<filename>rc.conf</filename> de volgende regels te bevatten:</para>
 
       <programlisting>hostname="hosta.example.org"
 ifconfig_fxp0="inet 192.168.1.3 netmask 255.255.255.0"
 cloned_interfaces="carp0"
 ifconfig_carp0="vhid 1 pass testpass 192.168.1.50/24"</programlisting>
 
       <para>Op <hostid>hostb.example.org</hostid> dienen de volgende
 	regels in <filename>rc.conf</filename> te staan:</para>
 
       <programlisting>hostname="hostb.example.org"
 ifconfig_fxp0="inet 192.168.1.4 netmask 255.255.255.0"
 cloned_interfaces="carp0"
 ifconfig_carp0="vhid 2 pass testpass 192.168.1.51/24"</programlisting>
 
       <note>
 	<para>Het is erg belangrijk dat de wachtwoorden die met de optie
 	  <option>pass</option> aan <command>ifconfig</command> gegeven
 	  zijn, identiek zijn.  De <devicename>carp</devicename>
 	  apparaten zullen alleen luisteren naar en advertenties
 	  accepteren van machines met het juiste wachtwoord.  Het
 	  <acronym>VHID</acronym> dient ook verschillend te zijn voor
 	  elke machine.</para>
       </note>
 
       <para>De derde machine,
 	<hostid>provider.example.org</hostid>, dient voorbereidt te
 	worden op het afhandelen van failover van beide hosts.  Deze
 	machine heeft twee <devicename>carp</devicename> apparaten nodig,
 	één om elke host af te handelen.  De juiste
 	instelregels voor <filename>rc.conf</filename> zullen ongeveer
 	gelijk zijn aan de volgende:</para>
 
       <programlisting>hostname="provider.example.org"
 ifconfig_fxp0="inet 192.168.1.5 netmask 255.255.255.0"
 cloned_interfaces="carp0 carp1"
 ifconfig_carp0="vhid 1 advskew 100 pass testpass 192.168.1.50/24"
 ifconfig_carp1="vhid 2 advskew 100 pass testpass 192.168.1.51/24"</programlisting>
 
       <para>Met twee <devicename>carp</devicename> apparaten is
 	<hostid>provider.example.org</hostid> in staat om het
 	<acronym>IP</acronym>-adres van de andere machine op te pikken
 	wanneer de ene niet meer antwoordt.</para>
 
       <note>
 	<para>De standaard &os;-kernel <emphasis>kan</emphasis>
 	  preëmptie geactiveerd hebben.  In dat geval hoeft
 	  <hostid>provider.example.org</hostid> het
 	  <acronym>IP</acronym>-adres niet terug te geven aan de
 	  originele contentserver.  In dit geval kan het nodig zijn dat
 	  een beheerder handmatig het IP terug aan de meester moet geven.
 	  Het volgende commando dient op
 	  <hostid>provider.example.org</hostid> gegeven te worden:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>ifconfig carp0 down && ifconfig carp0 up</userinput></screen>
 
 	<para>Dit dient gedaan te worden op de
 	  <devicename>carp</devicename> interface die met de juiste
 	  host overeenkomt.</para>
       </note>
 
       <para>Op dit moment dient <acronym>CARP</acronym> volledig actief
 	en beschikbaar voor testen te zijn.  Voor het testen dienen
 	òfwel het netwerken herstart te worden, òf de
 	machines dienen opnieuw opgestart te worden.</para>
 
       <para>Meer informatie is altijd beschikbaar in de hulppagina
 	&man.carp.4;</para>
     </sect2>
   </sect1>
 </chapter>
Index: translations/nl_NL.ISO8859-1/books/handbook/basics/chapter.xml
===================================================================
--- translations/nl_NL.ISO8859-1/books/handbook/basics/chapter.xml	(revision 40366)
+++ translations/nl_NL.ISO8859-1/books/handbook/basics/chapter.xml	(revision 40367)
@@ -1,3016 +1,3007 @@
 <?xml version="1.0" encoding="iso-8859-1" standalone="no"?>
 <!--
      The FreeBSD Dutch Documentation Project
 
      $FreeBSD$
 
      %SOURCE%	en_US.ISO8859-1/books/handbook/basics/chapter.xml
-     %SRCID%	39831
+     %SRCID%	39947
 -->
 
 <chapter id="basics">
   <chapterinfo>
     <authorgroup>
       <author>
 	<firstname>Chris</firstname>
 	<surname>Shumway</surname>
 	<contrib>Herschreven door </contrib>
       </author>
     </authorgroup>
     <authorgroup>
       <author>
 	<firstname>Remko</firstname>
 	<surname>Lodder</surname>
 	<contrib>Vertaald door </contrib>
       </author>
     </authorgroup>
   </chapterinfo>
 
   <title>&unix; beginselen</title>
 
   <sect1 id="basics-synopsis">
     <title>Overzicht</title>
 
     <para>Het volgende hoofdstuk behandelt de basiscommando's en
       functionaliteit van het &os; besturingssysteem.  Veel van dit
       materiaal is relevant voor elk &unix; achtig besturingssysteem.
       Als de lezer reeds bekend is met het materiaal, hoeft dit
       hoofdstuk niet gelezen te worden.  Lezer die nog niet eerder
       met &os; te maken hebben gehad wordt aangeraden door te
       lezen.</para>
 
     <para>Na het lezen van dit hoofdstuk weet de lezer:</para>
 
     <itemizedlist>
       <listitem>
 	<para>Hoe <quote>virtuele consoles</quote> in &os; gebruikt
 	  kunnen worden;</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Hoe &unix; bestandspermissies werken en hoe
 	  bestandsvlaggen in &os; werken;</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Hoe het standaard &os; bestandssysteem eruit ziet;</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Hoe een &os; harde schijf is ingedeeld;</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Hoe bestandssystemen gekoppeld en ontkoppeld
 	  worden;</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Wat processen, daemons en signalen zijn;</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Wat een shell is en hoe de standaard omgevingsvariabelen
 	  veranderd kunnen worden;</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Hoe elementaire tekstverwerkers te gebruiken;</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Wat apparaten en apparaatkoppelpunten zijn;</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Welk binair formaat &os; gebruikt;</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Hoe handleidingen te gebruiken meer informatie.</para>
       </listitem>
     </itemizedlist>
   </sect1>
 
   <sect1 id="consoles">
     <title>Virtuele consoles en terminals</title>
 
     <indexterm><primary>Virtuele consoles</primary></indexterm>
 
     <indexterm><primary>terminals</primary></indexterm>
 
     <para>&os; kan op diverse manieren gebruikt worden.
       Één van deze manieren is het typen van commando's
       in een tekstterminal.  Veel van de flexibiliteit en kracht van
       een &unix; besturingssysteem is gemakkelijk beschikbaar als je
       &os; op deze manier gebruikt.  Dit onderdeel beschrijft wat
       <quote>terminals </quote> en <quote>consoles</quote> zijn en hoe
       je deze kan gebruiken in &os;.</para>
 
     <sect2 id="consoles-intro">
       <title>De console</title>
 
       <indexterm><primary>console</primary></indexterm>
 
       <para>Als &os; niet is ingesteld om automatisch een grafische
 	omgeving te starten tijdens het opstarten, geeft het systeem
 	een login prompt als het gestart is.  Dit gebeurt direct nadat
 	de startscripts klaar zijn.  Er wordt iets als het volgende
 	getoond:</para>
 
       <screen>Additional ABI support:.
 Local package initialization:.
 Additional TCP options:.
 
 Fri Sep 20 13:01:06 EEST 2002
 
 &os;/i386 (pc3.example.org) (ttyv0)
 
 login:</screen>
 
       <para>De meldingen op het scherm kunnen wellicht iets anders zijn
 	op een systeem, maar het zal iets soortgelijks zijn.  De
 	laatste twee regels zijn de regels waar het nu over gaat.
 	De voorlaatste regel toont:</para>
 
       <programlisting>&os;/i386 (pc3.example.org) (ttyv0)</programlisting>
 
       <para>Deze regel bevat enkele informatie over het systeem dat
 	net gestart is: dit is een <quote>&os;</quote> console,
 	draaiend op een Intel of soortgelijke processor op de x86
 	architectuur.
 
 	<footnote>
 	  <para>Dit betekent <literal>i386</literal>.  Let op: ook al
 	    draait &os; niet op een Intel 386 processor, toch is dit
 	    een <literal>i386</literal>.  Het is niet het type
 	    processor, maar de processor
 	    <quote>architectuur</quote>.</para></footnote>
 
 	De naam van de machine (elke &unix; machine heeft een
 	naam) is <hostid>pc3.example.org</hostid> en dit is de console
 	van het systeem, de <devicename>ttyv0</devicename>
 	terminal.</para>
 
       <para>De laatste regel is altijd:</para>
 
       <programlisting>login:</programlisting>
 
       <para>Dit is het deel waar een <quote>gebruikersnaam</quote>
 	ingevuld moet worden om aan te melden op &os;.  Het volgende
 	deel beschrijft hoe dat werkt.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="consoles-login">
       <title>Aanmelden op &os;</title>
 
       <para>&os; is een multi-user en multi-processing systeem.  Dit is
 	de formele beschrijving die meestal gegeven wordt aan een
 	systeem dat gebruikt wordt door meerdere personen die
 	gelijktijdig verschillende programma's draaien op
 	één enkele machine.</para>
 
       <para>Elk multi-user systeem heeft een manier nodig om een
 	<quote>gebruiker</quote> van alle andere gebruikers te kunnen
 	onderscheiden.  In &os; (en alle andere &unix; achtige
 	besturingssystemen), wordt dit bereikt door te eisen dat
 	elke gebruiker moet <quote>aanmelden</quote> op het systeem
 	voordat hij/zij programma's kan draaien.  Elke gebruiker heeft
 	een unieke naam (de <quote>gebruikersnaam</quote>) en een
 	persoonlijke, geheime sleutel (het <quote>wachtwoord</quote>).
 	&os; vraagt om deze twee gegevens voordat het een gebruiker
 	toegestaat om programma's te draaien.</para>
 
       <indexterm><primary>startup scripts</primary></indexterm>
 
       <para>Direct nadat &os; is opgestart en de opstartscripts
 	<footnote>
 	  <para>Opstart scripts zijn programma's die automatisch gestart
 	    worden tijdens het opstarten.  Het hoofddoel van deze
 	    programma's is om dingen goed te zetten zodat alle andere
 	    programma's ook kunnen draaien, en om services te starten
 	    die je geconfigureerd hebt om bruikbare zaken in de
 	    achtergrond te doen.</para></footnote>
 	afgerond zijn, wordt een prompt getoond dat vraagt om een
 	geldige aanmeldnaam op te geven.</para>
 
       <screen>login:</screen>
 
       <para>In dit voorbeeld wordt aangenomen de gebruikersnaam
 	<username>john</username> is.  Als na deze prompt
 	<literal>john</literal> wordt getype en op
 	<keycap>Enter</keycap> wordt gedrukt, verschijnt hierna
 	een prompt om het <quote> wachtwoord</quote> in te
 	voeren:</para>
 
       <screen>login: <userinput>john</userinput>
 Password:</screen>
 
       <para>Nu kan <username>john</username>'s wachtwoord ingevoerd
 	worden en op <keycap>Enter</keycap> gedrukt worden.  Het
 	wachtwoord wordt <emphasis>niet getoond</emphasis>!  Daarover
 	hoeft geen zorg te bestaan.  Het is voldoende om te zeggen dat
 	dit om veiligheidsredenen gedaan wordt.</para>
 
       <para>Als het juiste wachtwoord is ingegeven, is er aangemeld bij
 	op &os; en in het systeem klaar om alle beschikbare commando's
 	uit te voeren.</para>
 
       <para>Na het aanmelden is de <acronym>MOTD</acronym> of het
 	bericht van de dag zichtbaar, gevolgd door een commandoprompt
 	(een <literal>#</literal>, <literal>$</literal> of een
 	<literal>%</literal> karakter).  Dit geeft aan dat er succesvol
 	is aangemeld op &os;.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="consoles-virtual">
       <title>Meerdere consoles</title>
 
       <para>&unix; programma's draaien in één console is
 	prima, maar &os; kan veel programma's tegelijk draaien.  Om
 	maar één console te hebben waar commando's
 	ingetypt kunnen worden zou zonde zijn van een besturingssysteem
 	als &os; waar meerdere programma's tegelijkertijd op kunnen
 	draaien.  Hier kunnen <quote>virtuele consoles</quote> van pas
 	komen.</para>
 
       <para>&os; kan ingesteld worden om verschillende virtuele
 	consoles te tonen.  Met toetscombinaties kan van de ene console
 	naar de gewisseld worden.  Elke console heeft zijn eigen
 	uitvoerkanaal, en &os; zorgt ervoor dat alle toetsenbordinvoer
 	en monitoruitvoer goed wordt gezet als er van de ene console
 	naar de volgende wordt gewisseld.</para>
 
       <para>In &os; kunnen speciale toetscombinaties gebruikt worden om
 	te wisselen naar een ander virtueel console.
 	<footnote>
 	  <para>Een redelijk technische en accurate beschrijving van
 	    alle details over de &os; console en toetsenborddrivers
 	    staan in de hulppagina's van &man.syscons.4;,
 	    &man.atkbd.4;, &man.vidcontrol.1; en &man.kbdcontrol.1;.
 	    Hier wordt niet verder op ingegaan, maar de
 	    geïnteresseerde lezer kan altijd de hulppagina's
 	    raadplegen voor meer details en een grondige uitleg over
 	    hoe alles werkt.</para></footnote>
 	In &os; kan
 	<keycombo><keycap>Alt</keycap><keycap>F1</keycap></keycombo>,
 	<keycombo><keycap>Alt</keycap><keycap>F2</keycap></keycombo>
 	tot en met
 	<keycombo><keycap>Alt</keycap><keycap>F8</keycap></keycombo>
 	gebruikt worden om te wisselen naar een ander virtueel
 	console.</para>
 
       <para>Als wordt gewisseld van de ene naar de andere console zorgt
 	&os; dat de uitvoer bewaard blijft.  Het resultaat is een
 	<quote>illusie</quote> van het hebben van meerdere schermen en
 	toetsenborden die gebruikt kunnen worden om commando's in te
 	voeren om &os; te laten draaien.  De programma's die in de ene
 	virtuele console draaien, stoppen niet als de console niet
 	zichtbaar is.  Ze blijven doordraaien als naar een andere
 	virtuele console wordt gewisseld.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="consoles-ttys">
       <title>Het bestand <filename>/etc/ttys</filename></title>
 
       <para>De standaardinstelling van &os; start op met acht virtuele
 	consoles.  Dit is echter geen vaste waarde en een installatie
 	kan eenvoudig aangepast worden, zodat het systeem gestart
 	wordt met meer of minder virtuele consoles.  De hoeveelheid en
 	instellingen van de virtuele consoles worden ingesteld in
 	<filename>/etc/ttys</filename>.</para>
 
       <para><filename>/etc/ttys</filename> kan gebruikt worden om
 	virtuele consoles in te stellen.  Elke niet-commentaar
 	regel in dit bestand (regels die niet beginnen met een
 	<literal>#</literal> karakter) bevat instellingen voor een
 	terminal of virtuele console.  De standaardversie van dit
 	bestand die meegeleverd wordt met &os; stelt negen virtuele
 	consoles in en activeert er acht.  Dit zijn de regels die
 	beginnen met <literal>ttyv</literal>:</para>
 
       <programlisting># naam  getty                             type    status           commentaar
 #
 ttyv0   "/usr/libexec/getty Pc"         cons25  on  secure
 # Virtual terminals
 ttyv1   "/usr/libexec/getty Pc"         cons25  on  secure
 ttyv2   "/usr/libexec/getty Pc"         cons25  on  secure
 ttyv3   "/usr/libexec/getty Pc"         cons25  on  secure
 ttyv4   "/usr/libexec/getty Pc"         cons25  on  secure
 ttyv5   "/usr/libexec/getty Pc"         cons25  on  secure
 ttyv6   "/usr/libexec/getty Pc"         cons25  on  secure
 ttyv7   "/usr/libexec/getty Pc"         cons25  on  secure
 ttyv8   "/usr/X11R6/bin/xdm -nodaemon"  xterm   off secure</programlisting>
 
       <para>Een uitgebreide beschrijving van elke kolom in dit
 	bestand en alle mogelijke opties voor virtuele consoles staan
 	in de &man.ttys.5; hulppagina
 	gebruiken.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="consoles-singleuser">
       <title>Single-user console</title>
 
       <para>In <xref linkend="boot-singleuser"/> staat een
 	gedetailleerde beschrijving van de <quote>single-user
 	  modus</quote>.  Het is belanrijk te melden dat er in
 	single-user modus maar één console is.  Er zijn
 	geen virtuele consoles beschikbaar.  De instellingen van de
 	single-user modus console staan ook in
 	<filename>/etc/ttys </filename>.  De regel begint met
 	<literal>console</literal>:</para>
 
       <programlisting># name  getty                             type    status           commentaar
 #
 # Als een console gemarkeerd is als "insecure", zal het init script om het root-wachtwoord
 # vragen wanneer het in single-user mode komt.
 console none                              unknown off secure</programlisting>
 
       <note>
 	<para>Zoals het commentaar boven de <literal>console</literal>
 	  regel aangeeft, kan in deze regel het woord
 	  <literal>secure</literal> gewijzigd worden in
 	  <literal>insecure</literal>.  In dat geval vraagt &os; bij
 	  het opstarten in single-user modus nog steeds om een
 	  <username>root</username>-wachtwoord.</para>
 
 	<para><emphasis>Pas op als dit wordt veranderd in
 	    <literal>insecure</literal></emphasis>.  Als het wachtwoord
 	  van de gebruiker <username>root</username> zoek is,
 	  wordt het opstarten in single-user modus lastig.  Het is nog
 	  steeds mogelijk, maar het kan vrij moeilijk zijn voor iemand
 	  die &os; niet zo goed kent met betrekking tot het opstarten
 	  en de programma's die daarbij gebruikt worden.</para>
       </note>
     </sect2>
 
     <sect2 id="consoles-vidcontrol">
       <title>Het wijzigen van de console video mode</title>
 
       <para>De &os; standaard video mode kan worden gewijzigd in
 	1024x768, 1280x1024, of een van de vele andere formaten die
 	ondersteund worden door de grafische kaart en monitor.  Om
 	gebruik te maken van de verschillende video modes, moet eerst
 	de kernel opnieuw gecompileerd worden met twee extra opties:</para>
 
       <programlisting>options VESA
 options SC_PIXEL_MODE</programlisting>
 
       <para>Zodra de kernel opnieuw gecompileerd is met deze twee opties
 	kan gekeken worden welke video modes er ondersteund worden door
 	de hardware door gebruik te maken van de &man.vidcontrol.1;
 	applicatie.  Om een overzicht te krijgen van de ondersteunde
 	video modes moet het volgende ingevoerd worden:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>vidcontrol -i mode</userinput></screen>
 
       <para>Het resultaat van dit commando is een lijst van video modes
 	welke ondersteund worden door de hardware.  Hierna kan de nieuwe
 	video mode gekozen worden door dit aan te geven aan
 	&man.vidcontrol.1;:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>vidcontrol MODE_279</userinput></screen>
 
       <para>Als de nieuwe video mode acceptabel is, kan dit permanent
 	ingesteld worden door het volgende in
 	<filename>/etc/rc.conf</filename> te zetten:</para>
 
       <programlisting>allscreens_flags="MODE_279"</programlisting>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="permissions">
     <title>Rechten</title>
 
     <indexterm><primary>UNIX</primary></indexterm>
 
     <para>&os;, direct afgeleid van BSD &unix;, is gebaseerd op
       verschillende belangrijke &unix; concepten.  Het meest bekende is
       dat &os; een multi-user systeem is.  Het systeem kan meerdere
       gebruikers behandelen die tegelijkertijd totaal verschillende
       dingen doen.  Het systeem is verantwoordelijk voor het netjes
       delen en beheren voor aanvragen voor hardware, randapparatuur,
       geheugen en cpu tijd tussen elke gebruiker.</para>
 
     <para>Omdat het systeem in staat is om meerdere gebruikers te
       ondersteunen, heeft alles wat door het systeem beheerd wordt een
       set van rechten die aangeeft wie mag lezen, schrijven en de
       bron mag uitvoeren.  Deze rechten zijn opgeslagen in drie
       octetten, die weer in drie stukjes onderverdeeld zijn:
       één voor de eigenaar van het bestand,
       één voor de groep waar het bestand toe behoort en
       één voor de overigen.  De numerieke weergave werkt
       als volgt:</para>
 
     <indexterm><primary>Rechten</primary></indexterm>
 
     <indexterm><primary>Bestandsrechten</primary></indexterm>
 
     <informaltable frame="none" pgwide="1">
       <tgroup cols="3">
 	<thead>
 	  <row>
 	    <entry>Waarde</entry>
 
 	    <entry>Recht</entry>
 
 	    <entry>Maprecht</entry>
 	  </row>
 	</thead>
 
 	<tbody>
 	  <row>
 	    <entry>0</entry>
 
 	    <entry>Niet lezen, niet schrijven, niet uitvoeren</entry>
 
 	    <entry><literal>---</literal></entry>
 	  </row>
 
 	  <row>
 	    <entry>1</entry>
 
 	    <entry>Niet lezen, niet schrijven,  uitvoeren</entry>
 
 	    <entry><literal>--x</literal></entry>
 	  </row>
 
 	  <row>
 	    <entry>2</entry>
 
 	    <entry>Niet lezen, schrijven, niet uitvoeren</entry>
 
 	    <entry><literal>-w-</literal></entry>
 	  </row>
 
 	  <row>
 	    <entry>3</entry>
 
 	    <entry>Niet lezen, schrijven, uitvoeren</entry>
 
 	    <entry><literal>-wx</literal></entry>
 	  </row>
 
 	  <row>
 	    <entry>4</entry>
 
 	    <entry>Lezen, niet schrijven, niet uitvoeren</entry>
 
 	    <entry><literal>r--</literal></entry>
 	  </row>
 
 	  <row>
 	    <entry>5</entry>
 
 	    <entry>Lezen, niet schrijven, uitvoeren</entry>
 
 	    <entry><literal>r-x</literal></entry>
 	  </row>
 
 	  <row>
 	    <entry>6</entry>
 
 	    <entry>Lezen, schrijven, niet uitvoeren</entry>
 
 	    <entry><literal>rw-</literal></entry>
 	  </row>
 
 	  <row>
 	    <entry>7</entry>
 
 	    <entry>Lezen, schrijven, uitvoeren</entry>
 
 	    <entry><literal>rwx</literal></entry>
 	  </row>
 	</tbody>
       </tgroup>
     </informaltable>
 
     <indexterm><primary><command>ls</command></primary></indexterm>
 
     <indexterm><primary>mappen</primary></indexterm>
 
     <para>De <option>-l</option> optie kan gebruikt worden met
       &man.ls.1; om een lange lijst met de inhoud van een map te zien
       die een kolom heeft met informatie over bestandsrechten voor de
       eigenaar, groep en de rest.  <command>ls -l</command> in een
       willekeurige map kan het volgende laten zien:</para>
 
     <screen>&prompt.user; <userinput>ls -l</userinput>
 total 530
 -rw-r--r--  1 root  wheel     512 Sep  5 12:31 myfile
 -rw-r--r--  1 root  wheel     512 Sep  5 12:31 otherfile
 -rw-r--r--  1 root  wheel    7680 Sep  5 12:31 email.txt
 ...</screen>
 
     <para>Zo ziet de eerste kolom van <command>ls -l</command>
       eruit:</para>
 
     <screen>-rw-r--r--</screen>
 
     <para>Het eerste (meest linkse) karakter geeft aan of dit een
       reguliere bestand is, een map, een speciaal karakter
       component(!), een socket of een andere pseudo-file component(!).
       In dit geval betekent de <literal>-</literal> dat het een
       regulier bestand is.  De volgende drie karakters,
       <literal>rw-</literal> in dit voorbeeld, geven de rechten voor de
       eigenaar van het bestand.  De drie karakters
       <literal>r--</literal> erna geven de rechten van voor de groep van
       het bestand.  De overige drie karakters <literal>r--</literal>
       tonen de rechten voor alle overige gebruikers.  Een streepje betekent dat
       de rechten uitgeschakeld zijn.  In het geval van dit bestand zijn de
       rechten zo ingesteld dat de eigenaar kan lezen en schrijven naar
       het bestand, de groep het bestand kan lezen, en alle overige
       gebruikers kunnen ook het bestand lezen.  Volgens de tabel hierboven
       worden de rechten <literal>644</literal>, waar de cijfers de drie
       stukjes van de rechten aangeven.</para>
 
     <para>Dit is allemaal leuk en aardig, maar hoe controleert het
       systeem dan rechten voor apparaten?  &os; behandelt de meeste
       hardware apparaten als bestanden die door programma's kunnen
       worden geopend en gelezen, en waar data naar toe kan worden
       geschreven, net zoals elk ander bestand.  Deze speciale apparaat
       bestanden worden bewaard in de map
       <filename>/dev</filename>.</para>
 
     <para>Mappen worden ook behandeld als bestanden.  Ze hebben lees,
       schrijf en uitvoerbare rechten.  De uitvoerbare vlag voor een map
       heeft een klein verschil qua betekenis dan die voor gewone
       bestanden.  Als een map als uitvoerbaar gemarkeerd is, betekent
       het dat erin gekeken mag worden.  Het is dus mogelijk om te
       wisselen naar de map met <command>cd</command> (wissel van map).
       Dit betekent ook dat in de map bestanden benaderd kunnen worden
       waarvan de naam bekend is.  Dit is natuurlijk afhankelijk van de
       rechten op het bestand zelf.</para>
 
     <para>In het bijzonder, om een lijst van de map te kunnen maken,
       moet een gebruiker leesrechten op de map hebben.  Om een bestand
       te verwijderen zijn de naam van het bestand en schrijf
       <emphasis>en</emphasis> uitvoerrechten op de map nodig waarin het
       bestand zich bevindt.</para>
 
     <para>Er zijn meer rechtenvlaggen, maar die worden slechts gebruikt
       in speciale gevallen, zoals bij setuid binaries en sticky mappen.
       Meer informatie over bestandsrechten en hoe die aangepast kunnen
       worden staat in &man.chmod.1;.</para>
 
     <sect2>
       <sect2info>
 	<authorgroup>
 	  <author>
 	    <firstname>Tom</firstname>
 	    <surname>Rhodes</surname>
 	    <contrib>Bijgedragen door </contrib>
 	  </author>
 	</authorgroup>
       </sect2info>
 
       <title>Symbolische rechten</title>
 
       <indexterm>
 	<primary>rechten</primary>
 
 	<secondary>symbolisch</secondary>
       </indexterm>
 
       <para>Symbolische rechten, soms ook wel symbolische expressies,
 	gebruiken karakters in plaats van octale getallen om rechten
 	aan bestanden en mappen te geven.  Symbolische expressies
 	gebruiken de volgende opbouw: (wie) (actie) (permissies), waar
 	de volgende waardes beschikbaar zijn:</para>
 
       <informaltable frame="none" pgwide="1">
 	<tgroup cols="3">
 	  <thead>
 	    <row>
 	      <entry>Optie</entry>
 
 	      <entry>Letter</entry>
 
 	      <entry>Vertegenwoordigt</entry>
 	    </row>
 	  </thead>
 
 	  <tbody>
 	    <row>
 	      <entry>(wie)</entry>
 
 	      <entry>u</entry>
 
 	      <entry>Gebruiker</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>(wie)</entry>
 
 	      <entry>g</entry>
 
 	      <entry>Groepseigenaar</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>(wie)</entry>
 
 	      <entry>o</entry>
 
 	      <entry>Overigen</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>(wie)</entry>
 
 	      <entry>a</entry>
 
 	      <entry>Iedereen (<quote>wereld</quote>)</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>(actie)</entry>
 
 	      <entry>+</entry>
 
 	      <entry>Rechten toevoegen</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>(actie)</entry>
 
 	      <entry>-</entry>
 
 	      <entry>Rechten verwijderen</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>(actie)</entry>
 
 	      <entry>=</entry>
 
 	      <entry>Stel deze rechten in</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>(recht)</entry>
 
 	      <entry>r</entry>
 
 	      <entry>Lezen</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>(recht)</entry>
 
 	      <entry>w</entry>
 
 	      <entry>Schrijven</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>(recht)</entry>
 
 	      <entry>x</entry>
 
 	      <entry>Uitvoeren</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>(recht)</entry>
 
 	      <entry>t</entry>
 
 	      <entry>Sticky bit</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>(recht)</entry>
 
 	      <entry>s</entry>
 
 	      <entry>Verander UID of GID</entry>
 	    </row>
 	  </tbody>
 	</tgroup>
       </informaltable>
 
       <para>Deze waardes worden gebruikt met &man.chmod.1;, net zoals
 	eerder, alleen nu met letters.  Het volgende commando kan
 	gebruikt worden om de overige gebruikers toegang tot
 	<replaceable>BESTAND</replaceable> te ontzeggen:</para>
 
       <screen>&prompt.user; <userinput>chmod go= BESTAND</userinput></screen>
 
       <para>Er kan een door komma's gescheiden lijst geleverd worden als
 	meer dan één wijziging aan een bestand moet worden
 	uitgevoerd.  Het volgende commando past de rechten voor de groep
 	en de <quote>wereld</quote> aan door de schrijfrechten te
 	ontnemen om daarna iedereen uitvoerrechten te geven:</para>
 
       <screen>&prompt.user; <userinput>chmod go-w,a+x <replaceable>BESTAND</replaceable></userinput></screen>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <sect2info>
 	<authorgroup>
 	  <author>
 	    <firstname>Tom</firstname>
 	    <surname>Rhodes</surname>
 	    <contrib>Geschreven door </contrib>
 	  </author>
 	</authorgroup>
       </sect2info>
 
       <title>&os; bestandsvlaggen</title>
 
       <para>Naast de bestandsrechten die hiervoor zijn besproken,
 	biedt &os; ondersteuning voor <quote>bestandsvlaggen.</quote>
 	Deze vlaggen bieden een aanvullend beveiligingsniveau en
 	controle over bestanden, maar niet over mappen.</para>
 
       <para>Bestandsvlaggen voegen een extra niveau van controle over
 	bestanden, waardoor verzekerd kan worden dat in sommige
 	gevallen zelfs <username>root</username> een bestand niet kan
 	verwijderen of wijzigen.</para>
 
       <para>Bestandsvlaggen worden gewijzigd met het hulpprogramma
 	&man.chflags.1;, dat een eenvoudige interface heeft.  Om
 	bijvoorbeeld de systeemvlag niet verwijderdbaar in te stellen
 	op het bestand <filename>file1</filename>:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>chflags sunlink <filename>file1</filename></userinput></screen>
 
       <para>Om de vlag niet verwijderbaar weer te verwijderen kan het
 	voorgaande commando met <quote>no</quote> voor
 	<option>sunlink</option> worden uitgevoerd:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>chflags nosunlink <filename>file1</filename></userinput></screen>
 
       <para>Om de vlaggen op een bestand te bekijken, kan het &man.ls.1;
 	commando met de vlaggen <option>-lo</option> gebruikt worden:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>ls -lo <filename>file1</filename></userinput></screen>
 
       <para>De uitvoer hoort er ongeveer als volgt uit te zien:</para>
 
       <programlisting>-rw-r--r--  1 trhodes  trhodes  sunlnk 0 Mar  1 05:54 file1</programlisting>
 
       <para>Een aantal vlaggen kan alleen ingesteld of verwijderd
 	worden door de gebruiker <username>root</username>.  In andere
 	gevallen kan de eigenaar van een bestand vlaggen instellen.
 	Meer informatie voor beheerders staat in &man.chflags.1; en
 	&man.chflags.2;.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <sect2info>
 	<authorgroup>
 	  <author>
 	    <firstname>Tom</firstname>
 	    <surname>Rhodes</surname>
 	    <contrib>Bijgedragen door </contrib>
 	  </author>
 	</authorgroup>
       </sect2info>
 
       <title>De <literal>setuid</literal>-, <literal>setgid</literal>-, en <literal>klevende</literal> toestemmingen</title>
 
       <para>Buiten de toestemmingen die reeds besproken zijn, zijn er
 	nog drie specifieke instellingen waarvan alle beheerders kennis
 	dienen te hebben.  Dit zijn de <literal>setuid</literal>-,
 	<literal>setgid</literal>-, en <literal>sticky</literal>
 	toestemmingen.</para>
 
       <para>Deze instellingen zijn belangrijk voor sommige
 	&unix;-bewerkingen omdat ze functionaliteit bieden die
 	normaliter niet aan normale gebruikers wordt gegeven.  Om ze te
 	begrijpen, dient ook het verschil tussen de echte gebruikers-ID
 	en de effectieve gebruikers-ID opgemerkt te worden.</para>
 
       <para>De echte gebruikers-ID is de <acronym>UID</acronym> die het
 	proces start of bezit.  De effectieve <acronym>UID</acronym> is
 	de gebruikers-ID waaronder het proces draait.  Bijvoorbeeld, het
 	gereedschap &man.passwd.1; draait met de echte gebruikers-ID van
 	de gebruiker die het wachtwoord verandert; echter, om de
 	database met wachtwoorden te manipuleren, draait het met de
 	effectieve ID van de gebruiker <username>root</username>.  Dit
 	is wat normale gebruikers in staat stelt om hun wachtwoorden te
 	veranderen zonder een fout <errorname>Permission
 	  Denied</errorname> te zien.</para>
 
       <note>
 	<para>De &man.mount.8;-optie <literal>nosuid</literal> zorgt
 	  ervoor dat deze binairen zwijgend falen.  Dit houdt in dat ze
 	  niet worden uitgevoerd zonder ooit de gebruiker op de hoogte
 	  te stellen.  Deze optie is ook niet geheel betrouwbaar
 	  aangezien een <literal>nosuid</literal>-wrapper dit volgens de
 	  handleidingpagina &man.mount.8; kan omzeilen.</para>
       </note>
 
       <para>De setuid-toestemming kan aangezet worden door het cijfer
 	vier (4) voor een toestemmingenverzameling te plaatsen zoals te
 	zien is in het volgende voorbeeld:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>chmod 4755 suidvoorbeeld.sh</userinput></screen>
 
       <para>De toestemmingen op het bestand
 	<filename>suidvoorbeeld.sh</filename> dienen er nu als volgt uit
 	te zien:</para>
 
       <programlisting>-rwsr-xr-x   1 trhodes  trhodes    63 Aug 29 06:36 suidvoorbeeld.sh</programlisting>
 
       <para>Het zou in dit voorbeeld te zien moeten zijn dat een
 	<literal>s</literal> nu deel is van de toestemmingenverzameling
 	bestemd voor de bestandseigenaar, en de uitvoerbare bit
 	vervangt.  Dit staat gereedschappen toe die verhoogde
 	toestemmingen nodig hebben, zoals <command>passwd</command>.</para>
 
       <para>Open twee terminals om dit in real-time te zien.  Start op
 	het ene het proces <command>passwd</command> als een normale
 	gebruiker.  Controleer de procestabel terwijl het op een nieuw
 	wachtwoord wacht en kijk naar de gebruikersinformatie van het
 	commando <command>passwd</command>.</para>
 
       <para>In terminal A:</para>
 
       <screen>Changing local password for trhodes
 Old Password:</screen>
 
       <para>In terminal B:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>ps aux | grep passwd</userinput></screen>
 
       <screen>trhodes  5232  0.0  0.2  3420  1608   0  R+    2:10AM   0:00.00 grep passwd
 root     5211  0.0  0.2  3620  1724   2  I+    2:09AM   0:00.01</screen>
 
       <para>Zoals boven vermeld, wordt <command>passwd</command> door
 	een normale gebruiker gedraaid, maar gebruikt het de effectieve
 	<acronym>UID</acronym> van <username>root</username>.</para>
 
       <para>De <literal>setgid</literal>-toestemming voert dezelfde
 	functie uit als de <literal>setuid</literal>-toestemming;
 	behalve dat het de groepsinstellingen verandert.  Wanneer een
 	applicatie of gereedschap met deze instelling wordt gedraaid,
 	krijgt het de toestemmingen gebaseerd op de groep die het
 	bestand bezit, niet op de gebruiker die het proces startte.</para>
 
       <para>Om de <literal>setgid</literal>-toestemming op een bestand
 	aan te zetten, dient een voorlopende twee (2) aan het commando
 	<command>chmod</command> gegeven te worden zoals in het volgende
 	voorbeeld:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>chmod 2755 sgidvoorbeeld.sh</userinput></screen>
 
       <para>De nieuwe instelling kan zoals hierboven bekeken worden,
 	merk op dat de <literal>s</literal> nu in het veld bestemd voor
 	de instellingen van de  groepstoestemmingen staat:</para>
 
       <programlisting>-rwxr-sr-x   1 trhodes  trhodes    44 Aug 31 01:49 sgidvoorbeeld.sh</programlisting>
 
       <note>
 	<para>In deze voorbeelden zal het shellscript niet met een
 	  andere <acronym>EUID</acronym> of effectief gebruikers-ID
 	  draaien, zelfs al is het shellscript uitvoerbaar.  Dit is
 	  omdat shellscripts geen toegang hebben tot de
 	  &man.setuid.2;-systeemaanroepen.</para>
       </note>
 
       <para>De eerste twee speciale toestemmingsbits die we besproken
 	hebben (de toestemmingsbits <literal>setuid</literal> en
 	<literal>setgid</literal>) kunnen de systeemveiligheid verlagen,
 	door verhoogde toestemmingen toe te staan.  Er is een derde bit
 	voor speciale toestemmingen die de veiligheid van een systeem
 	kan verhogen: de <literal>klevende bit</literal>.</para>
 
       <para>De <literal>klevende bit</literal>, wanneer deze op een map
 	is ingesteld, staat alleen het verwijderen van bestanden toe
 	door de eigenaar van die bestanden.  Deze
 	toestemmingenverzameling is nuttig om het verwijderen van
 	bestanden in publieke mappen, zoals <filename
 	  class="directory">/tmp</filename>, door gebruikers die het
 	bestand niet bezitten te voorkomen.  Zet een één
 	(1) voor de toestemming om deze toestemming te gebruiken.
 	Bijvoorbeeld:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>chmod 1777 /tmp</userinput></screen>
 
       <para>Het effect kan nu met het commando <command>ls</command>
 	bekeken worden:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>ls -al / | grep tmp</userinput></screen>
 
       <screen>drwxrwxrwt  10 root  wheel         512 Aug 31 01:49 tmp</screen>
 
       <para>De toestemming <literal>klevende bit</literal> is te
 	onderscheiden met de <literal>t</literal> aan het einde van de
 	verzameling.</para>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="dirstructure">
     <title>Mappenstructuur</title>
 
     <indexterm><primary>mappenstructuur</primary></indexterm>
 
     <para>De &os; mappenstructuur is erg belangrijk om het systeem
       goed te leren kennen.  Het belangrijkste concept om greep op te
       krijgen is die van de rootmap, <quote>/</quote>.  Deze map is de
       eerste die gekoppeld wordt tijdens het opstarten en bevat het
       basissysteem dat nodig is om het besturingssysteem gereed te
       maken voor multi-user taken.  De rootmap bevat ook koppelpunten
       voor elk ander bestandssysteem dat misschien gekoppeld
       wordt.</para>
 
     <para>Een koppelpunt is een map waar extra bestandssystemen aan het
       een bestandssysteem gekoppeld kunnen worden (meestal het root
       bestandssysteem).  Dit wordt beschreven
       in <xref linkend="disk-organization"/>.  Standaard koppelpunten
       zijn <filename>/usr</filename>, <filename>/var</filename>,
       <filename>/tmp</filename>, <filename>/mnt</filename> en
       <filename>/cdrom</filename>.  Naar deze mappen wordt meestal
       verwezen in <filename>/etc/fstab</filename>, een tabel met
       bestandssystemen en koppelpunten ter referentie voor het systeem.
       De meeste bestandssystemen in <filename>/etc/fstab</filename>
       worden automatisch gekoppeld tijdens het opstarten door het script
       &man.rc.8;, behalve als de optie <option>noauto</option>
       gedefinieerd is.  Details staan beschreven in <xref
 	linkend="disks-fstab"/>.</para>
 
     <para>Een complete beschrijving over het bestandssysteem staat in
       &man.hier.7;.  Hier wordt volstaan met een overzicht van de
       voorkomende mappen.</para>
 
     <para>
       <informaltable frame="none" pgwide="1">
 	<tgroup cols="2">
 	  <thead>
 	    <row>
 	      <entry>Map</entry>
 
 	      <entry>Omschrijving</entry>
 	    </row>
 	  </thead>
 
 	  <tbody valign="top">
 	    <row>
 	      <entry><filename class="directory">/</filename></entry>
 
 	      <entry>Rootmap van het bestandssysteem.</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry><filename class="directory">/bin/</filename></entry>
 
 	      <entry>Gebruikersapplicaties, belangrijk voor zowel
 		single user als multi-user omgevingen.</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry><filename class="directory">/boot/</filename></entry>
 
 	      <entry>Programma's en instellingenbestanden die
 		gebruikt worden tijdens het opstarten van het
 		besturingssysteem.</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry><filename
 		  class="directory">/boot/defaults/</filename></entry>
 
 	      <entry>Bestanden met standaardinstellingen voor
 		opstarten;, zie &man.loader.conf.5;.</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry><filename class="directory">/dev/</filename></entry>
 
 	      <entry>Apparaatnodes;, zie &man.intro.4;.</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry><filename class="directory">/etc/</filename></entry>
 
 	      <entry>Bestanden met systeeminstellingen en
 		scripts.</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry><filename
 		  class="directory">/etc/defaults/</filename></entry>
 
 	      <entry>Bestanden met standaard systeeminstellingen;, zie
 		&man.rc.8;.</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry><filename class="directory">/etc/mail/</filename></entry>
 
 	      <entry>Instellingenbestanden voor mail transport
 		programma's zoals &man.sendmail.8;.</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry><filename class="directory">/etc/namedb/</filename></entry>
 
 	      <entry>Instellingenbestanden voor
 		<command>named</command>, zie &man.named.8;.</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry><filename
 		  class="directory">/etc/periodic/</filename></entry>
 
 	      <entry>Scripts die dagelijks, wekelijks en maandelijks
 		via &man.cron.8; worden uitgevoerd,
 		zie &man.periodic.8;.</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry><filename class="directory">/etc/ppp/</filename></entry>
 
 	      <entry>Instellingenbestanden voor <command>ppp</command>,
 		zie &man.ppp.8;.</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry><filename class="directory">/mnt/</filename></entry>
 
 	      <entry>Lege map, veel gebruikt door systeembeheerders als
 		tijdelijk koppelpunt voor opslagruimtes.</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry><filename class="directory">/proc/</filename></entry>
 
 	      <entry>Process bestandssysteem;, zie &man.procfs.5; en
 		&man.mount.procfs.8;.</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry><filename class="directory">/rescue/</filename></entry>
 	      <entry>Statisch gelinkte programma's voor noodherstel,
 		zie &man.rescue.8;.</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry><filename class="directory">/root/</filename></entry>
 
 	      <entry>Thuismap van de gebruiker
 		<username>root</username>.</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry><filename class="directory">/sbin/</filename></entry>
 
 	      <entry>Systeemprogramma's en administratieprogramma's
 		belangrijk voor zowel single-user en multi-user
 		omgevingen.</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry><filename class="directory">/tmp/</filename></entry>
 
 	      <entry>Tijdelijke bestanden.  De inhoud van <filename
 		  class="directory">/tmp</filename> blijft meestal NIET
 		bewaard na een herstart.  Er wordt vaak een
 		geheugengebaseerd bestandssysteem gekoppeld op <filename
 		  class="directory">/tmp</filename>.  Dit kan
 		geautomatiseerd worden met de tmpmfs-gerelateerde
 		variabelen van &man.rc.conf.5; (of met een regel in
 		<filename>/etc/fstab</filename>).  Zie &man.mdmfs.8;.</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry><filename class="directory">/usr/</filename></entry>
 
 	      <entry>Hier bevindt zich het leeuwendeel van alle
 		hulpprogramma's en gewone programma's.</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry><filename class="directory">/usr/bin/</filename></entry>
 
 	      <entry>Standaard programma's, programmeertools.</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry><filename
 		  class="directory">/usr/include/</filename></entry>
 
 	      <entry>Standaard C invoegbestanden.</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry><filename class="directory">/usr/lib/</filename></entry>
 
 	      <entry>Functiebibliotheken.</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry><filename
 		  class="directory">/usr/libdata/</filename></entry>
 
 	      <entry>Diverse databestanden voor hulpprogramma's.</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry><filename
 		  class="directory">/usr/libexec/</filename></entry>
 
 	      <entry>Systeemdaemons en systeemhulpprogramma's
 		(uitgevoerd door andere programma's).</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry><filename
 		  class="directory">/usr/local/</filename></entry>
 
 	      <entry>Lokale programma's, bibliotheken, etc.  Wordt ook
 		gebruikt als standaard locatie voor de &os; ports.
 		Binnen <filename>/usr/local</filename>, wordt de
 		algemene layout bepaald door &man.hier.7;, dat ook voor
 		<filename>/usr</filename> wordt gebruikt.
 		Uitzonderingen is de map man, die direct onder
 		<filename>/usr/local</filename> ligt in plaats van
 		onder <filename>/usr/local/share</filename>, en de
 		documentatie voor ports is te vinden in
 		<filename>share/doc/<replaceable>port</replaceable></filename>.</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry><filename class="directory">/usr/obj/</filename></entry>
 
 	      <entry>Architectuur afhankelijke doelstructuur voor
 		resultaten van de bouw van
 		<filename>/usr/src</filename>.</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry><filename class="directory">/usr/ports/</filename></entry>
 
 	      <entry>De &os; Portscollectie (optioneel).</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry><filename class="directory">/usr/sbin/</filename></entry>
 
 	      <entry>Systeemdaemons en systeemhulpprogramma's
 		(uitgevoerd door gebruikers).</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry><filename class="directory">/usr/share/</filename></entry>
 
 	      <entry>Architectuur onafhankelijke bestanden.</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry><filename class="directory">/usr/src/</filename></entry>
 
 	      <entry>BSD en/of lokale broncodebestanden.</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry><filename
 		  class="directory">/usr/X11R6/</filename></entry>
 
 	      <entry>Uitvoerbare bestanden en bibliotheken, etc, voor
 		de X11R6 distributie (optioneel).</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry><filename class="directory">/var/</filename></entry>
 
 	      <entry>Multifunctionele logboek-, tijdelijke,
 		transparante en spool bestanden.</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry><filename class="directory">/var/log/</filename></entry>
 
 	      <entry>Diverse logboekbestanden van het systeem.</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry><filename class="directory">/var/mail/</filename></entry>
 
 	      <entry>Postbusbestanden van gebruikers.</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry><filename class="directory">/var/spool/</filename></entry>
 
 	      <entry>Diverse printer- en
 		mailsysteemspoolingmappen.</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry><filename class="directory">/var/tmp/</filename></entry>
 
 	      <entry>Tijdelijke bestanden die bewaard worden bij een
 		herstart van het systeem.</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry><filename>/var/yp/</filename></entry>
 
 	      <entry>NIS maps.</entry>
 	    </row>
 	  </tbody>
 	</tgroup>
       </informaltable></para>
   </sect1>
 
   <sect1 id="disk-organization">
     <title>Organisatie van schijven</title>
 
     <para>De kleinste vorm van organisatie die &os; gebruikt om
       bestanden te vinden is de bestandsnaam.  Bestandsnamen zijn
       hoofdlettergevoelig, wat betekent dat
       <filename>readme.txt</filename> en
       <filename>README.TXT</filename> twee verschillende bestanden
       zijn.  &os; gebruikt de extensie niet (<filename>.txt</filename>)
       van een bestand om te bepalen of het bestand een programma, een
       document of een vorm van data is.</para>
 
     <para>Bestanden worden bewaard in mappen.  Een map kan leeg zijn of
       honderden bestanden bevatten.  Een map kan ook andere mappen
       bevatten, wat het mogelijk maakt om een hiërarchie van
       mappen te maken.  Dit maakt het veel makkelijker om data te
       organiseren.</para>
 
     <para>Bestanden en mappen worden aangegeven door het bestand
       of de map aan te geven, gevolgd door een voorwaardse slash,
       <literal>/</literal>, gevolgd door andere mapnamen die nodig
       zijn.  Als map <filename>foo</filename> de map
       <filename>bar</filename> bevat, die op zijn beurt het bestand
       <filename>readme.txt</filename> bevat, dan wordt de volledige
       naam of <firstterm>pad</firstterm> naar het bestand
       <filename>foo/bar/readme.txt</filename>.</para>
 
     <para>Mappen en bestanden worden bewaard op een bestandssysteem.
       Elk bestandssysteem bevat precies één map op het
       hoogste niveau die <firstterm>de rootmap</firstterm> van het
       bestandssysteem heet.  Deze rootmap kan op zijn beurt andere
       mappen bevatten.</para>
 
     <para>Tot zover is dit waarschijnlijk hetzelfde als voor elk ander
       besturingssysteem.  Er zijn een paar verschillen.  &ms-dos;
       gebruikt bijvoorbeeld een <literal>\</literal> om bestanden en
       mappen te scheiden, terwijl &macos; gebruik maakt van
       <literal>:</literal>.</para>
 
     <para>&os; gebruikt geen schijfletters, of andere schijfnamen in
       het pad.  &os; gebruikt geen
       <filename>c:/foo/bar/readme.txt</filename>.</para>
 
     <para>Eén bestandssysteem wordt aangewezen als
       <firstterm>root</firstterm> bestandssysteem, waar naar wordt
       verwezen met <literal>/</literal>.  Elk ander bestandssysteem
       wordt daarna <firstterm>gekoppeld</firstterm> onder het root
       bestandssysteem.  Hoeveel schijven er ook aan een &os; systeem
       hangen, het lijkt alsof elke map zich op dezelfde schijf
       bevindt.</para>
 
     <para>Stel er zijn drie bestandssystemen met de namen
       <literal>A</literal>,<literal>B</literal> en
       <literal>C</literal>.  Elk bestandssysteem heeft
       één root map die twee andere mappen bevat,
       <literal>A1</literal> en <literal>A2</literal> (zo ook voor de
       andere twee: <literal>B1</literal>, <literal>B2</literal>,
       <literal>C1</literal> en <literal>C2</literal>).</para>
 
     <para><literal>A</literal> wordt het root besturingsysteem.  Met
       <command>ls</command>, dat de inhoud van de map kan tonen, zijn
       de twee mappen <literal>A1</literal> en <literal>A2</literal> te
       zien.  De mappenstructuur ziet er als volgend uit:</para>
 
     <mediaobject>
       <imageobject>
 	<imagedata fileref="install/example-dir1" format="EPS"/>
       </imageobject>
 
       <textobject>
 	<literallayout class="monospaced"> /
  |
  +--- A1
  |
  `--- A2</literallayout>
       </textobject>
     </mediaobject>
 
     <para>Een bestandssysteem moet gekoppeld worden in een map op een
       ander bestandssysteem.  Als nu bestandssysteem
       <literal>B</literal> wordt gekoppeld onder de map
       <literal>A1</literal> vervangt <literal>B</literal>
       <literal>A1</literal> en zien de koppelingen in
       <literal>B</literal> er als volgt uit:</para>
 
     <mediaobject>
       <imageobject>
 	<imagedata fileref="install/example-dir2" format="EPS"/>
       </imageobject>
 
       <textobject>
 	<literallayout class="monospaced"> /
  |
  +--- A1
  |     |
  |     +--- B1
  |     |
  |     `--- B2
  |
  `--- A2</literallayout>
       </textobject>
     </mediaobject>
 
     <para>Elk bestand dat in de mappen <literal>B1</literal> en
       <literal>B2</literal> aanwezig is, kan benaderd worden met het
       pad <filename>/A1/B1</filename> of <filename>/A1/B2</filename>.
       Elk bestand dat in <filename>/A1</filename> stond is tijdelijk
       verborgen en komt tevoorschijn als <literal>B</literal>is
       <firstterm>ontkoppeld</firstterm>van A.</para>
 
     <para>Als <literal>B</literal> gekoppeld is onder
       <literal>A2</literal> ziet de diagram er als volgt uit:</para>
 
     <mediaobject>
       <imageobject>
 	<imagedata fileref="install/example-dir3" format="EPS"/>
       </imageobject>
 
       <textobject>
 	<literallayout class="monospaced"> /
  |
  +--- A1
  |
  `--- A2
         |
         +--- B1
         |
         `--- B2</literallayout>
       </textobject>
     </mediaobject>
 
     <para>en de paden zouden dan respectievelijk
       <filename>/A2/B1</filename> en <filename>/A2/B2</filename>
       zijn.</para>
 
     <para>Bestandssystemen kunnen op elkaar worden gekoppeld.  Doorgaand
       op het vorige voorbeeld kan het bestandssysteem
       <literal>C</literal> gekoppeld worden bovenop de map
       <literal>B1</literal> in het bestandssysteem
       <literal>B</literal>.  Dit resulteert in:</para>
 
     <mediaobject>
       <imageobject>
 	<imagedata fileref="install/example-dir4" format="EPS"/>
       </imageobject>
 
       <textobject>
 	<literallayout class="monospaced"> /
  |
  +--- A1
  |
  `--- A2
         |
         +--- B1
         |     |
         |     +--- C1
         |     |
         |     `--- C2
         |
         `--- B2</literallayout>
       </textobject>
     </mediaobject>
 
     <para>Of <literal>C</literal> kan direct onder het bestandssysteem
       <literal>A</literal> gekoppeld worden, onder de map
       <literal>A1</literal>:</para>
 
     <mediaobject>
       <imageobject>
 	<imagedata fileref="install/example-dir5" format="EPS"/>
       </imageobject>
 
       <textobject>
 	<literallayout class="monospaced"> /
  |
  +--- A1
  |     |
  |     +--- C1
  |     |
  |     `--- C2
  |
  `--- A2
         |
         +--- B1
         |
         `--- B2</literallayout>
       </textobject>
     </mediaobject>
 
     <para>Hoewel het niet gelijk is, lijkt het op het gebruik van
       <command>join</command> in &ms-dos;.</para>
 
     <para>Beginnende gebruikers hoeven zich hier gewoonlijk niet mee
       bezig te houden.  Normaal gesproken worden bestandssystemen
       gemaakt als &os; wordt geïnstalleerd en er wordt
       besloten waar ze gekoppeld worden.  Meestal worden ze ook niet
       gewijzigd tot er een nieuwe schijf aan een systeem wordt
       toegevoegd.</para>
 
     <para>Het is mogelijk om één groot root
       bestandssysteem te hebben en geen andere.  Deze benadering
       heeft voordelen en nadelen.</para>
 
     <itemizedlist>
       <title>Voordelen van meerdere bestandssystemen</title>
 
       <listitem>
 	<para>Verschillende bestandssystemen kunnen verschillende
 	  <firstterm>mount opties</firstterm> hebben.  Met een goede
 	  voorbereiding kan het root bestandssysteem bijvoorbeeld als
 	  alleen-lezen gekoppeld worden, waardoor het onmogelijk wordt
 	  om per ongeluk kritische bestanden te verwijderen of te
 	  bewerken.  Het scheiden van andere bestandssystemen die
 	  beschrijfbaar zijn door gebruikers, zoals
 	  <filename>/home</filename> van andere bestandssystemen stelt
 	  de beheerder in staat om ze <firstterm>nosuid</firstterm> te
 	  koppelen.  Deze optie voorkomt dat
 	  <firstterm>suid</firstterm>/<firstterm>guid</firstterm> bits
 	  op uitvoerbare bestanden effectief gebruikt kunnen worden,
 	  waardoor de beveiliging mogelijk beter wordt.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>&os; optimaliseert automatisch de layout van bestanden
 	  op een bestandssysteem, afhankelijk van hoe het
 	  bestandssysteem wordt gebruikt.  Een bestandsysteem dat veel
 	  bestanden bevat waar regelmatig naar geschreven wordt, wordt
 	  anders geoptimaliseerd dan een bestandssysteem dat minder
 	  maar grotere bestanden bevat.  Door het gebruik van
 	  één groot bestandssysteem werkt deze
 	  optimalisatie niet.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>&os;'s bestandssystemen zijn erg robuust als er
 	  bijvoorbeeld een stroomstoring is, hoewel een stroomstoring
 	  op een kritiek moment nog steeds kan leiden tot schade aan de
 	  structuur van het bestandssysteem.  Door het verdelen van
 	  data over meerdere bestandssystemen, is de kans groter dat
 	  het systeem nog opstart, wat terugzetten van een back-up
 	  makkelijker maakt als dat nodig is.</para>
       </listitem>
     </itemizedlist>
 
     <itemizedlist>
       <title>Voordeel van één bestandssysteem</title>
 
       <listitem>
 	<para>Bestandssystemen hebben een vaste grootte.  Als bij de
 	  installatie van &os; een bestandssysteem wordt gemaakt, is
 	  het later mogelijk dat de partitie groter gemaakt moet
 	  worden.  Dit is niet zo makkelijk zonder een back-up, het
 	  opnieuw maken van het bestandssysteem met gewijzigde grootte
 	  en het terugzetten van de geback-upte gegevens.</para>
 
 	<important>
 	  <para>&os; heeft &man.growfs.8; waarmee de grootte van het
 	    bestandssysteem is aan te passen terwijl het draait.</para>
 	</important>
       </listitem>
     </itemizedlist>
 
     <para>Bestandssystemen worden opgeslagen in partities.  Dit
       betekent niet hetzelfde als de algemene betekenis van de term
       partitie (bijvoorbeeld, &ms-dos; partitie), vanwege &os;'s &unix;
       achtergrond.  Elke partitie wordt geïdentificeerd door een
       letter van <literal>a</literal> tot en met <literal>h</literal>.
       Elke partitie kan slechts één bestandssysteem
       hebben, wat betekent dat bestandssystem vaak omschreven worden
       aan de hand van hun koppelpunt in de bestandssysteem
       hiërarchie of de letter van de partitie waar ze in
       opgeslagen zijn.</para>
 
     <para>&os; gebruikt ook schijfruimte voor
       <firstterm>wisselbestanden</firstterm>.  Wisselbestanden geven
       &os; <firstterm>virtueel geheugen</firstterm>.  Dit geeft de
       computer de mogelijkheid om net te doen alsof er veel meer
       geheugen in de machine aanwezig is dan werkelijk het geval is.
       Als &os; geen geheugen meer heeft, verplaatst het data die op dat
       moment niet gebruikt wordt naar de wisselbestanden en plaatst het
       terug als het wel nodig is (en zet iets anders in ruil daarvoor
       terug).</para>
 
     <para>Aan sommige partities zijn bepaalde conventies
       gekoppeld.</para>
 
     <informaltable frame="none" pgwide="1">
       <tgroup cols="2">
 	<colspec colwidth="1*"/>
 
 	<colspec colwidth="5*"/>
 
 	<thead>
 	  <row>
 	    <entry>Partitie</entry>
 
 	    <entry>Conventie</entry>
 	  </row>
 	</thead>
 
 	<tbody valign="top">
 	  <row>
 	    <entry><literal>a</literal></entry>
 
 	    <entry>Bevat meestal het root bestandssysteem</entry>
 	  </row>
 
 	  <row>
 	    <entry><literal>b</literal></entry>
 
 	    <entry>Bevat meestal de swapruimte</entry>
 	  </row>
 
 	  <row>
 	    <entry><literal>c</literal></entry>
 
 	    <entry>Heeft meestal dezelfde grootte als de hele harde
 	      schijf.  Dit geeft hulpprogramma's de mogelijkheid
 	      om op een complete schijf te werken (voor bijvoorbeeld een
 	      bad block scanner) om te werken op de
 	      <literal>c</literal> partitie.  Meest wordt hierop dan
 	      ook geen bestandssysteem gecreeërd.</entry>
 	  </row>
 
 	  <row>
 	    <entry><literal>d</literal></entry>
 
 	    <entry>Partitie <literal>d</literal> had vroeger een
 	      speciale betekenis, maar die is verdwenen.
 	      <literal>d</literal> zou nu kunnen werken als een normale
 	      partitie.</entry>
 	  </row>
 	</tbody>
       </tgroup>
     </informaltable>
 
     <para>Elke partitie die een bestandssysteem bevat is opgeslagen
       in wat &os; noemt een <firstterm>slice</firstterm>.  Slice is
       &os;'s term voor wat meeste mensen partities noemen.  Dit komt
       wederom door &os;'s &unix; achtergrond.  Slices zijn genummerd
       van 1 tot en met 4.</para>
 
     <indexterm><primary>slices</primary></indexterm>
 
     <indexterm><primary>partities</primary></indexterm>
 
     <indexterm><primary>gevaarlijk toegewijd</primary></indexterm>
 
     <para>Slicenummers volgen de apparaatnamen, voorafgegaan door een
       <literal>s</literal> die begint bij 1.  Dus
       <quote>da0<emphasis>s1</emphasis></quote> is de eerste slice op
       de eerste SCSI drive.  Er kunnen maximaal vier fysieke slices op
       een schijf staan, maar er kunnen logische slices in fysieke
       slices van het correcte type staan.  Deze uitgebreide slices zijn
       genummerd vanaf 5.  Dus <quote>ad0<emphasis>s5</emphasis></quote>
       is de eerste uitgebreide slice op de eerste IDE schijf.  Deze
       apparaten worden gebruikt door bestandssystemen waarvan verwacht
       wordt dat ze een slice in beslag nemen.</para>
 
     <para>Slices, <quote>gevaarlijk toegewijde</quote> (dangerously
       dedicated) fysieke drivers en andere drives bevatten
       <firstterm>partities</firstterm>, die worden weergegeven door
       letters vanaf <literal>a</literal> tot <literal>h</literal>.
       Deze letter wordt achter de apparaatnaam geplakt.  Dus
       <quote>da0<emphasis>a</emphasis></quote> is de a partitie op de
       eerste da drive, die <quote>gevaarlijk toegewijd</quote> is.
       <quote>ad1s3<emphasis>e</emphasis></quote> is de vijfde partitie
       op de derde slice van de tweede IDE schijf.</para>
 
     <para>Elke schijf op het systeem wordt geïdentificeerd.  Een
       schijfnaam start met een code die het type aangeeft en dan een
       nummer dat aangeeft welke schijf het is.  In tegenstelling tot
       bij slices, start het nummeren van schijven bij 0.
       Standaardcodes staan beschreven in <xref
 	linkend="basics-dev-codes"/>.</para>
 
     <para>Bij een referentie aan een partitie verwacht &os; ook dat
       de slice en schijf refereert naar die partitie en als naar een
       slice wordt verwezen moet ook de schijfnaam genoemd worden.  Dit
       kan door de schijfnaam, <literal>s</literal>, het slice nummer
       en de partitieletter aan te geven.  Voorbeelden staan in <xref
 	linkend="basics-disk-slice-part"/>.</para>
 
     <para>In <xref linkend="basics-concept-disk-model"/> staat een
       conceptmodel van een schijflayout die een en ander
       verduidelijkt.</para>
 
     <para>Voordat &os; geïnstalleerd kan worden moeten eerst de
       schijfslices gemaakt worden en daarna moeten de partities op de
       slices voor &os; gemaakt worden.  Daarna wordt op elke
       partitie het bestandssysteem (of wisselbestand) gemaakt en als
       laatste wordt besloten waar het filesysteem gekoppeld wordt.</para>
 
     <table frame="none" pgwide="1" id="basics-dev-codes">
       <title>Schijf apparaatcodes</title>
 
       <tgroup cols="2">
 	<colspec colwidth="1*"/>
 
 	<colspec colwidth="5*"/>
 
 	<thead>
 	  <row>
 	    <entry>Code</entry>
 
 	    <entry>Betekenis</entry>
 	  </row>
 	</thead>
 
 	<tbody>
 	  <row>
 	    <entry><devicename>ad</devicename></entry>
 
 	    <entry>ATAPI (IDE) schijf</entry>
 	  </row>
 
 	  <row>
 	    <entry><devicename>da</devicename></entry>
 
 	    <entry>SCSI directe toegang schijf</entry>
 	  </row>
 
 	  <row>
 	    <entry><devicename>acd</devicename></entry>
 
 	    <entry>ATAPI (IDE) CDROM</entry>
 	  </row>
 
 	  <row>
 	    <entry><devicename>cd</devicename></entry>
 
 	    <entry>SCSI CDROM</entry>
 	  </row>
 
 	  <row>
 	    <entry><devicename>fd</devicename></entry>
 
 	    <entry>Floppydisk</entry>
 	  </row>
 	</tbody>
       </tgroup>
     </table>
 
     <example id="basics-disk-slice-part">
       <title>Voorbeeld schijf-, slice- en partitienamen</title>
 
       <informaltable frame="none" pgwide="1">
 	<tgroup cols="2">
 	  <colspec colwidth="1*"/>
 
 	  <colspec colwidth="5*"/>
 
 	  <thead>
 	    <row>
 	      <entry>Name</entry>
 
 	      <entry>Betekenis</entry>
 	    </row>
 	  </thead>
 
 	  <tbody>
 	    <row>
 	      <entry><literal>ad0s1a</literal></entry>
 
 	      <entry>De eerste partitie (<literal>a</literal>) op de
 		eerste slice (<literal>s1</literal>) op de eerste IDE
 		schijf (<literal>ad0</literal>).</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry><literal>da1s2e</literal></entry>
 
 	      <entry>De vijfde partitie (<literal>e</literal>) op de
 		tweede slice (<literal>s1</literal>) op de tweede SCSI
 		schijf (<literal>da1</literal>).</entry>
 	    </row>
 	  </tbody>
 	</tgroup>
       </informaltable>
     </example>
 
     <example id="basics-concept-disk-model">
       <title>Conceptmodel van een schijf</title>
 
       <para>Het onderstaande diagram geeft aan hoe &os; de eerste IDE
 	schijf in het systeem ziet.  Stel dat de schijf 4&nbsp;GB groot
 	is en dat deze twee 2&nbsp;GB slices (&ms-dos; partities)
 	bevat.  De eerste slice bevat een &ms-dos; schijf,
 	<devicename>C:</devicename> en de tweede slice bevat een &os;
 	installatie.  Deze &os; installatie heeft drie partities en
 	een partitie met een wisselbestand.</para>
 
       <para>De drie partities hebben elk een bestandssysteem.  Partitie
 	<literal>a</literal> wordt gebruikt voor het root
 	bestandssysteem, <literal>e</literal> voor de map
 	<filename>/var</filename> en <literal>f</literal> voor de map
 	<filename>/usr</filename>.</para>
 
       <mediaobject>
 	<imageobject>
 	  <imagedata fileref="install/disk-layout" format="EPS"/>
 	</imageobject>
 
 	<textobject>
 	  <literallayout class="monospaced">.-----------------.  --.
 |                  |    |
 |  DOS / Windows  |    |
 :                  :     &gt;  Eerste slice, ad0s1
 :                  :    |
 |                  |    |
 :=================:  ==:                                  --.
 |                  |    |  Partitie a, gekoppeld als /    |
 |                  |     &gt; gerefereerd als  ad0s2a         |
 |                  |    |                                     |
 :-----------------:  ==:                                    |
 |                  |    |  Partitie b,  gebruikt als swap |
 |                  |     &gt; gerefereerd als ad0s2b          |
 |                  |    |                                     |
 :-----------------:  ==:                                    |  Partitie c, geen
 |                  |    |  Partition e, gebruikt als /var  > bestandssysteem, bevat
 |                  |     &gt; gerefereerd als ad0s2e          |  alle &os; slices,
 |                  |    |                                     |  ad0s2c
 :-----------------:  ==:                                    |
 |                  |    |                                     |
 :                  :    |  Partitie f, gebruikt als /usr  |
 :                  :     &gt; gerefereerd als ad0s2f          |
 :                  :    |                                     |
 |                  |    |                                     |
 |                  |  --'                                     |
 `-----------------'                                        --'</literallayout>
 	</textobject>
       </mediaobject>
     </example>
   </sect1>
 
   <sect1 id="mount-unmount">
     <title>Het koppelen en ontkoppelen van bestandssystemen</title>
 
     <para>Het bestandssysteem wordt het best weergegeven als een boom,
       met de stam als <filename>/</filename>.
       <filename>/dev</filename>, <filename>/usr</filename> en de andere
       map in root zijn takken die weer hun eigen takken kunnen hebben,
       zoals <filename>/usr/local</filename>, etc.</para>
 
     <indexterm><primary>root bestandssysteem</primary></indexterm>
 
     <para>Er zijn verschillende redenen om sommige van deze mappen
       op aparte bestandssystemen te plaatsen.
       <filename>/var</filename> bevat de mappen
       <filename>log/</filename>, <filename>spool/</filename> en
       verschillende types tijdelijke bestanden en kan volraken.  Het
       laten vollopen van het root bestandssysteem is geen goed idee,
       dus het splitsen van <filename>/var</filename> van
       <filename>/</filename>is vaak de favoriet.</para>
 
     <para>Een andere vaak voorkomende reden om bepaalde mapbomen
       op aparte bestandssystemen te plaatsen, is om ze op verschillende
       fysieke schrijven te zetten of gescheiden virtuele schijven zoals
       gemounte <link
 	linkend="network-nfs">Netwerk bestandssystemen</link> of cd-rom
       drives.</para>
 
     <sect2 id="disks-fstab">
       <title>Het bestand <filename>fstab</filename></title>
 
       <indexterm>
 	<primary>bestandssystemen</primary>
 
 	<secondary>gekoppeld met fstab</secondary>
       </indexterm>
 
       <para>Tijdens het <link linkend="boot">opstartproces</link>,
 	worden bestandssystemen die vermeld staan in
 	<filename>/etc/fstab</filename> automatisch gekoppeld
 	(tenzij ze vermeld staan met <option>noauto</option>).</para>
 
       <para><filename>/etc/fstab</filename> bevat een lijst van regels
 	die aan het volgende formaat voldoen:</para>
 
       <programlisting><replaceable>apparaat</replaceable>        <replaceable>/koppelpunt</replaceable> <replaceable>fstype</replaceable>     <replaceable>opties</replaceable>      <replaceable>dumpfreq</replaceable>     <replaceable>passno</replaceable></programlisting>
 
       <variablelist>
 	<varlistentry>
 	  <term><literal>apparaat</literal></term>
 
 	  <listitem>
 	    <para>Een apparaatnaam (die moet bestaan) zoals uitgelegd
 	      in <xref linkend="disks-naming"/>.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term><literal>koppelpunt</literal></term>
 
 	  <listitem>
 	    <para>Een map (die moet bestaan) waarop het bestandssysteem
 	      gekoppeld moet worden.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term><literal>fstype</literal></term>
 
 	  <listitem>
 	    <para>Het bestandssysteem type dat aan &man.mount.8;
 	      gegeven wordt.  Het standaard &os; bestandssysteem is
 	      <literal>ufs</literal>.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term><literal>opties</literal></term>
 
 	  <listitem>
 	    <para>Dit is of <option>rw</option> voor lezen en
 	      schrijven bestandssytemen, of <option>ro</option> voor
 	      alleen lezen, gevolgd door elke andere optie die mogelijk
 	      nodig is.  Een standaard optie is <option>noauto</option>
 	      voor bestandssystemen die niet automatisch gekoppeld
 	      worden tijdens het opstarten.  Andere opties staan in
 	      &man.mount.8;.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term><literal>dumpfreq</literal></term>
 
 	  <listitem>
 	    <para>Dit wordt gebruikt door &man.dump.8; om te bepalen
 	      welke bestandssystemen gedumpt moeten worden.  Als het
 	      veld niet is ingevuld, wordt aangenomen dat er een nul
 	      staat.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term><literal>passno</literal></term>
 
 	  <listitem>
 	    <para>Dit bepaalt in welke volgorde bestandssystemen
 	      gecontroleerd moeten worden.  Bestandssystemen die
 	      overgeslagen moeten worden moeten hun
 	      <literal>passno</literal> waarde op nul hebben staan.
 	      Voor het root bestandssysteem (dat voor alle andere
 	      gecontroleerd moet worden) moet <literal>passno</literal>
 	      op één staan en <literal>passno</literal>
 	      waarden voor andere bestandssystemen moeten een waarde
 	      hebben groter dan één.  Als bestandssysteem
 	      dezelfde <literal>passno</literal> waarde hebben probeert
 	      &man.fsck.8; deze bestandssystemen tegelijkertijd
 	      te controleren.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
       </variablelist>
 
       <para>In &man.fstab.5; staat meer informatie over de opmaak van
 	<filename>/etc/fstab</filename> en de mogelijke opties.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="disks-mount">
       <title>Het commando <command>mount</command></title>
 
       <indexterm>
 	<primary>bestandssystemen</primary>
 
 	<secondary>koppelen</secondary>
       </indexterm>
 
       <para>&man.mount.8; wordt gebruikt om bestandsystemen te
 	koppelen.</para>
 
       <para>De meest eenvoudige vorm is:</para>
 
       <informalexample>
 	<screen>&prompt.root; <userinput>mount <replaceable>apparaat</replaceable> <replaceable>koppelpunt</replaceable></userinput></screen>
       </informalexample>
 
       <para>Alle opties voor het commando staat in &man.mount.8;, maar
 	de meest voorkomende zijn:</para>
 
       <variablelist>
 	<title>Mountopties</title>
 
 	<varlistentry>
 	  <term><option>-a</option></term>
 
 	  <listitem>
 	    <para>Mount alle bestandssystemen die in
 	      <filename>/etc/fstab</filename> staan, behalve die
 	      gemarkeerd staan als <quote>noauto</quote>, uitgesloten
 	      zijn door de optie <option>-t</option> of die al
 	      gekoppeld zijn.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term><option>-d</option></term>
 
 	  <listitem>
 	    <para>Doe alles behalve het echt aanroepen van de systeemopdracht
 	      <command>mount</command>.  Deze optie is handig in samen met de
 	      optie <option>-v</option> om te bepalen wat &man.mount.8;
 	      eigenlijk probeert te doen.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term><option>-f</option></term>
 
 	  <listitem>
 	    <para>Forceert het koppelen van een niet schoon
 	      bestandssysteem (gevaarlijk) of forceert het innemen van
 	      schrijftoegang als de koppelstatus van een bestandssysteem
 	      wijzigt van lezen en schrijven naar alleen lezen.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term><option>-r</option></term>
 
 	  <listitem>
 	    <para>Mount het bestandssysteem alleen lezen.  Dit is
 	      identiek aan de optie <option>ro</option>
 	      voor de optie <option>-o</option>.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term><option>-t</option>
 	    <replaceable>fstype</replaceable></term>
 
 	  <listitem>
 	    <para>Mount het opgegeven bestandssysteem als het opgegeven
 	      type bestandssysteem of koppelt alleen bestandssystemen
 	      van het aangegeven type als ook de optie
 	      <option>-a</option> is opgegeven.</para>
 
 	    <para><quote>ufs</quote> is het standaard
 	      bestandssysteem.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term><option>-u</option></term>
 
 	  <listitem>
 	    <para>Werk koppel opties van het bestandssysteem bij.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term><option>-v</option></term>
 
 	  <listitem>
 	    <para>Geef uitgebreide informatie (verbose).</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term><option>-w</option></term>
 
 	  <listitem>
 	    <para>Mount het bestandssysteem lezen en schrijven.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
       </variablelist>
 
       <para>De optie <option>-o</option> accepteert een door komma's
 	gescheiden lijst van opties, waaronder de volgende:</para>
 
       <variablelist>
 	<varlistentry>
 	  <term>noexec</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para>Sta geen uitvoerbare bestanden toe op dit
 	      bestandssysteem.  Ook dit is een nuttige
 	      veiligheidsoptie.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>nosuid</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para>Interpreteer geen setuid of setgid opties op het
 	      bestandssysteem.  Ook dit is een nuttige
 	      veiligheidsoptie.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
       </variablelist>
     </sect2>
 
     <sect2 id="disks-umount">
       <title>Het commando <command>umount</command></title>
 
       <indexterm>
 	<primary>bestandssystemen</primary>
 
 	<secondary>ontkoppelen</secondary>
       </indexterm>
 
       <para>&man.umount.8; heeft een koppelpunt, een apparaatnaam,
 	<option>-a</option> of <option>-A</option> als
 	parameter.</para>
 
       <para>Alle vormen kunnen de optie <option>-f</option> hebben om
 	een bestandsysteem te forceren te ontkoppelen en de optie
 	<option>-v</option> voor uitgebreide informatie.  De optie
 	<option>-f</option> is meestal geen goed idee.  Forceren dat
 	een bestandssysteem ontkoppeld wordt kan de computer laten
 	crashen of data op het bestandssysteem beschadigen.</para>
 
       <para>De opties <option>-a</option> en <option>-A</option>
 	worden gebruikt om alle bestandssystemen te unmounten,
 	mogelijk nader gespecificeerd door de optie <option>-t</option>
 	met daarachter op welke typen bestandssystemen het betrekking
 	heeft.  Voor de optie <option>-A</option> geldt dat deze niet
 	probeert het root bestandssysteem te ontkoppelen.</para>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="basics-processes">
     <title>Processen</title>
 
     <para>&os; is een multi-tasking besturingssysteem.  Dit betekent
       dat het lijkt alsof er meer dan één proces
       tegelijkertijd draait.  Elk programma dat draait wordt een
       <firstterm>proces</firstterm> genoemd.  Elk commando dat wordt
       uitgevoerd start op zijn minst één nieuw proces en
       er zijn systeemprocessen die continu draaien om het systeem
       functioneel te houden.</para>
 
     <para>Elk proces wordt geïdentificeerd door een nummer dat
       <firstterm>process ID</firstterm> of <firstterm>PID</firstterm>
       heet, en net zoals bij bestanden heeft elk proces
       één eigenaar en groep.  De eigenaars- en
       groepsinformatie wordt gebruikt om te bepalen welke bestanden en
       apparaten het proces mag openen, waarbij gebruik wordt gemaakt
       van de bestandsrechten die eerder zijn behandeld.  Veel processen
       hebben ook een ouderproces (parent process).  Een ouderproces is
       een proces dat het nieuwe proces heeft gestart.  Als commando's
       in een shell worden ingevoerd, start de shell een proces en elk
       commando dat draait is ook een proces.  De uitzondering hierop is
       het speciale proces &man.init.8;.  <command>init</command> is
       altijd het eerste proces, dus het PID is altijd 1.
       <command>init</command> wordt automatisch gestart door de kernel
       als &os; opstart.</para>
 
     <para>Twee commando's die erg handig zijn om te zien welke
       processen er draaien zijn &man.ps.1; en &man.top.1;.
       <command>ps</command> wordt gebruikt om een statische lijst op te
       vragen van de processen die op het moment van uitvoeren draaien
       en kan hun PID, geheugengebruik, de startende commandoregel,
       enzovoort, tonen.  <command>top</command> geeft alle draaiende
       processen weer en werkt de status elke paar seconden bij zodat
       interactief wordt weergegeven wat een computer aan het doen
       is.</para>
 
     <para>Standaard laat <command>ps</command> alleen zien welke
       commando's draaien waarvan de gebruiker die het uitvoert de
       eigenaar is:</para>
 
     <screen>&prompt.user; <userinput>ps</userinput>
   PID  TT  STAT      TIME COMMAND
   298  p0  Ss     0:01.10 tcsh
  7078  p0  S      2:40.88 xemacs mdoc.xsl (xemacs-21.1.14)
 37393  p0  I      0:03.11 xemacs freebsd.dsl (xemacs-21.1.14)
 48630  p0  S      2:50.89 /usr/local/lib/netscape-linux/navigator-linux-4.77.bi
 48730  p0  IW     0:00.00 (dns helper) (navigator-linux-)
 72210  p0  R+     0:00.00 ps
   390  p1  Is     0:01.14 tcsh
  7059  p2  Is+    1:36.18 /usr/local/bin/mutt -y
  6688  p3  IWs    0:00.00 tcsh
 10735  p4  IWs    0:00.00 tcsh
 20256  p5  IWs    0:00.00 tcsh
   262  v0  IWs    0:00.00 -tcsh (tcsh)
   270  v0  IW+    0:00.00 /bin/sh /usr/X11R6/bin/startx -- -bpp 16
   280  v0  IW+    0:00.00 xinit /home/nik/.xinitrc -- -bpp 16
   284  v0  IW     0:00.00 /bin/sh /home/nik/.xinitrc
   285  v0  S      0:38.45 /usr/X11R6/bin/sawfish</screen>
 
     <para>In het bovenstaande voorbeeld is de uitvoer van &man.ps.1;
       georganiseerd in een aantal kolommen.  <literal>PID</literal>
       is het proces ID.  PIDs worden toegekend vanaf 1 en lopen op tot
       99999.  Als ze allemaal zijn gebruikt, worden ze hergebruikt.
       (een PID wordt niet hergebruikt als deze reeds in gebruik is).  De
       <literal>TT</literal> kolom toont de tty vanwaar het programma
       draait en wordt nu buiten beschouwing gelaten.
       <literal>STAT</literal> toont de huidige staat van het programma
       en ook deze kolom wordt buiten beschouwing gelaten.
       <literal>TIME</literal> is de hoeveelheid tijd die het programma
       gedraaid heeft op de CPU.  Dit is meestal niet de verstreken
       tijd vanaf het moment dat het programma is gestart.  Veel
       programma's wachten omdat er alleen gebruik wordt gemaakt van de
       CPU als er iets voor het programma te doen is.  Als laatste is
       <literal>COMMAND</literal> de commandoregel die gebruikt is
       om het programma te starten.</para>
 
     <para>&man.ps.1; ondersteunt een aantal opties die de informatie
       wijzigen die wordt weergegeven.  Één van de meest
       nuttige combinaties is <literal>auxww</literal>.  De optie
       <option>a</option> toont informatie over alle draaiende
       processen, niet alleen die van de gebruiker die is aangemeld.  De
       optie <option>u</option> toont de gebruikersnaam van de
       proceseigenaar, evenals geheugengebruik.  De optie
       <option>x</option> toont informatie over daemonprocessen en met
       de optie <option>ww</option> laat &man.ps.1; de volledige
       commandoregel zien voor elk proces, in plaats van een mogelijk
       afgekorte regel omdat die te lang is om op het scherm te
       passsen.</para>
 
     <para>De uitvoer van &man.top.1; is hetzelfde:</para>
 
     <screen>&prompt.user; <userinput>top</userinput>
 last pid: 72257;  load averages:  0.13,  0.09,  0.03    up 0+13:38:33  22:39:10
 47 processes:  1 running, 46 sleeping
 CPU states: 12.6% user,  0.0% nice,  7.8% system,  0.0% interrupt, 79.7% idle
 Mem: 36M Active, 5256K Inact, 13M Wired, 6312K Cache, 15M Buf, 408K Free
 Swap: 256M Total, 38M Used, 217M Free, 15% Inuse
 
   PID USERNAME PRI NICE  SIZE    RES STATE    TIME   WCPU    CPU COMMAND
 72257 nik	28   0  1960K  1044K RUN      0:00 14.86%  1.42% top
  7078 nik	2   0 15280K 10960K select   2:54  0.88%  0.88% xemacs-21.1.14
   281 nik	2   0 18636K  7112K select   5:36  0.73%  0.73% XF86_SVGA
   296 nik	2   0  3240K  1644K select   0:12  0.05%  0.05% xterm
 48630 nik	2   0 29816K  9148K select   3:18  0.00%  0.00% navigator-linu
   175 root	2   0   924K   252K select   1:41  0.00%  0.00% syslogd
  7059 nik	2   0  7260K  4644K poll     1:38  0.00%  0.00% mutt
 ...</screen>
 
     <para>De uitvoer is gesplitst in twee secties.  De kop (de eerste
       vijf regels) toont het laatst uitgegeven PID, de gemiddelde
       systeembelasting (hoe druk is een systeem), de uptime van het
       systeem (tijd verstreken sinds laatste reboot) en de huidige
       tijd.  De andere cijfers in de kop tonen hoeveel processen er
       draaien (in dit geval 47) , hoeveel geheugen en swap er gebruikt
       wordt en hoeveel processortijd het systeem besteed aan
       verschillende taakgroepen.</para>
 
     <para>Daaronder staat een serie van kolommen die soortgelijke
       informatie bevatten als de uitvoer van &man.ps.1;.  Zo zijn het
       PID, de gebruikersnaam, de hoeveelheid processortijd en het
       commando dat gebruikt is om het proces te starten te zien.
       &man.top.1; laat standaard ook zien hoeveel geheugen er gebruikt
       wordt door een proces.  Dit staat in twee kolommen waarbij in de
       eerste kolom het maximale geheugengebruik wordt getoond en in de
       tweede kolom het huidige geheugengebruik.  Maximale gebruik is
       de hoeveelheid geheugen die het proces nodig had in de tijd dat
       het bestaat en het residente gebruik is hoeveel er op het moment
       van weergeven gebruikt wordt.  In dit voorbeeld is zichtbaar dat
       <application>&netscape;</application> bijna 30&nbsp;MB RAM nodig
       had, maar op het moment van uitvoeren 9&nbsp;MB verbruikt.</para>
 
     <para>&man.top.1; werkt het beeld automatisch iedere twee seconden
       bij.  Dat kan gewijzigd worden met de optie
       <option>s</option>.</para>
   </sect1>
 
   <sect1 id="basics-daemons">
     <title>Daemons, signalen en het stoppen van processen</title>
 
     <para>Als een gebruiker een editor draait is het makkelijk om de
       editor te besturen, te vertellen om bestanden te openen, etc.
       Dit kan omdat de editor de mogelijkheden geeft om dat te doen en
       omdat de editor gekoppeld is aan een
       <firstterm>terminal</firstterm>.  Sommige programma's zijn niet
       ontworpen om te draaien met continue gebruikersinvoer, dus
       als zij de kans krijgen ontkoppelen zij zich van de terminal.
       Een webserver reageert bijvoorbeeld de hele dag op webaanvragen
       en heeft eigenlijk geen input van een lokale gebruiker nodig.
       Programma's die email van locatie naar locatie transporteren zijn
       een ander voorbeeld.</para>
 
     <para>Deze programma's heten <firstterm>daemons</firstterm>.
       Daemons waren karakters in de Griekste mythologie, goed noch
       slecht, ze waren dienende geesten die op grote schaal nuttige
       dingen deden voor de mensheid.  Net zoals de huidige webservers
       en mailservers nuttige dingen doen.  Dit is waarom de mascotte
       voor BSD al lang een vrolijk kijkende daemon met puntoren en een
       drietand is.</para>
 
     <para>Er is een overeenkomst om programma's die meestal draaien als
       daemon te voorzien van het achtervoegsel <quote>d</quote>.
       <application>BIND</application> is de Berkeley Internet Name
       Domain (het echte programma heet <command>named</command>), de
       <application>Apache</application> webserver heet
       <command>httpd</command>, de printerspooldriver heet
       <command>lpd</command>, etc.  Deze overeenkomst geldt niet
       altijd.  De hoofd maildaemon voor
       <application>Sendmail</application> heet bijvoorbeeld
       <command>sendmail</command> en niet
       <command>maild</command>.</para>
 
     <para>Soms is communicatie met een daemon nodig.  Een manier om dit te
       doen is het versturen van een signaal (<firstterm>signals</firstterm>).
       Er zijn een verschillende signalen.  Sommige hebben een specifieke
       bedoeling, andere worden geïntrepeteerd door de applicatie.
       In de documentatie van de applicatie staat hoe de applicatie
       signalen intrepeteert.  Er kan alleen een signaal naar een proces
       gezonden worden waar de uitvoerende gebruiker eigenaar van is.
       Als met &man.kill.1; of &man.kill.2; een signaal naar een proces
       van een andere gebruiker wordt gestuurd, wordt de toegang
       geweigerd.  De enige uitzondering hierop is de
       <username>root</username> gebruiker, die signalen naar processen
       van alle gebruikers kan sturen.</para>
 
     <para>&os; stuurt soms ook signalen naar applicaties.  Als een
       applicatie slecht geschreven is en hij probeert geheugen te
       benaderen waar hij niet naartoe mag, stuurt &os; het proces een
       <firstterm>Segmentation Violation</firstterm> signaal
       (<literal>SIGSEGV</literal>).  Als een applicatie de
       systeemaanroep &man.alarm.3; heeft gebruikt om na een bepaalde
       periode een alarm te ontvangen, wordt er een Alarm signaal
       heen gestuurd (<literal>SIGALRM</literal>), etc.</para>
 
     <para>Twee signalen kunnen gebruikt worden om een proces te
       stoppen: <literal>SIGTERM</literal> en
       <literal>SIGKILL</literal>.  <literal>SIGTERM</literal> is de
       nette manier om een proces te killen.  Het proces kan het signaal
       <emphasis>afvangen</emphasis>, begrijpen dat de eigenaar wil dat
       het wordt afgesloten, wellicht logboekbestanden sluiten die
       geopend zijn en alle onderhanden activiteiten afhandelen.  In een
       aantal gevallen kan een proces <literal>SIGTERM</literal>
       negeren: als het midden in een taak zit die niet beëindigd
       kan worden.</para>
 
     <para><literal>SIGKILL</literal> mag niet worden genegeerd door een
       proces.  Dit is het <quote>Wat je ook aan het doen bent, stop er
 	nu mee</quote> signaal.  Na een <literal>SIGKILL</literal>
       stopt &os; het proces meteen.
       <footnote>
 	<para>Dit is niet geheel waar.  Er zijn een aantal dingen
 	  die niet onderbroken kunnen worden.  Als het proces
 	  bijvoorbeeld een bestand probeert uit te lezen dat op een
 	  andere computer in het netwerk staat en de andere computer
 	  is verdwenen (uitgezet of het netwerk heeft een fout), dan
 	  wordt er gezegd dat het proces niet
 	  <quote>onderbroken</quote> kan worden.  Uiteindelijk loopt
 	  het proces uit de tijd, meestal na twee minuten.  Zodra het
 	  uit de tijd loopt, wordt het proces alsnog
 	  gestopt.</para></footnote></para>
 
     <para>Andere veelgebruikte signalen zijn <literal>SIGHUP</literal>,
       <literal>SIGUSR1</literal> en <literal>SIGUSR2</literal>.  Dit
       zijn algemeen bruikbare signalen en verschillende applicaties
       zullen verschillend reageren als ze verstuurd worden.</para>
 
     <para>Stel dat het bestand met instellingen voor de webserver is
       aangepast.  Dan moet aan de webserver verteld worden dat die de
       instellingen opnieuw moet lezen.  Hiervoor zou
       <command>httpd</command> gestopt en gestart kunnen worden, maar
       dit resulteert in een korte onderbreking van de webserverdienst,
       wat ongewenst kan zijn.  De meeste daemons zijn geschreven om te
       reageren op het <literal>SIGHUP</literal> signaal door het
       opnieuw inlezen van het instellingenbestand.  Dus in plaats van
       het stoppen en herstarten van <command>httpd</command> kan het
       <literal>SIGHUP</literal> signaal gezonden worden.  Omdat er geen
       standaard manier is om op deze signalen te reageren, reageren
       verschillende daemons anders.  Het is verstandig eerst de
       documentatie van de daemon in kwestie te lezen.</para>
 
     <para>Zoals onderstaand voorbeeld laat zien, worden signalen door
       &man.kill.1; verzonden.</para>
 
     <procedure>
       <title>Het versturen van een signaal naar een proces</title>
 
       <para>Dit voorbeeld toont hoe een signaal naar &man.inetd.8;
 	wordt verstuurd.  Het bestand met instellingen voor
 	<command>inetd</command> is
 	<filename>/etc/inetd.conf</filename> en
 	<command>inetd</command> leest dit bestand opnieuw in als er
 	een <literal>SIGHUP</literal> wordt verstuurd.</para>
 
       <step>
 	<para>Eerst moet het proces ID worden opgezocht van het proces
 	  waar een signaal naar verzonden moeten worden.  Dit kan door
-	  &man.ps.1; en &man.grep.1; te gebruiken.  &man.grep.1; wordt
-	  gebruikt om in de uitvoer te zoeken en te kijken naar de
-	  string die de gebruiker opgeeft.  Dit commando wordt gedraaid
-	  als een normale gebruiker en &man.inetd.8; wordt gedraaid
-	  onder de gebruiker <username>root</username>, dus aan
-	  &man.ps.1; moet de optie <option>ax</option> meegegeven
-	  worden.</para>
+	  &man.pgrep.1; te gebruiken.</para>
 
-	<screen>&prompt.user; <userinput>ps -ax | grep inetd</userinput>
-  198  ??  IWs    0:00.00 inetd -wW</screen>
+	<screen>&prompt.user; <userinput>pgrep -l inetd</userinput>
+198  inetd -wW</screen>
 
-	<para>Dus PID van &man.inetd.8; is 198.  In sommige gevallen
-	  kan <literal>grep inetd</literal> ook voorkomen in de
-	  uitvoer.  Dit komt door de manier waarop &man.ps.1; de lijst
-	  van draaiende processen moet vinden.</para>
+	<para>Dus het PID van &man.inetd.8; is 198.</para>
       </step>
 
       <step>
 	<para>Met &man.kill.1; kan het signaal verzonden worden.  Omdat
 	  &man.inetd.8; wordt gedraaid door <username>root</username>
 	  moet &man.su.1; gebruikt worden om <username>root</username>
 	  te worden.</para>
 
 	<screen>&prompt.user; <userinput>su</userinput>
 <prompt>Password:</prompt>
 &prompt.root; <userinput>/bin/kill -s HUP 198</userinput></screen>
 
 	<para>Zoals zovaak met &unix; commando's, geeft &man.kill.1;
 	  geen uitvoer als het succesvol uitgevoerd is.  Als een
 	  signaal wordt verzonden naar een proces waarvan de gebruiker
 	  niet zelf de eigenaar is, dan is de melding: <errorname>kill:
 	    <replaceable>PID</replaceable>: Operation not
 	    permitted</errorname>.  Als het PID verkeerd wordt
 	  ingevuld, wordt het signaal naar het verkeerde proces
 	  verzonden, wat slecht kan zijn, of, als de gebruiker geluk
 	  heeft, wordt het verzonden naar een PID dat momenteel niet in
 	  gebruik is, waarop de foutmelding <errorname>kill:
 	    <replaceable>PID</replaceable>: No such process</errorname>
 	  verschijnt.</para>
 
 	<note>
 	  <title>Waarom <command>/bin/kill</command> gebruiken?</title>
 
 	  <para>Veel shells leveren <command>kill</command> als
 	    ingebouwd commando.  Dat betekent dat de shell het
 	    signaal direct verstuurt in plaats van door het starten van
 	    <filename>/bin/kill</filename>.  Dit kan erg nuttig zijn,
 	    maar verschillende shells hebben een verschillende
 	    opdrachtregel voor het specificeren van de naam van het
 	    signaal dat verstuurd moet worden.  In plaats van ze
 	    allemaal te leren, is het eenvoudiger om gewoon
 	    <command>/bin/kill <replaceable>PID</replaceable></command>
 	    te gebruiken.</para>
 	</note>
       </step>
     </procedure>
 
     <para>Andere signalen versturen werkt bijna hetzelfde door
       <literal>TERM</literal> of <literal>KILL</literal> op de
       commandoregel te vervangen door wat nodig is.</para>
 
     <important>
       <para>Het stoppen van willekeurige processen op een systeem is
 	meestal een slecht idee.  In het bijzonder bij &man.init.8; met
 	proces ID 1.  Het draaien van <command>/bin/kill -s KILL
 	  1</command> is een snelle manier om een systeem uit te
 	zetten.  Argumenten die aan &man.kill.1; worden meegegeven
 	moeten <emphasis>altijd</emphasis> twee keer gecontroleerd
 	worden <emphasis>voordat</emphasis> op <keycap>Enter</keycap>
 	gedrukt wordt.</para>
     </important>
   </sect1>
 
   <sect1 id="shells">
     <title>Shells</title>
 
     <indexterm><primary>shells</primary></indexterm>
 
     <indexterm><primary>commandoregel</primary></indexterm>
 
     <para>In &os; wordt een groot deel van het alledaagse werk
       gedaan vanuit een omgeving met een commandoregel die shell heet.
       De grootste taak van een shell is om commando's van het
       invoerkanaal op te vangen en deze uit te voeren.  Veel shells
       hebben ook functies ingebouwd om mee te helpen om alledaagse
       taken zoals bestandsbeheer, bestandsglobbing, bestanden wijzigen
       vanaf de commandoregel, commandomacro's schrijven en uitvoeren en
       omgevingsvariabelen instellen en wijzigen.  &os; heeft een aantal
       shells bijgeleverd zoals <command>sh</command>, de Bourne Shell
       en <command>tcsh</command>, de verbeterde C-shell.  Er zijn veel
       andere shells beschikbaar in de &os; Portscollectie zoals
       <command>zsh</command> en <command>bash</command>.</para>
 
     <para>Welke shell gebruiken? Dit is een kwestie van smaak.  Een
       C&ndash;programmeur voelt zich misschien prettiger bij een
       C&ndash;achtige shell, zoals <command>tcsh</command>.  Een
       voormalig &linux; gebruiker of iemand die niet veel ervaring
       heeft met een &unix; commandoregel interface wil misschien
       <command>bash</command> proberen.  Elke shell heeft zijn eigen
       unieke eigenschappen die wel of niet werken voor een bepaalde
       gebruiker.</para>
 
     <para>Een standaard optie in een shell is bestandsnaam completie.
       Door het intikken van de eerste paar letters van een commando of
       bestandsnaam, kan de shell opdracht gegeven worden om automatisch
       de rest het commando of bestandsnaam toe te voegen met de
       <keycap>Tab</keycap> toets op het toetsenbord.  Stel dat er twee
       bestanden zijn met de namen <filename>foobar</filename> en
       <filename>foo.bar</filename> en <filename>foo.bar</filename> moet
       verwijderd worden.  Dan kan op het toetsenbord
       <command>rm fo[<keycap>Tab</keycap>].[<keycap>Tab</keycap>]</command>
       ingevoerd worden.</para>
 
     <para>De shell geeft <command>rm foo[BEEP].bar</command>
       weer.</para>
 
     <para>De [BEEP] geeft aan dat de shell in staat was om de
       bestandsnaam te completeren omdat er meer dan één
       soortgelijk bestand was.  <filename>foobar</filename> en
       <filename>foo.bar</filename> beginnen met <literal>fo</literal>,
       maar het was in staat om het af te maken tot
       <literal>foo</literal>.  Na het invoeren van een
       <literal>.</literal> en daarna <keycap>Tab</keycap>, is de shell
       in staat om de rest van de bestandsnaam aan te vullen.</para>
 
     <indexterm><primary>omgevingsvariabelen</primary></indexterm>
 
     <para>Een andere optie van de shell is het gebruik van
       omgevingsvariabelen.  Omgevingsvariabelen zijn variabele
       sleutelparen die opgeslagen zijn in de omgevingsruimte van een
       shell.  Deze ruimte kan uitgelezen worden door elk programma
       dat door de shell wordt uitgevoerd en bevat dus veel
       programmainstellingen.  Hieronder staat een lijst van standaard
       omgevingsvariabelen en wat ze betekenen:</para>
 
     <indexterm><primary>omgevingsvariabelen</primary></indexterm>
 
     <informaltable frame="none" pgwide="1">
       <tgroup cols="2">
 	<thead>
 	  <row>
 	    <entry>Variabele</entry>
 
 	    <entry>Omschrijving</entry>
 	  </row>
 	</thead>
 
 	<tbody>
 	  <row>
 	    <entry><envar>USER</envar></entry>
 
 	    <entry>Gebruikersnaam van de gebruiker die is
 	      aangemeld.</entry>
 	  </row>
 
 	  <row>
 	    <entry><envar>PATH</envar></entry>
 
 	    <entry>Een lijst van mappen, gescheiden door een
 	      <literal>:</literal> voor het zoeken naar binaire
 	      bestanden.</entry>
 	  </row>
 
 	  <row>
 	    <entry><envar>DISPLAY</envar></entry>
 
 	    <entry>Netwerknaam van het X11 scherm om verbinding mee
 	      te maken, indien beschikbaar.</entry>
 	  </row>
 
 	  <row>
 	    <entry><envar>SHELL</envar></entry>
 
 	    <entry>De huidige shell.</entry>
 	  </row>
 
 	  <row>
 	    <entry><envar>TERM</envar></entry>
 
 	    <entry>De naam van de huidige gebruikersterminal.
 	      Gebruikt om de mogelijkheden van de terminal te
 	      bepalen.</entry>
 	  </row>
 
 	  <row>
 	    <entry><envar>TERMCAP</envar></entry>
 
 	    <entry>Databaseregel met terminal escape codes voor het
 	      uitvoeren van diverse terminalfuncties.</entry>
 	  </row>
 
 	  <row>
 	    <entry><envar>OSTYPE</envar></entry>
 
 	    <entry>Type besturingssysteem, bijvoorbeeld &os;.</entry>
 	  </row>
 
 	  <row>
 	    <entry><envar>MACHTYPE</envar></entry>
 
 	    <entry>De CPU architectuur waar het systeem op
 	      draait.</entry>
 	  </row>
 
 	  <row>
 	    <entry><envar>EDITOR</envar></entry>
 
 	    <entry>De teksteditor waar de gebruiker de voorkeur aan
 	      geeft.</entry>
 	  </row>
 
 	  <row>
 	    <entry><envar>PAGER</envar></entry>
 
 	    <entry>De tekstpager waar de gebruiker de voorkeur aan
 	      geeft.</entry>
 	  </row>
 
 	  <row>
 	    <entry><envar>MANPATH</envar></entry>
 
 	    <entry>Lijst van mappen gescheiden door een
 	      <literal>:</literal> voor het zoeken naar
 	      handleidingen.</entry>
 	  </row>
 	</tbody>
       </tgroup>
     </informaltable>
 
     <indexterm><primary>Bourne shells</primary></indexterm>
 
     <para>Het instellen van omgevingsvariabelen verschilt van shell tot
       shell.  In de C&ndash;achtige shells zoals
       <command>tcsh</command> en <command>csh</command> moet
       <command>setenv</command> gebruikt worden om omgevingsvariabelen
       in te stellen.  In Bourne-shells zoals <command>sh</command> en
       <command>bash</command> moet <command>export</command> gebruikt
       worden om de omgevingsvariabelen in te stellen.  Om bijvoorbeeld
       de omgevingsvariabele <envar>EDITOR</envar> te wijzigen naar
       <filename>/usr/local/bin/emacs</filename> onder
       <command>csh</command> of <command>tcsh</command> moet het
       volgende gedaan worden:</para>
 
     <screen>&prompt.user; <userinput>setenv EDITOR /usr/local/bin/emacs</userinput></screen>
 
     <para>In Bourne shells is dat:</para>
 
     <screen>&prompt.user; <userinput>export EDITOR="/usr/local/bin/emacs"</userinput></screen>
 
     <para>Met de meeste shells kunnen de omgevingsvariabelen ook
       weergegeven worden door een <literal>$</literal> karakter voor
       de variabelenaam te plaatsen op de commandoregel.
       <command>echo $TERM</command> zou weergeven wat er in
       <envar>$TERM</envar> gezet is, omdat de shell
       <envar>$TERM</envar> uitbreid en het resultaat doorgeeft aan
       <command>echo</command>.</para>
 
     <para>Shells kennen veel speciale karakters, die meta-karakters
       heten, als speciale weergaves van data.  De meest voorkomende is
       het karakter <literal>*</literal> karakter, dat elk
       karakter in een bestandsnaam voorstelt.  Deze speciale
       meta-karakters kunnen gebruikt worden om bestandsnaamglobbing te
       doen.  Door bijvoorbeeld <command>echo *</command> in te voeren,
       is het resultaat bijna hetzelfde als door het uitvoeren van
       <command>ls</command>, omdat de shell alle bestanden die
       van toepassing zijn aan echo geeft om ze daarna te tonen.</para>
 
     <para>Om te voorkomen dat de shell deze speciale tekens
       verwerkt, kunnen ze uitgeschakeld worden door er het backslash
       karakter (<literal>\</literal>) voor te plaatsen.
       <command>echo $TERM</command> print de inhoud van TERM naar het
       scherm.  <command>echo \$TERM</command> print $TERM zoals het
       geschreven is.</para>
 
     <sect2 id="changing-shells">
       <title>Shell wijzigen</title>
 
       <para>De makkelijkste manier om de shell te wijzigen is
 	door het <command>chsh</command> commando te gebruiken.
 	Door <command>chsh</command> te starten wordt de editor gestart
 	die in de <envar>EDITOR</envar> omgevingsvariable staat.  Als
 	deze niet is ingesteld, wordt <application>vi</application>
 	gestart.  In de editor kan de regel waarop
 	<quote>Shell:</quote> staat gewijzigd worden.</para>
 
       <para>Aan <command>chsh</command> kan ook de optie
 	<option>-s</option> meegegeven worden.  Dit stelt de shell in,
 	zonder dat een editor gebruikt hoeft te worden.  Als de shell
 	bijvoorbeeld gewijzigd moet worden in <command>bash</command>,
 	kan dat als volgt:</para>
 
       <screen>&prompt.user; <userinput>chsh -s /usr/local/bin/bash</userinput></screen>
 
       <note>
 	<para>De te gebruiken shell <emphasis>moet</emphasis>
 	  geregistreerd zijn in <filename>/etc/shells</filename>.  Als
 	  een shell uit de <link linkend="ports">Portscollectie</link>
 	  is geïnstalleerd, is dit meestal automatisch gebeurd.
 	  Als de shell met de hand is geïnstalleerd moet het
 	  onderstaande gedaan worden.</para>
 
 	<para>Als bijvoorbeeld <command>bash</command> met de hand
 	  geïnstalleerd is in <filename>/usr/local/bin</filename>,
 	  dient het onderstaande te gebeuren:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>echo &quot;/usr/local/bin/bash&quot; &gt;&gt; /etc/shells</userinput></screen>
 
 	<para>Hierna kan <command>chsh</command> weer gedraaid
 	  worden.</para>
       </note>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="editors">
     <title>Teksteditors</title>
 
     <indexterm><primary>teksteditors</primary></indexterm>
 
     <indexterm><primary>editors</primary></indexterm>
 
     <para>Een groot deel van de instellingen in &os; wordt gemaakt door
       het bewerken van tekstbestanden.  Hierdoor is het een goed
       idee om bekend te zijn met een tekstverwerker.  &os; heeft er een
       paar in het basissysteem en veel anderen zijn beschikbaar via de
       Portscollectie.</para>
 
     <indexterm><primary><command>ee</command></primary></indexterm>
 
     <indexterm>
       <primary>editors</primary>
 
       <secondary>ee</secondary>
     </indexterm>
 
     <para>De makkelijkste en simpelste editor om te leren is de editor
       <application>ee</application>, wat <quote>easy editor</quote>
       betekent.  Om <application>ee</application> te starten, moet op
       de commandoregel <command>ee
 	<replaceable>bestandsnaam</replaceable></command> ingevoerd
       worden, waar <replaceable>bestandsnaam</replaceable> de naam is
       van het bestand dat bewerkt moet worden.  Om bijvoorbeeld
       <filename>/etc/rc.conf</filename> te bewerken, wordt
       <command> ee /etc/rc.conf</command> ingegeven.  Eenmaal in
       <command>ee</command> worden alle manipulatie commando's die de
       editor heeft weergegeven aan de bovenkant van het scherm.  Het
       karakter dakje <literal>^</literal> staat voor de toets
       <keycap>CTRL</keycap> op het toetsenbord, dus
       <literal>^e</literal> vormt de toetscombinatie <keycombo
 	action="simul"><keycap>Ctrl</keycap><keycap>e</keycap>
 	</keycombo>.
       Om uit <application>ee</application> te komen wordt op de toets
       <keycap>Esc</keycap> gedrukt en daar kan gekozen worden om de
       editor te verlaten.  De editor vraagt dan of de wijzigingen
       bewaard moeten worden als het bestand veranderd is.</para>
 
     <indexterm><primary><application>vi</application></primary></indexterm>
 
     <indexterm>
       <primary>editors</primary>
 
       <secondary><application>vi</application></secondary>
     </indexterm>
 
     <indexterm><primary><application>Emacs</application></primary></indexterm>
 
     <indexterm>
       <primary>editors</primary>
 
       <secondary><application>Emacs</application></secondary>
     </indexterm>
 
     <para>&os; heeft ook uitgebreidere tekstverwerkers, zoals
       <application>vi</application>, in het basissysteem en andere
       editors als <application>Emacs</application> en
       <application>vim</application> maken onderdeel uit van de &os;
       Portscollectie (<filename role="package">editors/emacs</filename>
       en <filename role="package">editors/vim</filename>).  Deze
       editors leveren veel meer functionaliteit en kracht maar zijn
       lastiger om te leren.  Als echter veel met tekstverwerking gedaan
       wordt, is het leren van een krachtige editor als
       <application>vim</application> of
       <application>Emacs</application> verstandig omdat deze
       uiteindelijk veel tijd kan besparen.</para>
 
     <para>Veel applicaties die bestanden wijzigen of getypte invoer
       nodig hebben zullen automatisch een tekstverwerker openen.  Om de
       tekstverwerker te wijzigen die standaard wordt gebruikt, stelt u
       de omgevingsvariabele <envar>EDITOR</envar> in.  Zie de sectie
       <link linkend="shells">shells</link> voor meer details.</para>
   </sect1>
 
   <sect1 id="basics-devices">
     <title>Apparaten en apparaatnodes</title>
 
     <para>Apparaat is een term die meestal wordt gebruikt
       voor hardwareonderdelen in een systeem, zoals schijven, printers
       grafische kaarten en toetsenborden.  Als &os; opstart laat het
       vooral zien welke apparaten gedetecteerd worden.  Deze
       opstartmeldingen kunnen nagekeken worden door het bestand
       <filename>/var/run/dmesg.boot</filename> te bekijken.</para>
 
     <para><devicename>acd0</devicename> is bijvoorbeeld de eerste IDE
       cd-rom drive, terwijl <devicename>kbd0</devicename> staat voor
       het toetsenbord.</para>
 
     <para>Veel van deze apparaten moeten in een &unix;
       besturingssysteem benaderd worden via speciale bestanden die
       apparaatnodes heten en te vinden zijn in de map
       <filename>/dev</filename>.</para>
 
     <sect2>
       <title>Apparaatnodes maken</title>
 
       <para>Als een nieuw apparaat wordt toegevoegd aan een systeem of
 	als ondersteuning voor extra apparaten wordt gecompileerd, dan
 	moeten er misschien nieuwe apparaat nodes aangemaakt worden.</para>
 
       <sect3>
 	<title><literal>DEVFS</literal> (apparaatbestandssysteem -
 	  DEVice File System)</title>
 
 	<para> Het apparaatbestandssysteem of <literal>DEVFS</literal>,
 	  levert toegang tot de apparaatruimte van de kernel in het
 	  globale bestandssysteem.  In plaats van dat het nodig is om
 	  apparaatnodes te maken en te wijzigen, doet
 	  <literal>DEVFS</literal> dit.</para>
 
 	<para>In &man.devfs.5; staat meer informatie.</para>
       </sect3>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="binary-formats">
     <title>Binaire formaten</title>
 
     <para>Om te kunnen begrijpen waarom &os; gebruik maakt van
       het &man.elf.5; formaat, is het belangrijk op de hoogte zijn
       van de drie <quote>dominante</quote> uitvoerbare formaten voor
       &unix;:</para>
 
     <itemizedlist>
       <listitem>
 	<para>&man.a.out.5;</para>
 
 	<para>Het oudste en <quote>klassieke</quote> &unix; object
 	  formaat.  Het gebruikt een korte en compacte kop met een
 	  magisch nummer aan het begin dat veel gebruikt wordt
 	  om het formaat aan te geven (&man.a.out.5; geeft meer
 	  details).  Het bevat drie laadbare segmenten: .tekst, .data
 	  en .bss, een symbolentabel en een stringtabel.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para><acronym>COFF</acronym></para>
 
 	<para>Het SVR3 object formaat.  De kop bestaat uit een
 	  sectietabel, dus er kunnen meer dan alleen .tekst, .data,
 	  en .bss secties zijn.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>&man.elf.5;</para>
 
 	<para>De opvolger van <acronym>COFF</acronym>, heeft
 	  meerdere secties en 32-bit of 64-bit als mogelijke waarden.
 	  Één nadeel: <acronym>ELF</acronym> was ook
 	  ontworpen met de aanname dat er maar één
 	  ABI per systeemarchitectuur zou zijn.  Deze aanname is
 	  eigenlijk redelijk incorrect, zelfs niet in de
 	  commerciële SYSV wereld (die op zijn minst drie ABIs
 	  heeft: SRV4, Solaris en SCO).</para>
 
 	<para>&os; probeert om dit probleem heen te werken door
 	  een hulpprogramma te leveren voor het
 	  <emphasis>brandmerken</emphasis> van een bekend
 	  <acronym>ELF</acronym> uitvoerbaar bestand met informatie
 	  over de ABI waar hij mee kan werken.  In &man.brandelf.1;
 	  staat meer informatie.</para>
       </listitem>
     </itemizedlist>
 
     <para>&os; komt uit het <quote>klassieke</quote> kamp en gebruikt
       het &man.a.out.5; formaat, een technologie die zich bewezen heeft
       door meerdere generaties van BSD versies heen, tot het begin van
       de 3.X versies.  Alhoewel het al mogelijk was om
       <acronym>ELF</acronym> programma's en kernels te bouwen en te
       draaien op een &os; systeem , verzette &os; zich eerst tegen de
       druk om over te schakelen naar <acronym>ELF</acronym> als
       standaard formaat.  Waarom?  Toen het &linux; kamp hun pijnlijke
       wissel maakte naar <acronym>ELF</acronym>, was dat niet zozeer
       om van het <filename>a.out</filename> formaat af te komen, maar
       meer omdat van het op de inflexibele jump-tabel gebaseerde
       gedeelde bibliotheekmechanisme af te komen, die het maken van
       gedeelde bibliotheken erg moeilijk maakte voor bedrijven en
       ontwikkelaars.  Omdat de <acronym>ELF</acronym> hulprogramma's
       een oplossing voor het gedeelde bibliotheek probleem waren en
       algemeen gezien werden als een <quote>stap vooruit</quote>,
       werd de migratie geaccepteerd als noodzakelijk kwaad en werd de
       wissel uitgevoerd.  Het gedeelde bibliotheek mechanisme van &os;
       is meer gebaseerd op het gedeelde bibliotheek mechanisme van
       Sun's &sunos; en daardoor erg makkelijk te gebruiken.</para>
 
     <para>Waarom zijn er zoveel verschillende formaten?</para>
 
     <para>In het duistere donkere verleden was er simpele hardware.
       Deze simpele hardware ondersteunde een simpel klein systeem.
       <filename>a.out</filename> was volledig adequaat voor de taak om
       binaire bestanden op dat simpele systeem te vertegenwoordigen
       (een PDP-11).  Toen mensen &unix; van deze machine gingen porten,
       behielden ze het <filename>a.out</filename> formaat omdat het
       voldeed voor de vroege ports van &unix; naar architecturen
       als Motorola 68k, VAXen, enzovoort.</para>
 
     <para>Toen besloot een slimme hardware engineer dat als hij de
       software kon forceren om wat simpele truckjes te doen, hij in
       staat was om een paar onderdelen van het ontwerp af te schaven,
       waardoor zijn processorcore sneller kon draaien.  Terwijl men
       probeerde om het met deze nieuwe vorm van hardware te laten
       werken (vandaag de dag beter bekend als <acronym>RISC</acronym>),
       was <filename>a.out</filename> te beperkt voor deze hardware.
       Dus werden er vele formaten ontworpen om betere prestaties te
       krijgen uit deze hardware dan het simpele formaat
       <filename>a.out</filename> kon leveren.  Toen werden
       <acronym>COFF</acronym>, <acronym>ECOFF</acronym> en een paar
       andere duistere formaten uitgevonden en werden de limieten
       verkend, waarna men besloot om zich te richten op
       <acronym>ELF</acronym>.</para>
 
     <para>Daarnaast werden programma's groter en bleven schijven (en
       fysiek geheugen) relatief klein, zodat het concept van een
       gedeelde bibliotheek werd geboren.  Het VM systeem werd ook meer
       verfijnd.  Terwijl al deze verbeteringen bereikt werden door het
       <filename>a.out</filename> formaat, werd het nut met elke nieuwe
       eigenschap verder uitgerekt.  Daarnaast wilde men dingen
       dynamisch laden tijdens het starten of delen weggooien nadat het
       programma zijn intiële code had gedraaid om te blijven
       hangen in het hoofdgeheugen en in de wisselbestanden.  Talen
       werden verder verfijnd en men wilde dat code automatisch werd
       aangeroepen voor main.  Er werden veel hacks gedaan in het
       <filename>a.out</filename> formaat om alles mogelijk te maken en
       dit werkte ook enige tijd.  Na verloop van tijd was
       <filename>a.out</filename> niet meer in staat om alle problemen
       te adresseren zonder toenemende overhead in code en
       complexibiliteit.  Hoewel <acronym>ELF</acronym> veel van deze
       problemem verhielp, was het moeilijk om te wisselen naar een
       systeem dat compleet anders werkte.  Dus moest
       <acronym>ELF</acronym> wachten totdat het pijnlijker was om
       <filename>a.out</filename> te behouden dan het te migreren naar
       <acronym>ELF</acronym>.</para>
 
     <para>Met het verstrijken van de tijd, werden de bouwprogramma's
       die &os; heeft afgeleid van hun bouwprogramma's (vooral de
       assembler en de loader) ontwikkeld in twee parallel lopende
       takken.  De &os; tree voegde gedeelde bibliotheken toe en heeft
       wat bugs opgelost.  De mensen van GNU die deze programma's hebben
       geschreven, hebben ze herschreven en simpelere ondersteuning
       toegevoegd voor het bouwen van cross-compilers, waarbij
       verschillende formaten zo nodig ingevoegd konden worden,
       enzovoort.  Omdat veel mensen cross-compilers wilden bouwen die
       gericht waren op &os;, hadden die pech, omdat de oudere broncode
       van &os; voor <application>as</application> en
       <application>ld</application> niet opgewassen was tegen deze
       taak.  De nieuwe GNU programmaketen
       (<application>binutils</application>) ondersteunt
       cross-compiling, <acronym>ELF</acronym>, gedeelde bibliotheken,
       C++&nbsp;extensies, enzovoort.  Daarnaast leveren veel
       leverancierds <acronym>ELF</acronym> binaire bestanden en is het
       goed voor &os; om het te draaien.</para>
 
     <para><acronym>ELF</acronym> heeft meer expressiemogelijkheden dan
       <filename>a.out</filename> en geeft meer
       uitbreidingsmogelijkheden aan het basissysteem.  De
       <acronym>ELF</acronym> hulpprogramma's worden beter onderhouden
       en geven de mogelijkheid tot ondersteuning voor cross compilatie,
       wat voor veel mensen belangrijk is.  <acronym>ELF</acronym> is
       misschien iets trager dan <filename>a.out</filename>, maar
       het meten daarvan kan vrij lastig zijn.  Er zijn ook ontelbare
       verschillen tussen de twee in hoe ze pages opslaan,
       initiële code verwerken, enzovoort.  Geen van allen zijn ze
       erg belangrijk, maar er zijn verschillen.  Na verloop van tijd
       verdwijnt de ondersteuning voor <filename>a.out</filename> uit de
       <filename>GENERIC</filename> kernel en uiteindelijk ook helemaal
       uit de kernel als de noodzaak voor <filename>a.out</filename>
       gebaseerde programma's voorbij is.</para>
   </sect1>
 
   <sect1 id="basics-more-information">
     <title>Meer informatie</title>
 
     <sect2 id="basics-man">
       <title>Handleidingen</title>
 
       <indexterm><primary>handleidingen</primary></indexterm>
 
       <para>De meest uitvoerige documentatie van &os; is geschreven
 	in de vorm van handleidingen.  Bijna elk programma op het
 	systeem heeft een kleine handleiding die uitlegt wat de
 	basisopties en verschillende argumenten doen.  Deze
 	handleidingen bekeken worden met <command>man</command>.  Het
 	gebruik van <command>man</command> gaat als volgt:</para>
 
       <screen>&prompt.user; <userinput>man <replaceable>commando</replaceable></userinput></screen>
 
       <para><literal>commando</literal> is de naam van het commando
 	waar meer informatie over getoond moet worden.  Om bijvoorbeeld
 	meer informatie weer te geven over <command>ls</command> kan
 	het volgende uitgevoerd worden:</para>
 
       <screen>&prompt.user; <userinput>man ls</userinput></screen>
 
       <para>De handleidingen zijn opgedeeld in genummerde
 	onderdelen:</para>
 
       <orderedlist>
 	<listitem>
 	  <para>Gebruikerscommando's.</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Systeemaanroepen en foutnummernummers.</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Functies in de C bibliotheken.</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Apparaatdrivers.</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Bestandsindelingen.</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Spelletjes en andere afleidingen.</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Diverse informatie.</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Systeemonderhoud en commando's</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Kernelontwikkelaars.</para>
 	</listitem>
       </orderedlist>
 
       <para>In sommige gevallen kan een bepaald onderwerp vaker
 	voorkomen in een onderdeel van de handleidingen.  Er is
 	bijvoorbeeld een gebruikerscommando <command>chmod</command>
 	en een systeemaanroep <function>chmod()</function>.  In deze
 	gevallen kan <command>man</command> aangegeven worden welke
 	documentatie weer te geven door het specificeren van het
 	onderdeel:</para>
 
       <screen>&prompt.user; <userinput>man 1 chmod</userinput></screen>
 
       <para>Dit geeft de handleiding van het gebruikerscommando
 	<command>chmod</command> weer.  Verwijzingen naar een bepaald
 	onderdeel van de handleiding worden traditioneel tussen haakjes
 	geplaatst: &man.chmod.1; verwijst naar het commando
 	<command>chmod</command> en &man.chmod.2; verwijst naar de
 	systeemaanroep.</para>
 
       <para>Dit werkt prima als de naam van het commando bekend is en
 	alleen informatie nodig is over hoe het commando gebruikt kan
 	worden, maar wat als de naam van het commando niet bekend is?
 	Dan kan <command>man</command> gebruikt worden om naar
 	trefwoorden te zoeken in de commandobeschrijvingen door de
 	optie <option>-k</option> te gebruiken:</para>
 
       <screen>&prompt.user; <userinput>man -k mail</userinput></screen>
 
       <para>Met dit commando wordt een overzicht getoond met commando's
 	die het trefwoord <quote>mail</quote> in hun omschrijving
 	hebben.  Dit is gelijk aan het commando
 	<command>apropos</command>.</para>
 
       <para>Dus om meer informatie over spannende commando's met een
 	onbekende functie in <filename>/usr/bin</filename> te krijgen
 	is het volgende commando voldoende:</para>
 
       <screen>&prompt.user; <userinput>cd /usr/bin</userinput>
 &prompt.user; <userinput>man -f *</userinput></screen>
 
       <para>Het onderstaande commando resulteert in hetzelfde:</para>
 
       <screen>&prompt.user; <userinput>cd /usr/bin</userinput>
 &prompt.user; <userinput>whatis *</userinput></screen>
     </sect2>
 
     <sect2 id="basics-info">
       <title>Gnu infobestanden</title>
 
       <indexterm><primary>Free Software Foundation</primary></indexterm>
 
       <para>&os; heeft veel applicaties en hulpmiddelen die gemaakt
 	zijn door de Free Software Foundation (FSF).  Als extraatje
 	voor de documentatie hebben deze programma's uitgebreidere
 	html&nbsp;bestanden die <literal>info</literal>bestanden heten,
 	die uitgelezen kunnen worden met <command>info</command> of,
 	als <application>emacs</application> is geïnstalleerd, de
 	infomodus van <application>emacs</application>.</para>
 
       <para>&man.info.1; wordt als volgt gebruikt:</para>
 
       <screen>&prompt.user; <userinput>info</userinput></screen>
 
       <para><literal>h</literal> geeft een korte beschrijving en
 	<literal>?</literal> toont een kort
 	commando&ndash;overzicht.</para>
     </sect2>
   </sect1>
 </chapter>
Index: translations/nl_NL.ISO8859-1/books/handbook/config/chapter.xml
===================================================================
--- translations/nl_NL.ISO8859-1/books/handbook/config/chapter.xml	(revision 40366)
+++ translations/nl_NL.ISO8859-1/books/handbook/config/chapter.xml	(revision 40367)
@@ -1,3692 +1,3692 @@
 <?xml version="1.0" encoding="iso-8859-1" standalone="no"?>
 <!--
      The FreeBSD Dutch Documentation Project
 
      $FreeBSD$
 
      %SOURCE%	en_US.ISO8859-1/books/handbook/config/chapter.xml
-     %SRCID%	39873
+     %SRCID%	39914
 -->
 
 <chapter id="config-tuning">
   <chapterinfo>
     <authorgroup>
       <author>
 	<firstname>Chern</firstname>
 	<surname>Lee</surname>
 	<contrib>Geschreven door </contrib>
       </author>
     </authorgroup>
     <authorgroup>
       <author>
 	<firstname>Mike</firstname>
 	<surname>Smith</surname>
 	<contrib>Naar een tutorial van </contrib>
       </author>
     </authorgroup>
     <authorgroup>
       <author>
 	<firstname>Matt</firstname>
 	<surname>Dillon</surname>
 	<contrib>Tevens gebaseerd op tuning(7) door </contrib>
       </author>
     </authorgroup>
     <authorgroup>
       <author>
 	<firstname>Danny</firstname>
 	<surname>Pansters</surname>
 	<contrib>Vertaald door </contrib>
       </author>
       <author>
 	<firstname>René</firstname>
 	<surname>Ladan</surname>
       </author>
     </authorgroup>
   </chapterinfo>
 
   <title>Instellingen en optimalisatie</title>
 
   <sect1 id="config-synopsis">
     <title>Overzicht</title>
 
     <indexterm><primary>systeeminstellingen</primary></indexterm>
 
     <indexterm><primary>systeemoptimalisatie</primary></indexterm>
 
     <para>Systeeminstellingen zijn een belangrijk aspect van &os;.
       Correcte instellingen helpen moeilijkheden bij toekomstige
       upgrades te voorkomen.  In dit hoofdstuk wordt het instellen van
       &os; beschreven, alsmede een aantal prestatiebevorderende
       maatregelen waarmee een &os; systeem geoptimaliseerd kan
       worden.</para>
 
     <para>Na het lezen van dit hoofdstuk weet de lezer:</para>
 
     <itemizedlist>
       <listitem>
 	<para>Hoe efficiënt om te gaan met bestandssystemen en
 	  wisselpartities;</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>De grondbeginselen van het <filename>rc.conf</filename>
 	  instellingensysteem en van het opstarten van toepassingen
 	  (diensten) met
 	  <filename class="directory">/usr/local/etc/rc.d</filename>;</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Hoe een netwerkkaart ingesteld en getest wordt;</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Hoe virtuele hosts op netwerkapparatuur ingesteld
 	  worden;</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Hoe de instellingenbestanden in <filename
 	    class="directory">/etc</filename> gebruikt worden;</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Hoe &os; geoptimaliseerd kan worden met
 	  <command>sysctl</command>-variabelen;</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Hoe schijfprestaties te verbeteren en hoe
 	  kernelbeperkingen gewijzigd kunnen worden.</para>
       </listitem>
     </itemizedlist>
 
     <para>Veronderstelde voorkennis:</para>
 
     <itemizedlist>
       <listitem>
 	<para>De grondbeginselen van &unix; en &os; (<xref
 	    linkend="basics"/>) begrijpen;</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Bekend zijn met de grondbeginselen van kernelinstellingen
 	  en compilatie (<xref linkend="kernelconfig"/>).</para>
       </listitem>
     </itemizedlist>
   </sect1>
 
   <sect1 id="configtuning-initial">
     <title>Initiële instellingen</title>
 
     <sect2>
       <title>Partitioneren</title>
 
       <indexterm><primary>partitioneren</primary></indexterm>
 
       <indexterm><primary><filename
 	    class="directory">/etc</filename></primary></indexterm>
 
       <indexterm><primary><filename
 	    class="directory">/var</filename></primary></indexterm>
 
       <indexterm><primary><filename
 	    class="directory">/usr</filename></primary></indexterm>
 
       <sect3>
 	<title>Basispartities</title>
 
 	<para>Bij het aanmaken van bestandssystemen met &man.bsdlabel.8;
 	  of &man.sysinstall.8; is het van belang dat op een harde
 	  schijf de gegevensoverdracht het snelst is aan de buitenste
 	  sporen en het langzaamst aan de binnenste.  Kleinere en
 	  veelgebruikte bestandssystemen kunnen daarom het beste aan de
 	  buitenkant van de schijf geplaatst worden, terwijl grotere
 	  partities als <filename class="directory">/usr</filename> meer naar de
 	  binnenkant van de schijf geplaatst kunnen worden.  Het is een
 	  goed idee om partities aan te maken in deze of gelijksoortige
 	  volgorde: root, swap, <filename class="directory">/var</filename>,
 	  <filename class="directory">/usr</filename>.</para>
 
 	<para>De grootte van de partitie <filename
 	    class="directory">/var</filename> hangt
 	  af van de wijze waarop de machine gebruikt gaat worden.  Het
 	  bestandssysteem <filename class="directory">/var</filename> wordt
 	  gebruikt voor onder meer postbussen, logbestanden en printergegevens
 	  en -wachtrijen.  Postbussen en logbestanden kunnen onverwacht
 	  groot worden, afhankelijk van het aantal systeemgebruikers en
 	  de bewaarduur van logbestanden.  De meeste gebruikers zullen
 	  zelden meer dan ongeveer een gigabyte aan vrije schijfruimte
 	  op <filename class="directory">/var</filename> nodig hebben.</para>
 
 	<note>
 	  <para>Er zijn een aantal gevallen waar een grote hoeveelheid
 	    ruimte in <filename class="directory">/var/tmp</filename> nodig is.
 	    Wanneer er nieuwe software wordt geïnstalleerd met
 	    &man.pkg.add.1; pakken de pakketprogramma's een tijdelijke
 	    kopie van de pakketten uit in <filename
 	      class="directory">/var/tmp</filename>.  Grote softwarepakketten,
 	    zoals <application>Firefox</application>,
 	    <application>OpenOffice</application> of
 	    <application>LibreOffice</application> kunnen lastig zijn om
 	    te installeren wanneer er onvoldoende vrije schijfruimte
 	    beschikbaar is onder <filename
 	      class="directory">/var/tmp</filename>.</para>
 	</note>
 
 	<para>De partitie <filename class="directory">/usr</filename> bevat veel
 	  van de benodigde systeembestanden, waaronder de &man.ports.7;
 	  collectie (aanbevolen) en de broncode (optioneel).  Beide zijn
 	  optioneel tijdens de installatie, maar we raden voor deze
 	  partitie tenminste 2 gigabyte aan.</para>
 
 	<para>Het is verstandig rekening te houden met de vereiste
 	  schijfruimte bij het kiezen van partitiegroottes.  Als in een
 	  partitie onvoldoende vrije schijfruimte is, terwijl een andere
 	  vrijwel niet gebruikt wordt, is dat een vervelend en niet
 	  optimaal oplosbaar probleem.</para>
 
 	<note>
 	  <para>&man.sysinstall.8;'s <literal>Auto-defaults</literal>
 	    partitiekeuze kan in de ervaring van sommige gebruikers
 	    mogelijk te kleine <filename class="directory">/var</filename> en
 	    <filename class="directory">/</filename> partities opleveren.
 	    Partitioneren moet verstandig en niet te zuinig gebeuren.</para>
 	</note>
       </sect3>
 
       <sect3 id="swap-design">
 	<title>Wisselpartities (swap)</title>
 
 	<indexterm><primary>swap grootte</primary></indexterm>
 
 	<indexterm><primary>wisselpartitie</primary></indexterm>
 
 	<indexterm><primary>wisselpartitiegrootte</primary></indexterm>
 
 	<para>De vuistregel is dat het wisselbestand ongeveer het
 	  dubbele van de grootte van het systeemgeheugen (RAM) moet
 	  zijn.  Als de machine bijvoorbeeld 128&nbsp;megabytes geheugen
 	  heeft, kan het beste een wisselbestand van (tenminste)
 	  256&nbsp;megabytes gebruikt worden.  Minder dan
 	  256&nbsp;megabytes swap is in dit geval af te raden.  Systemen
 	  met weinig geheugen kunnen overigens beter functioneren met
 	  meer swap.  Ook is het verstandig rekening te houden met
 	  eventuele geheugenuitbreiding in de toekomst.  Bovendien zijn
 	  de VM paging-algoritmen van de kernel zo afgestemd dat ze het
 	  beste presteren bij een wisselbestand van tenminste tweemaal
 	  de grootte van het geheugen.  Een te kleine swap kan dus
 	  inefficiënties in de VM-code tot gevolg hebben en
 	  mogelijk problemen veroorzaken als het systeemgeheugen
 	  uitgebreid wordt.</para>
 
 	<para>Op grotere systemen met meerdere SCSI-schijven (of
 	  meerdere IDE-schijven op verschillende controllers) is het aan
 	  te raden om op elke schijf een wisselpartitie in te stellen
 	  (dit kan tot en met vier schijven), elk met ongeveer dezelfde
 	  grootte.  De kernel kan met arbitraire groottes werken, maar
 	  interne datastructuren schalen tot viermaal de grootste
 	  swappartitie.  De kernel kan de beschikbare ruimte voor het
 	  wisselbestand het meest optimaal indelen als de partities
 	  ongeveer even groot zijn.  Een grote swap is prima, ook als ze
 	  zelden gebruikt wordt.  Zo kan het gemakkelijker zijn om een
 	  (uit de hand gelopen) proces dat het systeem grotendeels bezet
 	  houdt te beëindigen, voordat er opnieuw opgestart moet
 	  worden.</para>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title>Waarom partitioneren?</title>
 
 	<para>Waarom niet één enkele grote partitie
 	  gebruiken?  Er zijn verscheidene redenen waarom dit niet zo'n
 	  goed idee is.  De verschillende partities hebben hun eigen
 	  karakteristieke operationele gedrag en vereisten.  Door ze te
 	  scheiden zijn er betere mogelijkheden om het systeem te
 	  optimaliseren.  Vanaf de <filename class="directory">/</filename> en
 	  <filename class="directory">/usr</filename> partities wordt
 	  bijvoorbeeld vooral gelezen en er wordt weinig naar geschreven,
 	  terwijl er in <filename class="directory">/var</filename> en
 	  <filename class="directory">/var/tmp</filename> zowel veel gelezen
 	  als geschreven wordt.</para>
 
 	<para>Door een systeem goed te partitioneren wordt vermeden dat
 	  fragmentatie die optreedt in de kleinere partities met veel
 	  schrijfactiviteit doorsijpelt naar partities die vooral
 	  lees-intensief zijn.  Door schrijf-intensieve partities aan
 	  het begin van de schijf te plaatsen, zijn de prestaties wat
 	  betreft invoer/uitvoer het beste daar waar het het meest
 	  nodig is.  Ofschoon er natuurlijk ook de best mogelijke
 	  in/uit prestaties wenselijk zijn in de grotere partities,
 	  weegt het plaatsen van deze bestandssystemen aan het begin van
 	  de schijf niet tegen de voordelen van het plaatsen van
 	  <filename class="directory">/var</filename> aan het begin van de
 	  schijf (na root en swap) voor de totale snelheid van het systeem.
 	  Tenslotte zijn er veiligheidsoverwegingen.  Een compacte en nette
 	  rootpartitie die vrijwel alleen-lezen is, heeft een betere
 	  kans om een nare crash te overleven.</para>
       </sect3>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="configtuning-core-configuration">
     <title>Hoofdinstellingen</title>
 
     <indexterm>
       <primary>rc bestanden</primary>
 
       <secondary><filename>rc.conf</filename></secondary>
     </indexterm>
 
     <para>De voornaamste lokatie voor systeeminstellingen is
       <filename>/etc/rc.conf</filename>.  Dit bestand bevat een scala
       aan instellingen, die gebruikt wordt om het systeem in te stellen
       bij het opstarten.  De naam impliceert dit al.  Het is informatie
       voor de <filename>rc*</filename> bestanden (rc staat voor
       <quote>resource configuration</quote> of broninstellingen).</para>
 
     <para>De systeembeheerder wordt geacht regels toe te voegen aan
       <filename>rc.conf</filename> om de standaardinstellingen uit
       <filename>/etc/defaults/rc.conf</filename> aan te passen.  Het
       standaardbestand moet niet letterlijk gekopiëerd worden naar
       <filename class="directory">/etc</filename>.  Het bevat standaardwaardes
       en is niet bedoeld als voorbeeld.  Alle wijzigingen die specifiek zijn
       voor een systeem horen in <filename>/etc/rc.conf</filename>
       thuis.</para>
 
     <para>In een clusterscenario is het nuttig om systeemspecifieke
       instellingen te scheiden van algemene instellingen die voor het
       hele cluster gelden.  Hiervoor kunnen een aantal strategieën
       worden gebruikt.  De aanbevolen benadering is om systeem-specifieke
       instellingen in <filename>/etc/rc.conf.local</filename> te
       plaatsen.  Een voorbeeld:</para>
 
     <itemizedlist>
       <listitem>
 	<para><filename>/etc/rc.conf</filename>:</para>
 
 	<programlisting>sshd_enable="YES"
 keyrate="fast"
 defaultrouter="10.1.1.254"</programlisting>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para><filename>/etc/rc.conf.local</filename>:</para>
 
-	<programlisting>hostname="node1.voorbeeld.org"
+	<programlisting>hostname="node1.example.org"
 ifconfig_fxp0="inet 10.1.1.1/8"</programlisting></listitem>
     </itemizedlist>
 
-    <para><filename>rc.conf</filename> kan naar elk systeem
+    <para><filename>rc.conf</filename> kan vervolgens naar elk systeem
       gedistribueerd worden met <command>rsync</command> of een
       gelijksoortig programma, terwijl <filename>rc.conf.local</filename>
       uniek blijft.</para>
 
     <para>Het actualiseren van het systeem met &man.sysinstall.8; of
       <command>make world</command> overschrijft
       <filename>rc.conf</filename> niet, zodat de bestaande
       systeeminstellingen niet verloren gaan.</para>
 
     <tip>
       <para>Het instellingenbestand <filename>/etc/rc.conf</filename> wordt
 	gelezen door &man.sh.1;.  Dit stelt systeembeheerders in staat om een
 	zekere hoeveelheid logica aan dit bestand toe te voegen, dat kan helpen
 	in het creëren van zeer ingewikkelde configuratiescenario's.
 	Bekijk &man.rc.conf.5; voor meer informatie over dit onderwerp.</para>
     </tip>
   </sect1>
 
   <sect1 id="configtuning-appconfig">
     <title>Toepassingen instellen</title>
 
     <para>Geïnstalleerde toepassingen hebben meestal hun eigen
       instellingenbestanden, met hun eigen syntaxis, etc.  Het is van
       belang deze bestanden apart te houden van het basissysteem, zodat
       ze makkelijk gelokaliseerd kunnen worden en beheerd kunnen worden
       met de hulpmiddelen voor pakketbeheer.</para>
 
     <indexterm><primary>/usr/local/etc</primary></indexterm>
 
     <para>Deze bestanden worden meestal geïnstalleerd in
       <filename class="directory">/usr/local/etc</filename>.  Als een toepassing
       een uitgebreide verzameling bestanden voor instellingen heeft, wordt
       er een submap voor aangemaakt.</para>
 
     <para>Bij de installatie van een port of pakket, worden normaliter
       ook voorbeeldbestanden met instellingen geïnstalleerd.  Deze
       zijn doorgaans te herkennen aan een toevoegsel
       <filename>.default</filename>.  Als er geen bestaande
       instellingenbestanden voor de toepassing zijn, kunnen ze gemaakt
       worden door de <filename>.default</filename>-bestanden te
       kopiëren.</para>
 
     <para>Een voorbeeld is de map
       <filename class="directory">/usr/local/etc/apache</filename>:</para>
 
 <literallayout class="monospaced">-rw-r--r--  1 root  wheel   2184 May 20  1998 access.conf
 -rw-r--r--  1 root  wheel   2184 May 20  1998 access.conf.default
 -rw-r--r--  1 root  wheel   9555 May 20  1998 httpd.conf
 -rw-r--r--  1 root  wheel   9555 May 20  1998 httpd.conf.default
 -rw-r--r--  1 root  wheel  12205 May 20  1998 magic
 -rw-r--r--  1 root  wheel  12205 May 20  1998 magic.default
 -rw-r--r--  1 root  wheel   2700 May 20  1998 mime.types
 -rw-r--r--  1 root  wheel   2700 May 20  1998 mime.types.default
 -rw-r--r--  1 root  wheel   7980 May 20  1998 srm.conf
 -rw-r--r--  1 root  wheel   7933 May 20  1998 srm.conf.default</literallayout>
 
     <para>Aan de grootte van de bestanden is te zien dat alleen
       <filename>srm.conf</filename> gewijzigd is.  Als later de port
       <application>Apache</application> wordt vernieuwd, wordt dit
       bestand niet overschreven.</para>
   </sect1>
 
   <sect1 id="configtuning-starting-services">
     <sect1info>
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <firstname>Tom</firstname>
 	  <surname>Rhodes</surname>
 	  <contrib>Bijgedragen door </contrib>
 	</author>
       </authorgroup>
     </sect1info>
 
     <title>Diensten starten</title>
 
     <indexterm><primary>diensten</primary></indexterm>
 
     <para>Veel gebruikers kiezen ervoor om software van derden te
       installeren op &os; vanuit de Portscollectie.  In veel gevallen
       is het noodzakelijk om de software dusdanig in te stellen dat
       het opstart tijdens het opstarten van de computer.  Diensten
       zoals <filename role="package">mail/postfix</filename> of
       <filename role="package">www/apache22</filename> zijn slechts
       twee voorbeelden van softwarepakketten die gestart kunnen worden
       tijdens de systeemstart.  In deze paragraaf wordt toegelicht hoe
       software van derde partijen kan worden gestart.</para>
 
     <para>In &os; worden de meeste diensten, zoals &man.cron.8;, door
       de opstartscripts van het systeem gestart.  Deze scripts kunnen
       verschillen tussen &os; en leverancierversies, echter het meest
       belangrijke aspect om in gedachten te houden is dat hun
       opstartinstellingen verwerkt kunnen worden door simpele
       opstartscripts.</para>
 
     <sect2>
       <title>Uitgebreide applicatieinstellingen</title>
 
       <para>Nu &os; <filename>rc.d</filename> heeft, zijn de
 	instellingen van applicaties die mee moeten opstarten
 	versimpeld en rijker aan mogelijkheden.  Door gebruik te maken
 	van de sleutelwoorden die in de paragraaf <link
 	  linkend="configtuning-rcd"><filename>rc.d</filename></link>
 	behandeld worden, kunnen applicaties nu starten na andere
 	diensten.  <acronym>DNS</acronym> kan bijvoorbeeld extra
 	opties meekrijgen van <filename>/etc/rc.conf</filename> in
 	plaats van hard ingestelde opties in het opstartscript.  Een
 	basisscript ziet er ongeveer als volgt uit:</para>
 
       <programlisting>#!/bin/sh
 #
 # PROVIDE: utility
 # REQUIRE: DAEMON
 # KEYWORD: shutdown
 
 . /etc/rc.subr
 
 name=utility
 rcvar=utility_enable
 
 command="/usr/local/sbin/utility"
 
 load_rc_config $name
 
 #
 # VERANDER DE STANDAARDWAARDEN HIER NIET
 # STEL ZE IN HET BESTAND /etc/rc.conf IN
 #
 utility_enable=${utility_enable-"NO"}
 pidfile=${utility_pidfile-"/var/run/utility.pid"}
 
 run_rc_command "$1"</programlisting>
 
       <para>Dit script zorgt ervoor dat
 	<application>utility</application> wordt gestart na de pseudodienst
 	<literal>DAEMON</literal>.  Het biedt ook de mogelijkheid voor
 	het instellingen en volgen van het <acronym>PID</acronym> of
 	het proces-<acronym>ID</acronym> bestand.</para>
 
       <para>Voor deze applicatie kan dan de volgende regel in
 	<filename>/etc/rc.conf</filename> geplaatst worden:</para>
 
       <programlisting>utility_enable="YES"</programlisting>
 
       <para>Deze methode maakt het volgende mogelijk: makkelijker
 	commandoregelopties manipuleren, importeren van
 	standaardfuncties uit <filename>/etc/rc.subr</filename>,
 	compatibiliteit met het gereedschap &man.rcorder.8; en het levert
 	makkelijkere configuratie via <filename>rc.conf</filename>.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Diensten met diensten starten</title>
 
       <para>Andere diensten, zoals <acronym>POP</acronym>3-server
 	daemons, <acronym>IMAP</acronym>, enzovoort, kunnen gestart
 	worden door gebruik te maken van &man.inetd.8;.  Daaraan is
 	voorafgegaan dat die dienst uit de Portscollectie is
 	geïstalleerd en dat er een regel met instellingen is
 	toegevoegd aan <filename>/etc/inetd.conf</filename> of
 	één van de bestaande niet-actieve regels is
 	geactiveerd.  Werken met <application>inetd</application> en
 	zijn instellingen wordt uitgebreid toegelicht in de paragraaf
 	over <link linkend="network-inetd">inetd</link>.</para>
 
       <para>In sommige gevallen is het handiger om &man.cron.8; te
 	gebruiken om diensten te starten.  Deze aanpak heeft een aantal
 	voordelen omdat <command>cron</command> start als de eigenaar
 	van <filename>crontab</filename>.  Dit stelt reguliere
 	gebruikers in staat om sommige applicaties te starten en te
 	onderhouden.</para>
 
       <para><command>cron</command> levert een unieke optie: in plaats
 	van een tijdsspecificatie kan <literal>@reboot</literal>
 	gebruikt worden.  Dit zorgt ervoor dat de taak gestart wordt als
 	&man.cron.8; gestart wordt, meestal tijdens een
 	systeemstart.</para>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="configtuning-cron">
     <sect1info>
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <firstname>Tom</firstname>
 	  <surname>Rhodes</surname>
 	  <contrib>Geschreven door </contrib>
 	</author>
       </authorgroup>
     </sect1info>
 
     <title><command>cron</command> instellen</title>
 
     <indexterm>
       <primary>cron</primary>
 
       <secondary>instellen</secondary>
     </indexterm>
 
     <para>Een zeer nuttig hulpprogramma in &os; is &man.cron.8;.  De
       daemon <command>cron</command> draait op de achtergrond en
       controleert voortdurend <filename>/etc/crontab</filename>.  Ook
       controleert <command>cron</command> de map
       <filename class="directory">/var/cron/tabs</filename>, op zoek naar nieuwe
       <filename>crontab</filename> bestanden.  Deze
       <filename>crontab</filename> bestanden bevatten informatie over
       specifieke taken die <command>cron</command> moet verrichten op
       gezette tijden.</para>
 
     <para><command>cron</command> gebruikt twee verschillende soorten
       instellingenbestanden: de systeemcrontab en gebruikerscrontabs.  Deze
       formaten verschillen alleen in het zesde en verdere velden.  In de
       systeemcrontab zal <command>cron</command> het commando draaien als de
       gebruiker die in het zesde veld is opgegeven.  In een gebruikerscrontab
       draaien alle commando's onder de gebruiker die de crontab heeft
       aangemaakt, dus is het zesde veld het laatste veld; dit is een belangrijk
       beveiligingsaspect.  Het laatste veld is altijd het commando dat gedraaid
       wordt.</para>
 
     <note>
       <para>Gebruikerscrontabs geven individuele gebruikers de
 	mogelijkheid om bepaalde terugkerende taken automatisch te laten
 	uitvoeren zonder dat <username>root</username>-rechten noodig
 	zijn.  Commando's in de crontab van een gebruiker worden
 	uitgevoerd met de rechten van de eigenaar.</para>
 
       <para><username>root</username> kan ook een gebruikerscrontab
 	aanleggen net als elke andere gebruiker.  Dit is niet dezelfde als
-	<filename>/etc/crontab</filename> (de systeemcrontab).  Omdat de
+	<filename>/etc/crontab</filename>, de systeemcrontab.  Omdat de
 	systeemcrontab in de praktijk de commando's als root uitvoert, is het
 	doorgaans niet nodig om een gebruikerscrontab voor
 	<username>root</username> te maken.</para>
     </note>
 
     <para><filename>/etc/crontab</filename> (de systeemcrontab) ziet er
       uit als volgt:</para>
 
     <programlisting># /etc/crontab - root's crontab for &os;
 #
 # &dollar;&os;: src/etc/crontab,v 1.32 2002/11/22 16:13:39 tom Exp &dollar;
 # <co id="co-comments"/>
 #
 SHELL=/bin/sh
 PATH=/etc:/bin:/sbin:/usr/bin:/usr/sbin <co id="co-env"/>
 HOME=/var/log
 #
 #
 #minuut uur     mdag    maand   wdag    wie     commando <co id="co-field-descr"/>
 #
 #
 */5     *       *       *       *       root    /usr/libexec/atrun <co id="co-main"/></programlisting>
 
     <calloutlist>
       <callout arearefs="co-comments">
-	<para>Zoals in de meeste &os; instellingenbestanden gaat het
-	  karakter <literal>#</literal> vooraf aan commentaar.
+	<para>Zoals in de meeste instellingenbestanden van &os; zijn regels die
+	   met het karakter <literal>#</literal> beginnen commentaar.
 	  Commentaar wordt gebruikt als uitleg en geheugensteun.
 	  Commentaar dient niet vermengd te worden met commando's,
 	  anders wordt het commentaar opgevat als deel van het commando.
 	  Blanco regels worden genegeerd.</para>
       </callout>
 
       <callout arearefs="co-env">
 	<para>Eerst worden omgevingsvariabelen gedefiniëerd.
 	  Hoervoor wordt het is-gelijk karakter (<literal>=</literal>)
 	  gebruikt.  In het bovenstaande voorbeeld wordt het gebruikt
 	  voor de variabelen <envar>SHELL</envar>, <envar>PATH</envar>
 	  en <envar>HOME</envar>.  Als de regel <envar>SHELL</envar>
 	  ontbreekt, gebruikt <command>cron</command> standaard
 	  <command>sh</command> als shell.  Voor de omgevingsvariabele
 	  <envar>PATH</envar> bestaat geen standaardwaarde.  Als
 	  <envar>PATH</envar> ontbreekt moeten absolute paden gebruikt
 	  worden.  Als <envar>HOME</envar> ontbreekt, gebruikt
 	  <command>cron</command> de thuismap van de gebruiker die
 	  <command>cron</command> aanroept.</para>
       </callout>
 
       <callout arearefs="co-field-descr">
 	<para>In deze commentaarregel staan de zeven velden van een
 	  crontabdefinitie.  Dit zijn <literal>minuut</literal>,
 	  <literal>uur</literal>, <literal>mdag</literal>,
 	  <literal>maand</literal>, <literal>wdag</literal>,
 	  <literal>wie</literal> en <literal>commando</literal>.  De
 	  betekenissen liggen voor de hand: <literal>minuut</literal>
 	  is het aantal minuten van het tijdstip waarop het commando
 	  moet worden uitgevoerd; <literal>uur</literal> geeft het uur
 	  aan; <literal>mdag</literal> staat voor de dag van de maand;
 	  <literal>maand</literal> staat voor het maandnummer en
 	  <literal>wdag</literal> geeft de dag van de week aan.  Het
 	  veld <literal>wie</literal> is bijzonder en bestaat alleen in
 	  <filename>/etc/crontab</filename>.  Het geeft aan als welke
 	  gebruiker het commando uitgevoerd moet worden.  Het laatste veld
 	  bevat het uit te voeren commando.</para>
       </callout>
 
       <callout arearefs="co-main">
 	<para>In deze regel worden aan de hierboven besproken opties
 	  waarden toegekend.  Er wordt gebruik gemaakt van
 	  <literal>*/5</literal> en <literal>*</literal> karakters.
 	  Deze betekenen <quote>eerst-laatst</quote> en kunnen gezien
 	  worden als <emphasis>telkens</emphasis>.  In deze regel staat
 	  dus dat <command>atrun</command> elke vijf
 	  minuten moet worden uitgevoerd door <username>root</username>,
 	  ongeacht welke dag of maand het is.  Meer informatie over
 	  <command>atrun</command> staat in &man.atrun.8;.</para>
 
 	<para>Commando's kunnen een willekeurig aantal opties of
 	  argumenten meekrijgen.  Als commando's echter meerdere regels
 	  nodig hebben moeten deze regels afgebroken worden met een
 	  backslash <quote>\</quote> karakter, om aan te geven dat ze op
 	  de volgende regel vervolgd worden.</para>
       </callout>
     </calloutlist>
 
     <para>Dit is de basisopzet voor elk <filename>crontab</filename>
       bestand.  De enige uitzondering is de aanwezigheid van veld zes,
       waar de gebruikersnaam wordt aangegeven.  Dit veld bestaat alleen
       in de systeemversie van <filename>/etc/crontab</filename>.  Voor
       <filename>crontab</filename>-bestanden van individuele gebruikers
       moet dit veld worden weggelaten.</para>
 
     <sect2 id="configtuning-installcrontab">
       <title>Een crontab installeren</title>
 
       <important>
 	<para>De onderstaande procedure moet niet gebruikt worden om de
 	  systeemcrontab <filename>/etc/crontab</filename> te wijzigen of te
 	  installeren.  Er kan een gewone editor gebruikt worden.
 	  <command>cron</command> ziet dat het bestand veranderd is en begint
 	  direct met het gebruiken van de nieuwe versie.  <ulink
 	    url="&url.books.faq;/admin.html#ROOT-NOT-FOUND-CRON-ERRORS">Deze
 	    FAQ vraag</ulink> geeft verdere uitleg.</para>
       </important>
 
       <para>Om een nieuwe <filename>crontab</filename> te installeren
 	moet eerst een bestand in het juiste formaat gemaakt worden en
 	daarna moet het geiuml;nstalleerd worden met commando
 	<command>crontab</command>:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>crontab crontabbestand</userinput></screen>
 
       <para>In dit voorbeeld is <filename>crontabbestand</filename> de
 	naam van een eerder gemaakt
 	<filename>crontab</filename>-bestand.</para>
 
       <para>Er bestaat ook een optie om een lijst van
 	geïnstalleerde <filename>crontab</filename>-bestanden op te
 	vragen, namelijk de optie <option>-l</option> van
 	<command>crontab</command>.</para>
 
       <para>Gebruikers die hun eigen crontabbestand willen schrijven
 	zonder het gebruik van een sjabloon, kunnen gebruik maken van
 	<command>crontab -e</command>.  Dit opent de
 	<envar>EDITOR</envar> met een leeg bestand.  Als het bestand
 	wordt opgeslagen en de editor wordt afgesloten, wordt het
 	bestand automatisch als <filename>crontab</filename>
 	geïnstalleerd.</para>
 
       <para>Een gebruikers<filename>crontab</filename> kan verwijderd
 	worden door de met <command>crontab</command> de optie
 	<option>-r</option> te gebruiken.</para>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="configtuning-rcd">
     <sect1info>
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <firstname>Tom</firstname>
 	  <surname>Rhodes</surname>
 	  <contrib>Geschreven door </contrib>
 	</author>
       </authorgroup>
     </sect1info>
 
     <title>Gebruik van rc met &os;</title>
 
     <indexterm><primary>rc.d</primary></indexterm>
 
     <para>Sinds 2002 gebruikt &os; het NetBSD <filename>rc.d</filename>
       systeem bij het opstarten van het systeem.  Veel van de bestanden
       in <filename class="directory">/etc/rc.d</filename> zijn scripts voor
       basisdiensten die werken met de opties <option>start</option>,
       <option>stop</option> en <option>restart</option>, analoog aan
       hoe diensten die via een port of pakket zijn geïnstalleerd
       gestart worden met de scripts in
       <filename>/usr/local/etc/rc.d</filename>.  &man.sshd.8; kan
       bijvoorbeeld als volgt herstart worden:</para>
 
     <screen>&prompt.root; <userinput>/etc/rc.d/sshd restart</userinput></screen>
 
     <para>Deze procedure is vrijwel gelijk voor andere diensten.
       Uiteraard worden diensten meestal automatisch tijdens het
       opstarten van de computer gestart zoals in &man.rc.conf.5; staat.
       Om de Network Address Translation daemon bij het opstarten te
       laten starten is de volgende regel in
       <filename>/etc/rc.conf</filename> bijvoorbeeld voldoende:</para>
 
     <programlisting>natd_enable="YES"</programlisting>
 
     <para>Als er reeds een <literal>natd_enable="NO"</literal> regel is,
       kan <literal>NO</literal> gewoon in <literal>YES</literal>
       veranderd worden.  De rc scripts starten, voor zover nodig,
       automatisch andere afhankelijke diensten.</para>
 
     <para>Omdat het <filename>rc.d</filename> systeem in eerste
       instantie bedoeld is om diensten te starten en stoppen bij het
       opstarten en afsluiten van het systeem, werken de standaardopties
       <option>start</option>, <option>stop</option> en
       <option>restart</option> alleen als de juiste variabelen in
       <filename>/etc/rc.conf</filename> zijn ingesteld.  Het commando
       <command>sshd restart</command> alleen dan als
       <varname>sshd_enable</varname> de waarde <literal>YES</literal>
       heeft in <filename>/etc/rc.conf</filename>.  Als er een dienst
       gestart, gestopt of herstart moet worden, ongeacht de definities
       in <filename>/etc/rc.conf</filename>, moet het commando
       voorafgegaan worden door <quote>one</quote>.  Dus om
       <command>sshd</command> te herstarten ongeacht
       de instellingen in <filename>/etc/rc.conf</filename>, voldoet het
       volgende commando:</para>
 
     <screen>&prompt.root; <userinput>/etc/rc.d/sshd onerestart</userinput></screen>
 
     <para>Het is eenvoudig te controleren of een dienst is ingeschakeld
       is in <filename>/etc/rc.conf</filename> door het bijpassende
       <filename>rc.d</filename>-script uit te voeren met de optie
       <option>rcvar</option>.  Voor <command>sshd</command>:</para>
 
     <screen>&prompt.root; <userinput>/etc/rc.d/sshd rcvar</userinput>
 # sshd
 $sshd_enable=YES</screen>
 
     <note>
       <para>De tweede regel (<literal># sshd</literal>) is de
 	uitvoer van <command>sshd</command>, geen
 	<username>root</username>-console.</para>
     </note>
 
     <para>De optie <option>status</option> wordt gebruikt om vast te
       stellen of een dienst gestart is.  Om bijvoorbeeld te controleren
       of <command>sshd</command> gestart is:</para>
 
     <screen>&prompt.root; <userinput>/etc/rc.d/sshd status</userinput>
 sshd is running as pid 433.</screen>
 
     <para>In sommige gevallen is het ook mogelijk om een dienst te
       herstarten met de optie <option>reload</option>.  Dan wordt er
       getracht een signaal te sturen aan een individuele dienst, waarbij
       de dienst de bestanden met instellingen opnieuw in moet lezen.
       Meestal komt dit neer op het verzenden van het signaal
       <literal>SIGHUP</literal>.  Deze optie wordt niet door alle
       diensten ondersteund.</para>
 
     <para>Het <application>rc.d</application>-systeem wordt niet alleen
       gebruikt voor netwerkdiensten, maar ook voor het merendeel van de
       systeemstart.  In dit kader is bijvoorbeeld het bestand
       <filename>bgfsck</filename> interessant.  Als dit script wordt
       uitgevoerd, wordt de volgende boodschap getoond:</para>
 
     <screen>Starting background file system checks in 60 seconds.</screen>
 
     <para>Dit script wordt dus gebruikt voor bestandssysteemcontrole in
       de achtergrond, hetgeen alleen tijdens de systeemstart
       gebeurt.</para>
 
     <para>Veel systeemdiensten zijn afhankelijk van andere diensten om
       correct te kunnen functioneren.  Zo starten NIS en andere
       RPC-gebaseerde diensten niet als de dienst
       <command>rpcbind</command> (portmapper) nog niet draait.  Om dit
       te stroomlijnen wordt informatie over afhankelijkheden en andere
       metagegevens ingevoegd in het commentaar bovenaan het
       opstartscript.  Deze commentaarregels worden vervolgens tijdens de
       systeemstart met &man.rcorder.8; verwerkt om zo vast te stellen in
       welke volgorde de systeemdiensten gestart moeten worden.</para>
 
     <para>De volgende woorden moeten in alle opstartscripts staan (ze
       zijn benodigd door &man.rc.subr.8; om het opstartscript te
       activeren):</para>
 
     <itemizedlist>
       <listitem>
 	<para><literal>PROVIDE</literal>: geeft aan in welke diensten
 	  dit bestand voorziet.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para><literal>REQUIRE</literal>: geeft aan welke andere
 	  diensten vereist zijn voor deze dienst.  Dit script wordt
 	  uitgevoerd <emphasis>na</emphasis> de aangegeven
 	  diensten.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para><literal>BEFORE</literal>: geeft diensten aan die
 	  afhankelijk zijn van deze dienst.  Dit bestand wordt
 	  uitgevoerd <emphasis>vóór</emphasis> de
 	  aangegeven diensten.</para>
       </listitem>
     </itemizedlist>
 
     <para>Met deze methode kan een systeembeheerder gemakkelijk
       systeemdiensten besturen, zonder gedoe met
       <quote>runlevels</quote> zoals bij sommige andere &unix;
       systemen.</para>
 
     <para>Meer informatie over het <filename>rc.d</filename>-systeem
       staat in &man.rc.8; en &man.rc.subr.8;.  Als u geïnteresseerd
       bent in het schrijven van uw eigen
       <filename>rc.d</filename>-script of om de huidige scripts te
       verbeteren is wellicht <ulink url="&url.articles.rc-scripting">dit
 	artikel</ulink> interessant.</para>
   </sect1>
 
   <sect1 id="config-network-setup">
     <sect1info>
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <firstname>Marc</firstname>
 	  <surname>Fonvieille</surname>
 	  <contrib>Geschreven door </contrib>
 	</author>
       </authorgroup>
     </sect1info>
 
     <title>Netwerkkaarten instellen</title>
 
     <indexterm>
       <primary>netwerkkaarten</primary>
 
       <secondary>instellen</secondary>
     </indexterm>
 
     <para>Het is tegenwoordig nauwelijks voorstelbaar dat een computer
       geen netwerkverbinding heeft.  Het toevoegen en instellen van een
       netwerkkaart is een gebruikelijke taak voor een
       &os;-beheerder.</para>
 
     <sect2>
       <title>Het juiste stuurprogramma vinden</title>
 
       <indexterm>
 	<primary>netwerkkaarten</primary>
 
 	<secondary>stuurprogramma</secondary>
       </indexterm>
 
       <para>Voor het zoeken begint, moet duidelijk zijn om welke kaart
 	het gaat, welke chip erop zit en of het een PCI- of ISA-kaart
 	is.  &os; ondersteunt vele kaarten.  Op de Hardware
 	Compatibiliteitslijst voor de betreffende uitgave staan de
 	kaarten die ondersteund worden.</para>
 
       <para>Als duidelijk is dat een kaart ondersteund wordt, moet
 	vastgesteld worden wat het geschikte stuurprogramma is.  In het
 	bestand <filename>/usr/src/sys/conf/NOTES</filename> staat een
 	lijst van stuurprogramma's voor netwerkinterfaces met wat
 	informatie over de ondersteunde chipsets of kaarten.  In geval
 	van twijfel biedt de hulppagina voor het stuurprogramma
 	(<command>man</command>) vaak uitkomst.  In het algemeen bevat
 	deze meer informatie over de ondersteunde hardware en mogelijke
 	problemen die kunnen optreden.</para>
 
       <para>Als een veelgebruikte kaart gebruikt wordt, hoeft meestal
 	niet ver gezocht te worden.  Stuurprogramma's voor
 	veelvoorkomende netwerkinterfaces zijn al aanwezig in de
 	algemene kernel <filename>GENERIC</filename>.  In dat geval
 	wordt zo'n kaart al gevonden bij het opstarten, bijvoorbeeld met
 	het volgende bericht:</para>
 
 <screen>dc0: &lt;82c169 PNIC 10/100BaseTX&gt; port 0xa000-0xa0ff mem 0xd3800000-0xd38
 000ff irq 15 at device 11.0 on pci0
 miibus0: &lt;MII bus&gt; on dc0
 bmtphy0: &lt;BCM5201 10/100baseTX PHY&gt; PHY 1 on miibus0
 bmtphy0:  10baseT, 10baseT-FDX, 100baseTX, 100baseTX-FDX, auto
 dc0: Ethernet address: 00:a0:cc:da:da:da
 dc0: [ITHREAD]
 dc1: &lt;82c169 PNIC 10/100BaseTX&gt; port 0x9800-0x98ff mem 0xd3000000-0xd30
 000ff irq 11 at device 12.0 on pci0
 miibus1: &lt;MII bus&gt; on dc1
 bmtphy1: &lt;BCM5201 10/100baseTX PHY&gt; PHY 1 on miibus1
 bmtphy1:  10baseT, 10baseT-FDX, 100baseTX, 100baseTX-FDX, auto
 dc1: Ethernet address: 00:a0:cc:da:da:db
 dc1: [ITHREAD]</screen>
 
       <para>In dit voorbeeld zitten er twee kaarten in het systeem die
 	het stuurprogramma &man.dc.4; gebruiken.</para>
 
       <para>Als het stuurprogramma voor een NIC geen onderdeel is van de
 	kernel <filename>GENERIC</filename>, dan dient het juiste
 	stuurprogramma voor die NIC geladen te worden.  Dit kan op twee
 	manieren:</para>
 
       <itemizedlist>
 	<listitem>
 	  <para>De meest eenvoudige manier is het laden van een
 	    kernelmodule voor een netwerkkaart met &man.kldload.8; of
 	    automatisch tijdens het opstarten van het systeem door de
 	    benodigde regel toe te voegen aan
 	    <filename>/boot/loader.conf</filename>.  Niet alle
 	    NIC-stuurprogramma's zijn als module beschikbaar.  Zo zijn
 	    er bijvoorbeeld geen modules beschikbaar voor
 	    ISA-kaarten.</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Ondersteuning voor een kaart kan ook in de kernel
 	    gecompileerd worden.  In
 	    <filename>/usr/src/sys/conf/NOTES</filename>,
 	    <filename>/usr/src/sys/<replaceable>arch</replaceable>/conf/NOTES</filename>
 	    en de hulppagina van het stuurprogramma is na te lezen wat
 	    er in het kernelinstellingenbestand moet staan.  In <xref
 	      linkend="kernelconfig"/> staat meer informatie over het
 	    compileren van een eigen kernel.  Als een netwerkkaart al
 	    bij het opstarten wordt herkend door de kernel
 	    <filename>GENERIC</filename>, is er geen reden om een andere
 	    kernel te bouwen.</para>
 	</listitem>
       </itemizedlist>
 
       <sect3 id="config-network-ndis">
 	<title>Gebruik maken van &windows;
 	  NDIS-stuurprogramma's</title>
 
 	<indexterm><primary>NDIS</primary></indexterm>
 
 	<indexterm><primary>NDISulator</primary></indexterm>
 
 	<indexterm><primary>&windows; drivers</primary></indexterm>
 
 	<indexterm><primary>Microsoft Windows</primary></indexterm>
 
 	<indexterm>
 	  <primary>Microsoft Windows</primary>
 
 	  <secondary>device drivers</secondary></indexterm>
 
 	<indexterm><primary>KLD (kernel loadable object)</primary></indexterm>
 
 	<para>Helaas zijn er nog steeds veel leveranciers die geen
 	  schema's leveren voor stuurprogramma's aan de open-source
 	  gemeenschap, omdat ze deze informatie beschouwen als
 	  handelsgeheimen.  Als gevolg daarvan hebben de ontwikkelaars
 	  van &os; en andere projecten twee keuzes: zelf de
 	  stuurprogramma's ontwikkelen door een langdurig en pijnlijk
 	  proces van de huidige stuurprogramma's te ontcijferen, of door
 	  gebruik te maken van de huidige binaire bestanden voor het
 	  &microsoft.windows; platform.  De meeste ontwikkelaars,
 	  inclusief diegeen die gekoppeld zijn aan &os;, hebben voor het
 	  laatste gekozen.</para>
 
 	<para>Dankzij de bijdragen van Bill Paul (wpaul) is er
 	  <quote>native</quote> ondersteuning
 	  voor de Network Driver Interface Specification (NDIS).  De
 	  &os; NDISulator (ook wel bekend als Project Evil) neemt een
 	  binair &windows; stuurprogramma en doet net alsof deze in een
 	  &windows; systeem draait.  Omdat het stuurprogramma
 	  &man.ndis.4; een &windows; binary gebruikt; draait het alleen
 	  op &i386;- en amd64-systemen.  PCI, CardBus, PCMCIA (PC-Card) en
 	  USB-apparaten worden ondersteund.</para>
 
 	<para>Om de NDISulator te gebruiken zijn drie dingen nodig:</para>
 
 	<orderedlist>
 	  <listitem>
 	    <para>De bronbestanden van de kernel</para>
 	  </listitem>
 
 	  <listitem>
 	    <para>Een &windowsxp; stuurprogramma (met de extensie
 	      <filename>.SYS</filename>)</para>
 	  </listitem>
 
 	  <listitem>
 	    <para>Een instellingenbestand van het &windowsxp;
 	      stuurprogramma (met de extensie
 	      <filename>.INF</filename>)</para>
 	  </listitem>
 	</orderedlist>
 
 	<para>Lokaliseer de bestanden voor uw specifieke kaart.  Over
 	  het algemeen kunnen deze gevonden worden op de bijgeleverde
 	  CD's of op de website van de leverancier.  In de volgende
 	  voorbeelden maken we gebruik van
 	  <filename>W32DRIVER.SYS</filename> en
 	  <filename>W32DRIVER.INF</filename>.</para>
 
 	<para>De bit-breedte van het stuurprogramma moet overeenkomen met die
 	  van het stuurprogramma.  Gebruik voor &os;/i386 een 32-bits &windows;
 	  stuurprogramma.  Voor &os;/amd64 is een 64-bits &windows;
 	  stuurprogramma nodig.</para>
 
 	<para>De volgende stap is het compileren van het binaire
 	  stuurprogramma in een laadbare kernelmodule.  Gebruik &man.ndisgen.8;
 	  als <username>root</username>:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>ndisgen <replaceable>/pad/naar/W32DRIVER.INF</replaceable>
 <replaceable>/pad/naar/W32DRIVER.SYS</replaceable></userinput></screen>
 
 	<para>&man.ndisgen.8; is interactief en vraagt om extra informatie als
 	  het dat nodig heeft.  Een nieuwe kernel-module wordt in de huidige map
 	  geschreven.  Gebruik &man.kldload.8; om de nieuwe module te
 	  laden:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>kldload <replaceable>./W32DRIVER_SYS.ko</replaceable></userinput></screen>
 
 	<para>Naast de gegenereerde kernelmodule, moeten ook de modules
 	  <filename>ndis.ko</filename> en
 	  <filename>if_ndis.ko</filename> geladen worden.  Dit zou
 	  automatisch moeten gebeuren als er een module geladen wordt
 	  dit afhankelijk is van &man.ndis.4;.  Als ze handmatig
 	  ingeladen moeten worden gebruik dan de volgende
 	  commando's:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>kldload ndis</userinput>
 &prompt.root; <userinput>kldload if_ndis</userinput></screen>
 
 	<para>Het eerste commando laadt de stuurprogrammawrapper voor de
 	  NDIS miniport, de tweede laadt de daadwerkelijke
 	  netwerkinterface.</para>
 
 	<para>Controleer nu &man.dmesg.8; om te zien of er ergens fouten
 	  voorkomen.  Als alles goed gegaan is ziet u ongeveer het
 	  volgende:</para>
 
 	<screen>ndis0: &lt;Wireless-G PCI Adapter&gt; mem 0xf4100000-0xf4101fff irq 3 at device 8.0 on pci1
 ndis0: NDIS API version: 5.0
 ndis0: Ethernet address: 0a:b1:2c:d3:4e:f5
 ndis0: 11b rates: 1Mbps 2Mbps 5.5Mbps 11Mbps
 ndis0: 11g rates: 6Mbps 9Mbps 12Mbps 18Mbps 36Mbps 48Mbps 54Mbps</screen>
 
 	<para>Vanaf dit moment kan de <devicename>ndis0</devicename>
 	  net zo gebruikt worden als elke andere netwerkkaart (bv.
 	  <devicename>dc0</devicename>).</para>
 
 	<para>Het systeem kan geconfigureerd worden zodat de
 	  NDIS-modules automatisch gestart worden tijdens het opstarten
 	  van het systeem, net zoals bij andere modules.  Kopieer eerst
 	  de gegenereerde module <filename>W32DRIVER_SYS.ko</filename> naar
 	  de map <filename class="directory">/boot/modules</filename>.
 	  Voeg daarna de volgende regel toe aan
 	  <filename>/boot/loader.conf</filename>:</para>
 
 	<programlisting>W32DRIVER_SYS_load="YES"</programlisting>
       </sect3>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>De netwerkkaart instellen</title>
 
       <indexterm>
 	<primary>netwerkkaarten</primary>
 
 	<secondary>instellen</secondary>
       </indexterm>
 
       <para>Nadat een geschikt stuurprogramma geladen is, moet de kaart
 	nog ingesteld worden.  Mogelijk is dit al gebeurd door
 	<application>sysinstall</application> tijdens de
 	installatie.</para>
 
       <para>Om de instellen van de netwerkkaarten weer te geven:</para>
 
 <screen>&prompt.user; <userinput>ifconfig</userinput>
 dc0: flags=8843&lt;UP,BROADCAST,RUNNING,SIMPLEX,MULTICAST&gt; metric 0 mtu 1500
         options=80008&lt;VLAN_MTU,LINKSTATE&gt;
         ether 00:a0:cc:da:da:da
         inet 192.168.1.3 netmask 0xffffff00 broadcast 192.168.1.255
         media: Ethernet autoselect (100baseTX &lt;full-duplex&gt;)
         status: active
 dc1: flags=8802&lt;UP,BROADCAST,RUNNING,SIMPLEX,MULTICAST&gt; metric 0 mtu 1500
         options=80008&lt;VLAN_MTU,LINKSTATE&gt;
         ether 00:a0:cc:da:da:db
         inet 10.0.0.1 netmask 0xffffff00 broadcast 10.0.0.255
         media: Ethernet 10baseT/UTP
         status: no carrier
 plip0: flags=8810&lt;POINTOPOINT,SIMPLEX,MULTICAST&gt; metric 0 mtu 1500
 lo0: flags=8049&lt;UP,LOOPBACK,RUNNING,MULTICAST&gt; metric 0 mtu 16384
         options=3&lt;RXCSUM,TXCSUM&gt;
         inet6 fe80::1%lo0 prefixlen 64 scopeid 0x4
         inet6 ::1 prefixlen 128
         nd6 options=3&lt;PERFORMNUD,ACCEPT_RTADV&gt;</screen>
 
       <para>In dit voorbeeld werden de volgende apparaten
 	weergegeven:</para>
 
       <itemizedlist>
 	<listitem>
 	  <para><devicename>dc0</devicename>: de eerste
 	    Ethernet-interface;</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para><devicename>dc1</devicename>: de tweede
 	    Ethernet-interface;</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para><devicename>plip0</devicename>: De parallele poort-interface
 	    (mits er een parallele poort aanwezig is op de machine)</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para><devicename>lo0</devicename>: het
 	    loopback-apparaat;</para>
 	</listitem>
       </itemizedlist>
 
       <para>&os; gebruikt de naam van het stuurprogramma gevolgd door
 	een nummer voor de volgorde waarop de kaarten gedetecteerd zijn
 	bij het opstarten.  <devicename>sis2</devicename> is de derde
 	netwerkkaart in het systeem die het stuurprogramma &man.sis.4;
 	gebruikt.</para>
 
       <para>In het vorige voorbeeld is het apparaat
 	<devicename>dc0</devicename> volledig operationeel.  Dit blijkt
 	uit de volgende indicatoren:</para>
 
       <orderedlist>
 	<listitem>
 	  <para><literal>UP</literal> betekent dat de kaart ingesteld is
 	    en klaar is voor gebruik;</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>De kaart heeft een Internet (<literal>inet</literal>)
 	    adres (in dit geval <hostid
 	      role="ipaddr">192.168.1.3</hostid>);</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Het heeft een geldig subnetmasker
 	    (<literal>netmask</literal>; <hostid
 	      role="netmask">0xffffff00</hostid> is hetzelfde als
 	    <hostid role="netmask">255.255.255.0</hostid>);</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Het heeft een geldig broadcastadres (in dit geval
 	    <hostid role="ipaddr">192.168.1.255</hostid>);</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Het MAC-adres van de kaart (<literal>ether</literal>) is
 	    <hostid role="mac">00:a0:cc:da:da:da</hostid>;</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>De fysieke mediaselectie staat in autoselectiemodus
 	    (<literal>media: Ethernet autoselect (100baseTX
 	      &lt;full-duplex&gt;)</literal>).
 	    <devicename>dc1</devicename> is ingesteld om met
 	    <literal>10baseT/UTP</literal>-media te werken.  Meer
 	    informatie over de mogelijke mediatypes staan in de
 	    hulppagina's voor het betreffende stuurprogramma.</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>De status van de verbinding (<literal>status</literal>)
 	    is <literal>active</literal>, dat wil zeggen dat de drager
 	    is gevonden.  Bij <devicename>dc1</devicename>staat echter
 	    <literal>status: no carrier</literal>.  Dit is normaal als
 	    er geen Ethernetkabel in de kaart gestoken is.</para>
 	</listitem>
       </orderedlist>
 
       <para>Als de uitvoer &man.ifconfig.8; er ongeveer zoals hieronder
 	uitziet, dan is de netwerkkaart nog niet ingesteld:</para>
 
 <screen>dc0: flags=8843&lt;BROADCAST,SIMPLEX,MULTICAST&gt; metric 0 mtu 1500
         options=80008&lt;VLAN_MTU,LINKSTATE&gt;
         ether 00:a0:cc:da:da:da
         media: Ethernet autoselect (100baseTX &lt;full-duplex&gt;)
         status: active</screen>
 
       <para>Om de kaart in te stellen zijn
 	<username>root</username>-rechten nodig.  De netwerkkaart kan
 	vanaf de console worden ingesteld met &man.ifconfig.8;, maar dan
 	moet dat na elke herstart herhaald worden.  Daarom wordt het
 	vrijwel altijd in <filename>/etc/rc.conf</filename>
 	gezet.</para>
 
       <para>In <filename>/etc/rc.conf</filename> moet voor elke
 	netwerkkaart in een systeem een regel toegevoegd worden.  In het
 	huidige voorbeeld zou dat het volgende kunnen zijn:</para>
 
       <programlisting>ifconfig_dc0="inet 192.168.1.3 netmask 255.255.255.0"
 ifconfig_dc1="inet 10.0.0.1 netmask 255.255.255.0 media 10baseT/UTP"</programlisting>
 
       <para><devicename>dc0</devicename>, <devicename>dc1</devicename>,
 	enzovoort, moeten vervangen worden door de correcte
 	stuurprogramma's voor de netwerkkaarten, zo ook de
 	<acronym>IP</acronym>-adressen.  In de handleiding van het
 	stuurprogramma en van &man.ifconfig.8; staan meer details over
 	de mogelijke opties en in &man.rc.conf.5; staat meer informatie
 	over <filename>/etc/rc.conf</filename>.</para>
 
       <para>Als het netwerk al is ingesteld tijdens het installeren van
 	&os; staan er al enkele regels met betrekking tot de
 	netwerkkaart(en) in <filename>/etc/rc.conf</filename>.  Het is
 	dus handig <filename>/etc/rc.conf</filename> te controleren
 	voordat er regels toegevoegd worden.</para>
 
       <para>Ook <filename>/etc/hosts</filename> moet worden gewijzigd om
 	de namen en <acronym>IP</acronym> adressen van verschillende
 	machines op het lokale netwerk, als ze er nog niet in staan.
 	Meer informatie staat in &man.hosts.5; en
 	<filename>/usr/share/examples/etc/hosts</filename>.</para>
 
       <note>
 	<para>Als internettoegang nodig is met dit apparaat, kan
 	  het zijn dat de default gateway en de naamserver handmatig
 	  moeten worden ingesteld:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>echo 'defaultrouter="<replaceable>your_default_router</replaceable>"' &gt;&gt; /etc/rc.conf</userinput>
 &prompt.root; <userinput>echo 'nameserver <replaceable>your_DNS_server</replaceable>' &gt;&gt; /etc/resolv.conf</userinput></screen>
       </note>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Testen en problemen oplossen</title>
 
       <para>Als de veranderingen in <filename>/etc/rc.conf</filename>
 	zijn gemaakt, moet het systeem opnieuw gestarten worden (of
 	moeten nauwkeurig alle daemons gestart of herstart worden).
 	Veranderingen aan de interface(s) worden dan toegepast en dan
 	kan er controleerd worden of herstarten goed werkt zonder
 	foutmeldingen.  Als alternatief kan ook het netwerk systeem
 	herstart worden:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>/etc/rc.d/netif restart</userinput></screen>
 
       <note>
 	<para>Als er ook een default gateway ingesteld is in het
 	  <filename>/etc/rc.conf</filename> bestand, moet ook onderstaand
 	  command worden gegeven:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>/etc/rc.d/routing restart</userinput></screen>
       </note>
 
       <para>Zodra het netwerk systeem is herstart, moeten de netwerk
 	interfaces opnieuw getest worden.</para>
 
       <sect3>
 	<title>Testen van de netwerkkaart</title>
 
 	<indexterm>
 	  <primary>netwerk kaarten</primary>
 	  <secondary>testen</secondary>
 	</indexterm>
 
 	<para>Om te controleren of een ethernet kaart goed geconfigureerd
 	  is, moeten er twee dingen gedaan worden.  Allereerst, ping de
 	  interface zelf, en daarna een andere machine op het LAN.</para>
 
 	<para>Test eerst de lokale interface:</para>
 
 	<screen>&prompt.user; <userinput>ping -c5 192.168.1.3</userinput>
 PING 192.168.1.3 (192.168.1.3): 56 data bytes
 64 bytes from 192.168.1.3: icmp_seq=0 ttl=64 time=0.082 ms
 64 bytes from 192.168.1.3: icmp_seq=1 ttl=64 time=0.074 ms
 64 bytes from 192.168.1.3: icmp_seq=2 ttl=64 time=0.076 ms
 64 bytes from 192.168.1.3: icmp_seq=3 ttl=64 time=0.108 ms
 64 bytes from 192.168.1.3: icmp_seq=4 ttl=64 time=0.076 ms
 
 --- 192.168.1.3 ping statistics ---
 5 packets transmitted, 5 packets received, 0% packet loss
 round-trip min/avg/max/stddev = 0.074/0.083/0.108/0.013 ms</screen>
 
 	<para>Nu kan er een andere machine op het LAN gepinged worden:</para>
 
 	<screen>&prompt.user; <userinput>ping -c5 192.168.1.2</userinput>
 PING 192.168.1.2 (192.168.1.2): 56 data bytes
 64 bytes from 192.168.1.2: icmp_seq=0 ttl=64 time=0.726 ms
 64 bytes from 192.168.1.2: icmp_seq=1 ttl=64 time=0.766 ms
 64 bytes from 192.168.1.2: icmp_seq=2 ttl=64 time=0.700 ms
 64 bytes from 192.168.1.2: icmp_seq=3 ttl=64 time=0.747 ms
 64 bytes from 192.168.1.2: icmp_seq=4 ttl=64 time=0.704 ms
 
 --- 192.168.1.2 ping statistics ---
 5 packets transmitted, 5 packets received, 0% packet loss
 round-trip min/avg/max/stddev = 0.700/0.729/0.766/0.025 ms</screen>
 
 	<para>Dit kan ook worden geprobeerd met de machine naam in plaats
 	  van met <hostid role="ipaddr">192.168.1.2</hostid> als dit
 	  geconfigureerd is in <filename>/etc/hosts</filename>.</para>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title>Problemen oplossen</title>
 
 	<indexterm>
 	  <primary>netwerk kaarten</primary>
 	  <secondary>probleem oplossing</secondary>
 	</indexterm>
 
 	<para>Het testen en zoeken van problemen is altijd een
 	  pijnpunt, welke verminderd kan worden door een aantal
 	  simpele dingen eerst te controleren.  Is de netwerkkabel
 	  ingestoken?  Zijn de netwerk instellingen correct opgegeven?
 	  Is de firewall goed geconfigureerd?  Is de netwerkkaart
 	  ondersteund door &os;?  Controleer altijd de hardware notities
 	  voordat er een probleem rapport wordt verstuurd.  Update naar
 	  de laatste -STABLE versie, en controleer de mailing lijsten en
 	  misschien zelfs het internet.</para>
 
 	<para>Als de kaart werkt, maar de prestaties zijn slecht, dan kan
 	  het de moeite waard zijn om &man.tuning.7; door te nemen.
 	  Incorrecte netwerkinstellingen kunnen ook tot langzame
 	  verbindingen leiden.</para>
 
 	<para>Soms kunnen enkele <errorname>device timeouts</errorname>
 	  optreden.  Met sommige kaarten is dit normaal gedrag.  Maar als
 	  dit continu gebeurt of storend is, is het verstandig uit te
 	  zoeken of er geen sprake is van een hardwareconfict tussen de
 	  netwerkkaart en een ander apparaat.  Ook dient nogmaals de
 	  bekabeling gecontroleerd te worden.  Misschien zit er niets
 	  anders op dan een andere netwerkkaart te gebruiken.</para>
 
 	<para>Het is ook mogelijk dat er <errorname>watchdog
 	    timeout</errorname> foutmeldingen optreden.  Als eerste moet
 	  dan de netwerkkabel gecontroleerd worden.  Veel kaarten hebben
 	  een PCI-slot nodig dat Bus Mastering ondersteunt.  Sommige
 	  oudere moederborden hebben maar één PCI-slot
 	  waarmee dit kan (meestal slot 0).  In de documentatie van de
 	  netwerkkaart en het moederbord is na te gaan of dit het
 	  probleem is.</para>
 
 	<para><errorname>No route to host</errorname> meldingen treden op
 	  als het systeem niet in staat is om een pakket naar de
 	  eindbestemming te routeren.  Dit kan gebeuren als er geen
 	  standaardroute aangegeven is of als er een kabel niet verbonden
 	  is.  De uitvoer van <command>netstat -rn</command> moet
 	  gecontroleerd worden of er een geldige route is naar de
 	  bestemming.  Mocht dit niet het geval zijn, dan staat er meer
 	  informatie in <xref linkend="advanced-networking"/>.</para>
 
 	<para><errorname>ping: sendto: Permission denied</errorname>
 	  foutmeldingen worden vaak veroorzaakt door een verkeerd
 	  ingestelde firewall.  Als de kernel <command>ipfw</command>
 	  activeert bij het opstarten zonder dat er firewallregels zijn
 	  gedefiniëerd, is het standaardbeleid om alle verkeer te
 	  weigeren, zelfs pings!  In <xref linkend="firewalls"/> staat meer
 	  informatie.</para>
 
 	<para>Er kan ook sprake zijn van onvoldoende prestaties doordat de
 	  instelling van de mediaselectie niet optimaal is.  In dergelijke
 	  gevallen is het mogelijk om de mediaselectie niet als
 	  <literal>autoselect</literal> in te stellen, maar expliciet aan
 	  te geven wat de mediaselectie moet zijn, bijvoorbeeld
 	  10baseT/UTP voor twisted pair.  Hoewel dit voor de meeste
 	  hardware helpt, kan het zijn dat de problemen blijven.  Dan
 	  moeten nogmaals de netwerkinstellingen gecontroleerd worden en
 	  geeft de &man.tuning.7; handleiding wellicht meer
 	  informatie.</para>
       </sect3>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="configtuning-virtual-hosts">
     <title>Virtuele hosts</title>
 
     <indexterm><primary>virtuele hosts</primary></indexterm>
 
     <indexterm><primary>IP-aliassen</primary></indexterm>
 
     <para>&os; wordt veel gebruikt voor virtuele sitehosting, waarbij
       één fysieke server er op het netwerk uitziet alsof
       het meerdere servers zijn.  Dit kan bereikt worden door meerdere
       <acronym>IP</acronym>-adressen toe te kennen aan dezelfde
       interface.</para>
 
     <para>Een bepaalde netwerkinterface heeft een <quote>echt</quote>
       adres en kan daarnaast een willekeurig aantal
       <quote>alias</quote>-adressen hebben.  Normaliter worden
       dergelijke aliassen toegevoegd door aliasregels toe te voegen aan
       <filename>/etc/rc.conf</filename>.</para>
 
     <para>Een aliasregel voor de interface
       <devicename>fxp0</devicename> ziet er zo uit:</para>
 
 <programlisting>ifconfig_fxp0_alias0="inet xxx.xxx.xxx.xxx netmask xxx.xxx.xxx.xxx"</programlisting>
 
     <para>De aliasregels moeten beginnen met <literal>alias0</literal>
       en moete elkaar dan opvolgen (bijvoorbeeld
       <literal>_alias1,</literal>, <literal>_alias2</literal>,
       enzovoort).  Het instelproces stopt als er een nummer
       ontbreekt.</para>
 
     <para>Het is belangrijk dat aliassen het juiste netmasker hebben.
       Dit is eenvoudig: Een bepaalde interface moet altijd
       één adres hebben dat het netmasker van het netwerk
       correct representeert.  Elk ander adres binnen dit netwerk op deze
       interface (alias) moet een netmasker van allemaal
       <literal>1</literal>'en (bits) hebben (getoond als <hostid
 	role="netmask">255.255.255.255</hostid> of <hostid
 	role="netmask">0xffffffff</hostid>).</para>
 
     <para>Een voorbeeld.  Stel de interface
       <devicename>fxp0</devicename> is verbonden met twee netwerken, het
       netwerk <hostid role="ipaddr">10.1.1.0</hostid> met masker
       <hostid role="netmask">255.255.255.0</hostid> en het netwerk
       <hostid role="ipaddr">202.0.75.16</hostid> met netmasker
       <hostid role="netmask">255.255.255.240</hostid>.  Het systeem
       moet ook de adressen <hostid role="ipaddr">10.1.1.1</hostid> tot
       en met <hostid role="ipaddr">10.1.1.5</hostid> en <hostid
 	role="ipaddr">202.0.75.17</hostid> tot en met <hostid
 	role="ipaddr">202.0.75.20</hostid> krijgen.  Zoals hierboven
       vermeld, heeft alleen het eerste adres in een netwerkreeks (in dit
       geval <hostid role="ipaddr">10.0.1.1</hostid> en <hostid
 	role="ipaddr">202.0.75.17</hostid>) een geldig netmasker.  Alle
       overige (<hostid role="ipaddr">10.1.1.2</hostid> tot en met
       <hostid role="ipaddr">10.1.1.5</hostid> en <hostid
 	role="ipaddr">202.0.75.18</hostid> tot en met <hostid
 	role="ipaddr">202.0.75.20</hostid>) moeten ingesteld worden met
       het netmasker <hostid
 	role="netmask">255.255.255.255</hostid>.</para>
 
     <para>De volgende regels voor <filename>/etc/rc.conf</filename>
       stellen een adapter in voor het bovenstaande scenario:</para>
 
 <programlisting>ifconfig_fxp0="inet 10.1.1.1 netmask 255.255.255.0"
 ifconfig_fxp0_alias0="inet 10.1.1.2 netmask 255.255.255.255"
 ifconfig_fxp0_alias1="inet 10.1.1.3 netmask 255.255.255.255"
 ifconfig_fxp0_alias2="inet 10.1.1.4 netmask 255.255.255.255"
 ifconfig_fxp0_alias3="inet 10.1.1.5 netmask 255.255.255.255"
 ifconfig_fxp0_alias4="inet 202.0.75.17 netmask 255.255.255.240"
 ifconfig_fxp0_alias5="inet 202.0.75.18 netmask 255.255.255.255"
 ifconfig_fxp0_alias6="inet 202.0.75.19 netmask 255.255.255.255"
 ifconfig_fxp0_alias7="inet 202.0.75.20 netmask 255.255.255.255"</programlisting>
   </sect1>
 
   <sect1 id="configtuning-syslog">
     <sect1info>
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <firstname>Niclas</firstname>
 	  <surname>Zeising</surname>
 	  <contrib>Bijgedragen door </contrib>
 	</author>
       </authorgroup>
     </sect1info>
 
     <title>De systeemlogger <application>syslogd</application>
       configureren</title>
 
     <indexterm><primary>systeemlogging</primary></indexterm>
 
     <indexterm><primary>syslog</primary></indexterm>
 
     <indexterm><primary>syslogd</primary></indexterm>
 
     <para>Systeemlogging is een belangrijk aspect van systeembeheer.  Het wordt
      zowel gebruikt voor het opsporen van hardware-problemen als voor
      software-problemen in het systeem.  Het speelt ook zeer belangrijke rol bij
      het controleren van de beveiliging en het reageren op incidenten.
      Systeem-daemons die niet in een terminal beheerd worden, loggen gewoonlijk
      informatie naar een systeemlogfaciliteit of een ander logbestand.</para>
 
     <para>Deze sectie beschrijft hoe de &os; systeemlogger, &man.syslogd.8;, te
       configureren en te gebruiken, en behandelt logrotatie en logbeheer met
       &man.newsyslog.8;.  De focus ligt bij het opzetten en gebruiken van
       <command>syslogd</command> op een lokale machine.  Meer geavanceerdere
       opstellingen die een aparte loghost gebruiken staan in <xref
 	linkend="network-syslogd"/>.</para>
 
     <sect2>
       <title><application>syslogd</application> gebruiken</title>
 
       <para>In de standaardconfiguratie van &os; wordt &man.syslogd.8; gestart
 	tijdens het opstarten.  Dit wordt bepaald door de variabele
 	<literal>syslogd_enable</literal> in <filename>/etc/rc.conf</filename>.
 	Er zijn vele toepassingsargumenten die het gedrag van &man.syslogd.8;
 	beïnvloeden.  Gebruik <literal>syslogd_flags</literal> in
 	<filename>/etc/rc.conf</filename> om ze te veranderen.  Bekijk
 	&man.syslogd.8; voor meer informatie over de argumenten, en
 	&man.rc.conf.5;, <xref linkend="configtuning-core-configuration"/> en
 	<xref linkend="configtuning-rcd"/> voor meer informatie over
 	<filename>/etc/rc.conf</filename> en het deelsysteem &man.rc.8;.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title><application>syslogd</application> configureren</title>
 
       <indexterm><primary>syslog.conf</primary></indexterm>
 
       <para>Het configuratiebestand, standaard
 	<filename>/etc/syslog.conf</filename>, bepaalt wat &man.syslogd.8; doet
 	met de logregels nadat ze eenmaal ontvangen zijn.  Er zijn verschillende
 	parameters om de afhandeling van binnenkomende gebeurtenissen te
 	beheren, waarvan de twee basaalste <firstterm>faciliteit</firstterm> en
 	<firstterm>niveau</firstterm> zijn.  De faciliteit beschrijft welk
 	deelsysteem het bericht genereerde, zoals de kernel of een daemon, het
 	niveau beschrijft de ernst van de opgetreden gebeurtenis.  Dit maakt het
 	mogelijk om het bericht naar verschillende logbestanden te loggen, of
 	het weg te gooien, afhankelijk van de faciliteit en het niveau.  Het is
 	ook mogelijk om actie te nemen afhankelijk van de toepassing dat het
 	bericht verstuurde, en in het geval van loggen op afstand, ook de
 	hostnaam van de machine dat het logbericht genereerde.</para>
 
       <para>Het configureren van &man.syslogd.8; is vrij rechttoe-rechtaan.  Het
 	configuratiebestand bevat één regel per actie, de syntaxis
 	van elke regel is een selecteerderveld gevolgd door een actieveld.  De
 	syntaxis van het selecteerderveld is
 	<replaceable>faciliteit.niveau</replaceable> dat overeenkomt met
 	logberichten van <replaceable>faciliteit</replaceable> op niveau
 	<replaceable>niveau</replaceable> of hoger.  Het is ook mogelijk om een
 	optionele vergelijkingsvlag voor het niveau toe te voegen om meer
 	precies te specificeren wat er gelogd wordt.  Er kunnen meerdere
 	selecteerdervelden worden gebruikt voor dezelfde actie, ze worden
 	gescheiden door een puntkomma (<literal>;</literal>).  Het gebruik van
 	<literal>*</literal> zal met alles overeenkomen.  Het actieveld bepaalt
 	waar het logbericht naar toe wordt gezonden, zoals een bestand of een
 	loghost op afstand.  Als voorbeeld is hier de standaard
 	<filename>syslog.conf</filename> van &os;:</para>
 
       <programlisting># &dollar;&os;&dollar;
 #
 #       Spaces ARE valid field separators in this file. However,
 #       other *nix-like systems still insist on using tabs as field
 #       separators. If you are sharing this file between systems, you
 #       may want to use only tabs as field separators here.
 #       Consult the &man.syslog.conf.5; manpage.
 *.err;kern.warning;auth.notice;mail.crit                /dev/console <co id="co-syslog-many-match"/>
 *.notice;authpriv.none;kern.debug;lpr.info;mail.crit;news.err   /var/log/messages
 security.*                                      /var/log/security
 auth.info;authpriv.info                         /var/log/auth.log
 mail.info                                       /var/log/maillog <co id="co-syslog-one-match"/>
 lpr.info                                        /var/log/lpd-errs
 ftp.info                                        /var/log/xferlog
 cron.*                                          /var/log/cron
 *.=debug                                        /var/log/debug.log <co id="co-syslog-comparison"/>
 *.emerg                                         *
 # uncomment this to log all writes to /dev/console to /var/log/console.log
 #console.info                                   /var/log/console.log
 # uncomment this to enable logging of all log messages to /var/log/all.log
 # touch /var/log/all.log and chmod it to mode 600 before it will work
 #*.*                                            /var/log/all.log
 # uncomment this to enable logging to a remote loghost named loghost
 #*.*                                            @loghost
 # uncomment these if you're running inn
 # news.crit                                     /var/log/news/news.crit
 # news.err                                      /var/log/news/news.err
 # news.notice                                   /var/log/news/news.notice
 !ppp <co id="co-syslog-prog-spec"/>
 *.*                                             /var/log/ppp.log
 !*</programlisting>
 
       <calloutlist>
 	<callout arearefs="co-syslog-many-match">
 	  <para>Komt overeen met alle berichten met een <literal>err</literal>
 	    of hoger, alsook met <literal>kern.warning</literal>,
 	    <literal>auth.notice</literal> en <literal>mail.crit</literal>, en
 	    stuur deze logberichten naar de console (
 	   <filename>/dev/console</filename>).</para>
 	</callout>
 
 	<callout arearefs="co-syslog-one-match">
 	  <para>Komt overeen met alle berichten van de faciliteit
 	    <literal>mail</literal> op niveau <literal>info</literal> of hoger,
 	    en logt de berichten in
 	    <filename>/var/log/maillog</filename>.</para>
 	</callout>
 
 	<callout arearefs="co-syslog-comparison">
 	  <para>Deze regel gebruikt een vergelijkingsvlag, <literal>=</literal>
 	    om alleen met de berichten op niveau <literal>debug</literal>
 	    overeen te komen en ze op te slaan in
 	    <filename>/var/log/debug.log</filename>.</para>
 	</callout>
 
 	<callout arearefs="co-syslog-prog-spec">
 	  <para>Hier volgt een gebruiksvoorbeeld van een
 	    <emphasis>programmaspecificatie</emphasis>.  Dit zorgt ervoor dat de
 	    regels alleen geldig zijn voor het programma in de
 	    programmaspecificatie.  In dit geval zorgen deze en de volgende
 	    regel ervoor dat alle berichten van <command>ppp</command>, maar
 	    niet van andere programma's, in
 	    <filename>/var/log/ppp.log</filename> terechtkomen.</para>
 	</callout>
       </calloutlist>
 
       <para>Dit voorbeeld toont dat er vele niveaus en deelsystemen zijn.  De
 	niveaus zijn, in volgorde van meest naar minst kritisch:
 	<literal>emerg</literal>, <literal>alert</literal>,
 	<literal>crit</literal>, <literal>err</literal>,
 	<literal>warning</literal>, <literal>notice</literal>,
 	<literal>info</literal> en <literal>debug</literal>.</para>
 
       <para>De faciliteiten zijn, in geen specifieke volgorde:
 	<literal>auth</literal>, <literal>authpriv</literal>,
 	<literal>console</literal>, <literal>cron</literal>,
 	<literal>daemon</literal>, <literal>ftp</literal>,
 	<literal>kern</literal>, <literal>lpr</literal>,
 	<literal>mail</literal>, <literal>mark</literal>,
 	<literal>news</literal>, <literal>security</literal>,
 	<literal>syslog</literal>, <literal>user</literal>,
 	<literal>uucp</literal> en <literal>local0</literal> tot en met
 	<literal>local7</literal>.  Let erop dat andere besturingssystemen
 	andere faciliteiten kunnen hebben.</para>
 
       <para>Met deze kennis is het eenvoudig om een nieuwe regel aan
 	<filename>/etc/syslog.conf</filename> toe te voegen om alles van de
 	verschillende daemons op niveau <literal>notice</literal> en hoger naar
 	<filename>/var/log/daemon.log</filename> te loggen:</para>
 
       <programlisting>daemon.notice                                        /var/log/daemon.log</programlisting>
 
       <para>Bekijk &man.syslog.3; en &man.syslogd.8; voor meer informatie over
 	de verschillende niveaus en faciliteiten. Zie &man.syslog.conf.5; en
 	<xref linkend="network-syslogd"/> voor meer informatie over
 	<filename>syslog.conf</filename>, de syntaxis, en geavanceerdere
 	gebruiksvoorbeelden.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Logbeheer en -rotatie met
 	<application>newsyslog</application></title>
 
       <indexterm><primary>newsyslog</primary></indexterm>
 
       <indexterm><primary>newsyslog.conf</primary></indexterm>
 
       <indexterm><primary>logrotatie</primary></indexterm>
 
       <indexterm><primary>logbeheer</primary></indexterm>
 
       <para>Logbestanden hebben de neiging om snel te groeien en gestadig
 	 opgehoopt te raken.  Dit leidt tot bestanden die vol zitten met minder
 	 direct bruikbare informatie en de harde schijf volmaken.  Logbeheer
 	 kan gebruikt worden om dit te beheersen.  In &os; wordt
 	 &man.newsyslog.8; gebruikt om logbestanden te beheren.  Dit programma
 	 wordt gebruikt om periodiek logbestanden te roteren en te comprimeren
 	 en om optioneel ontbrekende logbestanden aan te maken en programma's
 	 te signaleren dat logbestanden zijn verplaatst.  De logbestanden hoeven
 	 niet per sé van syslog afkomstig te zijn; &man.newsyslog.8;
 	 werkt met elke log van elk programma.  Het is belangrijk om op te
 	 merken dat <command>newsyslog</command> normaliter vanuit &man.cron.8;
 	 wordt gedraaid en niet een systeem-daemon is.  In de
 	 standaardconfiguratie wordt het elk uur gedraaid.</para>
 
       <sect3>
 	<title><application>newsyslog</application> configureren</title>
 
 	<para>Om te weten wat het moet doen leest &man.newsyslog.8; zijn
 	  configuratiebestand, standaard is dit
 	  <filename>/etc/newsyslog.conf</filename>.  Dit configuratiebestand
 	  bevat één regel voor elk bestand dat &man.newsyslog.8;
 	  beheert.  Elke regel noemt de eigenaar van het bestand, rechten, en
 	  wanneer dat bestand te roteren, alsook optionele vlaggen die de
 	  logrotatie beïnvloeden (zoals compressie) en naar welke
 	  programma's een signaal te sturen wanner de log is geroteerd.  Als
 	  voorbeeld is hier de standaard configuratie in &os;:</para>
 
 	<programlisting># configuration file for newsyslog
 # &dollar;&os;&dollar;
 #
 # Entries which do not specify the '/pid_file' field will cause the
 # syslogd process to be signalled when that log file is rotated.  This
 # action is only appropriate for log files which are written to by the
 # syslogd process (ie, files listed in /etc/syslog.conf).  If there
 # is no process which needs to be signalled when a given log file is
 # rotated, then the entry for that file should include the 'N' flag.
 #
 # The 'flags' field is one or more of the letters: BCDGJNUXZ or a '-'.
 #
 # Note: some sites will want to select more restrictive protections than the
 # defaults.  In particular, it may be desirable to switch many of the 644
 # entries to 640 or 600.  For example, some sites will consider the
 # contents of maillog, messages, and lpd-errs to be confidential.  In the
 # future, these defaults may change to more conservative ones.
 #
 # logfilename          [owner:group]    mode count size when  flags [/pid_file] [sig_num]
 /var/log/all.log                        600  7     *    @T00  J
 /var/log/amd.log                        644  7     100  *     J
 /var/log/auth.log                       600  7     100  @0101T JC
 /var/log/console.log                    600  5     100  *     J
 /var/log/cron                           600  3     100  *     JC
 /var/log/daily.log                      640  7     *    @T00  JN
 /var/log/debug.log                      600  7     100  *     JC
 /var/log/init.log                       644  3     100  *     J
 /var/log/kerberos.log                   600  7     100  *     J
 /var/log/lpd-errs                       644  7     100  *     JC
 /var/log/maillog                        640  7     *    @T00  JC
 /var/log/messages                       644  5     100  @0101T JC
 /var/log/monthly.log                    640  12    *    $M1D0 JN
 /var/log/pflog                          600  3     100  *     JB    /var/run/pflogd.pid
 /var/log/ppp.log        root:network    640  3     100  *     JC
 /var/log/security                       600  10    100  *     JC
 /var/log/sendmail.st                    640  10    *    168   B
 /var/log/utx.log                        644  3     *    @01T05 B
 /var/log/weekly.log                     640  5     1    $W6D0 JN
 /var/log/xferlog                        600  7     100  *     JC</programlisting>
 
 	<para>Elke regel begint met de naam van het bestand dat geroteerd moet
 	  worden, optioneel gevolgd door een eigenaar en groep voor zowel de
 	  geroteerde als nieuw aangemaakte bestanden.  Het volgende veld,
 	  <literal>mode</literal> is de modus van de bestanden en
 	  <literal>count</literal> geeft aan hoeveel geroteerde logbestanden
 	  bewaard moeten worden.  De velden <literal>size</literal> en
 	  <literal>when</literal> vertellen <command>newyslog</command> wanneer
 	  het bestand geroteerd moet worden.  Een logbestand wordt geroteerd
 	  wanneer òfwel de grootte meer is dan de waarde in het veld
 	  <literal>size</literal>, òfwel wanneer de tijd in het veld
 	  <literal>when</literal> is verstreken.  <literal>*</literal> geeft aan
 	  dat dit veld genegeerd wordt.  Het veld
 	  <replaceable>flags</replaceable> geeft &man.newsyslog.8; verdere
 	  instructies, zoals hoe het geroteerde bestand te comprimeren of om het
 	  logbestand aan te maken als het ontbreekt.  De laatste twee velden
 	  zijn optioneel en specificeren het <acronym
 	    role="Process Identifier">PID</acronym>-bestand van een proces en
 	  een naar dat proces te verzenden signaalnummer wanneer het bestand
 	  wordt geroteerd.  Raadpleeg &man.newsyslog.conf.5; voor meer
 	  informatie over alle velden, geldige vlaggen en hoe de rotatietijd te
 	  specificeren.  Herinner dat <command>newsyslog</command> wordt
 	  gedraaid vanuit <command>cron</command> en niet vaker bestanden kan
 	  roteren dan dat het gedraaid wordt vanuit &man.cron.8;.</para>
       </sect3>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="configtuning-configfiles">
     <title>Instellingenbestanden</title>
 
     <sect2>
       <title><filename class="directory">/etc</filename> layout</title>
 
       <para>Instellingengegevens wordt in een aantal mappen bewaard.
 	Daar zijn onder andere:</para>
 
       <informaltable frame="none" pgwide="1">
 	<tgroup cols="2">
 	  <colspec colwidth="1*"/>
 
 	  <colspec colwidth="2*"/>
 
 	  <tbody>
 	    <row>
 	      <entry><filename class="directory">/etc</filename></entry>
 
 	      <entry>Generieke systeeminstellingenbestanden, specifiek
 		voor het systeem.</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry><filename
 		  class="directory">/etc/defaults</filename></entry>
 
 	      <entry>De standaardversies van
 		systeeminstellingenbestanden.</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry><filename class="directory">/etc/mail</filename></entry>
 
 	      <entry>Extra &man.sendmail.8; instellingenbestanden of
 		instellingenbestanden voor andere MTAs.</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry><filename class="directory">/etc/ppp</filename></entry>
 
 	      <entry>Instellingen voor zowel gebruiker- als kernel-ppp
 		programma's.</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry><filename class="directory">/etc/namedb</filename></entry>
 
 	      <entry>Standaardlocatie voor &man.named.8; gegevens.
 		Normaal gesproken bevinden zich hier
 		<filename>named.conf</filename> en zonebestanden.</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry><filename
 		  class="directory">/usr/local/etc</filename></entry>
 
 	      <entry>Instellingenbestanden voor geïnstalleerde
 		software.  Kan submappen hebben waarin bij elkaar
 		horende instellingengegevens van een applicatie
 		gegroepeerd zijn.</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry><filename
 		  class="directory">/usr/local/etc/rc.d</filename></entry>
 
 	      <entry>Start- en stopscripts voor geïnstalleerde
 		diensten.</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry><filename class="directory">/var/db</filename></entry>
 
 	      <entry>Automatisch gemaakte systeemspecifieke
 		databasebestanden, zoals de pakketdatabase, de
 		&man.locate.1; database, enzovoort.</entry>
 	    </row>
 	  </tbody>
 	</tgroup>
       </informaltable>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Hostnamen</title>
 
       <indexterm><primary>hostnaam</primary></indexterm>
 
       <indexterm><primary>DNS</primary></indexterm>
 
       <sect3>
 	<title><filename>/etc/resolv.conf</filename></title>
 
 	<indexterm><primary><filename>resolv.conf</filename></primary></indexterm>
 
 	<para>In <filename>/etc/resolv.conf</filename> wordt
 	  voorgeschreven op welke wijze &os; het Domain Name System
 	  (DNS) moet gebruiken.</para>
 
 	<para>De meest voorkomende termen in
 	  <filename>resolv.conf</filename> zijn:</para>
 
 	<informaltable frame="none" pgwide="1">
 	  <tgroup cols="2">
 	    <colspec colwidth="1*"/>
 
 	    <colspec colwidth="2*"/>
 
 	    <tbody>
 	      <row>
 		<entry><literal>nameserver</literal></entry>
 
 		<entry>Het <acronym>IP</acronym>-adres van een
 		  naamserver die ondervraagd moet worden voor
 		  naam/<acronym>IP</acronym>-conversie.  De servers
 		  worden in volgorde geprobeerd en het maximale aantal
 		  is drie.</entry>
 	      </row>
 
 	      <row>
 		<entry><literal>search</literal></entry>
 
 		<entry>Zoeklijst voor het opzoeken van hostnamen.
 		  Meestal wordt deze bepaald door het domein waarop de
 		  lokale hostnaam zich bevindt.</entry>
 	      </row>
 
 	      <row>
 		<entry><literal>domain</literal></entry>
 
 		<entry>De lokale domeinnaam.</entry>
 	      </row>
 	    </tbody>
 	  </tgroup>
 	</informaltable>
 
 	<para>Een typisch <filename>resolv.conf</filename>
 	  bestand:</para>
 
 	<programlisting>search example.com
 nameserver 147.11.1.11
 nameserver 147.11.100.30</programlisting>
 
 	<note>
 	  <para><literal>search</literal> en <literal>domain</literal>
 	    dienen niet tegelijk gebruikt te worden.</para>
 	</note>
 
 	<para>Als DHCP wordt gebruikt: &man.dhclient.8; overschrijft
 	  meestal <filename>resolv.conf</filename> met informatie
 	  ontvangen van de DHCP-server.</para>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title><filename>/etc/hosts</filename></title>
 
 	<indexterm><primary>hosts</primary></indexterm>
 
 	<para><filename>/etc/hosts</filename> is een eenvoudige
 	  tekstdatabase uit de dagen van het oude Internet.  Het werkt
 	  samen met DNS en NIS om namen en <acronym>IP</acronym>
 	  adressen over en weer te vertalen.  Lokale computers,
 	  verbonden via een LAN, kunnen hier het beste in opgenomen
 	  worden om zo op simpele wijze naam/<acronym>IP</acronym>
 	  conversie voor een LAN te hebben, zonder noodzaak voor een
 	  &man.named.8; server.  Ook kunnen naamaliassen toegekend
 	  worden (vergelijkbaar met CNAMES bij DNS).  Op soortgelijke
 	  wijze kan <filename>/etc/hosts</filename> gebruikt worden als
 	  een (zeer beperkte) lokale DNS cache.</para>
 
 	<programlisting># &dollar;&os;&dollar;
 #
 # Host Database
 # Dit bestand hoort de adressen en aliassen te bevatten
 # voor de lokale hosts die dit bestand gebruiken.
 # Bij gebruik van DNS of NIS hoeft dit bestand helemaal niet gebruikt
 # te worden.  Zie /etc/nsswitch.conf voor de volgorde van resolutie.
 #
 #
 ::1                      localhost localhost.my.domain myname.my.domain
 127.0.0.1                localhost localhost.my.domain myname.my.domain
 
 #
 # Verzonnen netwerk.
 #10.0.0.2                myname.my.domain myname
 #10.0.0.3                myfriend.my.domain myfriend
 #
 # Volgens RFC 1918 mogen de volgende IP netwerken gebruikt worden
 # als private netwerken die niet met Internet verbonden zijn:
 #
 #        10.0.0.0        -   10.255.255.255
 #        172.16.0.0      -   172.31.255.255
 #        192.168.0.0     -   192.168.255.255
 #
 # Als er toch verbinding moet zijn met Internet, zijn echte
 # officieel toegewezen nummers nodig.  Probeer ECHT GEEN eigen
 # netwerknummers te verzinnen, maar vraag ze op bij de provider
 # (als die er is) of bij de Internet Registry (ftp naar
 # rs.internic.net, map `/templates').
 #</programlisting>
 
 	<para><filename>/etc/hosts</filename> heeft als formaat:</para>
 
 	<programlisting>[Internet address] [official hostname] [alias1] [alias2] ...</programlisting>
 
 	<para>Bijvoorbeeld:</para>
 
 	<programlisting>10.0.0.1 myRealHostname.example.com myRealHostname foobar1 foobar2</programlisting>
 
 	<para>In &man.hosts.5; staat meer informatie.</para>
       </sect3>
     </sect2>
 
     <sect2 id="configtuning-sysctlconf">
       <title><filename>sysctl.conf</filename></title>
 
       <indexterm><primary>sysctl.conf</primary></indexterm>
 
       <indexterm><primary>sysctl</primary></indexterm>
 
       <para><filename>sysctl.conf</filename> lijkt veel op
 	<filename>rc.conf</filename>.  Waardetoekenning heeft weer de
 	vorm <literal>variable=value</literal>.  De ingestelde
 	&man.sysctl.8;-waarden worden doorgevoerd op het moment dat het
 	systeem naar multi-user modus gaat.  Niet alle variabelen kunnen
 	in deze modus gewijzigd worden.</para>
 
       <para>Om te voorkomen dat er logregels geplaatst worden als
 	processen crashen en om te voorkomen dat andere gebruikers
 	kunnen zien welke processen er gestart zijn door een andere
 	gebruiker, kunnen de volgende instellingen worden gezet in
 	<filename>sysctl.conf</filename>:</para>
 
       <programlisting>#Log exits met fatale signalen niet (bv. sig 11)
 kern.logsigexit=0
 
 # Voorkom dat gebruikers informatie zien over processen die
 # worden gedraaid onder een ander UID.
 security.bsd.see_other_uids=0</programlisting>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="configtuning-sysctl">
     <title>Optimaliseren met sysctl</title>
 
     <indexterm><primary>sysctl</primary></indexterm>
 
     <indexterm>
       <primary>optimalisering</primary>
 
       <secondary>met sysctl</secondary>
     </indexterm>
 
     <para>&man.sysctl.8; is een interface waarmee veranderingen gemaakt
       kunnen worden aan een draaiend &os;-systeem.  Er zijn onder meer
       vele geavanceerde opties voor de TCP/<acronym>IP</acronym>-stack
       en het virtuele geheugensysteem, waarmee een ervaren
       systeembeheerder de systeemprestaties drastisch kan verbeteren.
       Met &man.sysctl.8; kunnen meer dan vijfhonderd systeemvariabelen
       opgevraagd en ingesteld worden.</para>
 
     <para>In essentie heeft &man.sysctl.8; twee functies: het lezen en
       wijzigen van systeeminstellingen.</para>
 
     <para>Om alle leesbare variabelen te tonen:</para>
 
     <screen>&prompt.user; <userinput>sysctl -a</userinput></screen>
 
     <para>Om een bepaalde variabele op te vragen, bijvoorbeeld
       <varname>kern.maxproc</varname>:</para>
 
     <screen>&prompt.user; <userinput>sysctl kern.maxproc</userinput>
 kern.maxproc: 1044</screen>
 
     <para>Om een bepaalde variabele toe te kennen (te wijzigen), is de
       syntaxis
       <replaceable>variable</replaceable>=<replaceable>value</replaceable>:</para>
 
     <screen>&prompt.root; <userinput>sysctl kern.maxfiles=5000</userinput>
 kern.maxfiles: 2088 -&gt; 5000</screen>
 
     <para>Waarden van sysctl-variabelen zijn doorgaans strings (tekst),
       getallen of booleans (<literal>1</literal> als waar,
       <literal>0</literal> als onwaar).</para>
 
     <para>Om automatisch variabelen in te stellen als de machine start,
       kunnen ze toegevoegd worden aan
       <filename>/etc/sysctl.conf</filename>.  Meer informatie staat in
       &man.sysctl.conf.5; en <xref
 	linkend="configtuning-sysctlconf"/>.</para>
 
     <sect2 id="sysctl-readonly">
       <sect2info>
 	<authorgroup>
 	  <author>
 	    <firstname>Tom</firstname>
 	    <surname>Rhodes</surname>
 	    <contrib>Geschreven door </contrib>
 	  </author>
 	</authorgroup>
       </sect2info>
 
       <title>&man.sysctl.8; alleen-lezen</title>
 
       <para>In sommige gevallen is het wenselijk om &man.sysctl.8;-waarden
 	die alleen-lezen zijn toch te wijzigen.  Hoewel dit soms
 	onontkoombaar is, kan het alleen bij een (her)start gedaan
 	worden.</para>
 
       <para>Op sommige laptops is bijvoorbeeld het apparaat
 	&man.cardbus.4; niet in staat om geheugenregio's af te tasten, met
 	als gevolg foutmeldingen als:</para>
 
       <screen>cbb0: Could not map register memory
 device_probe_and_attach: cbb0 attach returned 12</screen>
 
       <para>In dergelijke gevallen moeten er meestal enkele
 	&man.sysctl.8;-instellingen gewijzigd worden die alleen-lezen zijn
 	en een standaardwaarde hebben.  Dit kan bereikt worden door
 	&man.sysctl.8; <quote>OIDs</quote> in de lokale
 	<filename>/boot/loader.conf</filename> te zetten.
 	Standaardinstellingen staan in
 	<filename>/boot/defaults/loader.conf</filename>.</para>
 
       <para>Om het bovenstaande probleem op te lossen moet in
 	<filename>/boot/loader.conf</filename>
 	<literal>hw.pci.allow_unsupported_io_range=1</literal> ingesteld
 	worden.  Dan werkt &man.cardbus.4; wel goed.</para>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="configtuning-disk">
     <title>Harde schijven optimaliseren</title>
 
     <sect2>
       <title>Sysctl-variabelen</title>
 
       <sect3>
 	<title><varname>vfs.vmiodirenable</varname></title>
 
 	<indexterm><primary><varname>vfs.vmiodirenable</varname></primary></indexterm>
 
 	<para>De sysctl-variabele <varname>vfs.vmiodirenable</varname>
 	  kan de waarde 0 (uit) of 1 (aan) hebben.  De standaardwaarde
 	  is 1.  Deze variabele bepaalt hoe mappen door het systeem in
 	  een cache bewaard worden.  De meeste mappen zijn klein en
 	  gebruiken slechts een klein fragment (typisch 1&nbsp;K) in het
 	  bestandssysteem en nog minder (typisch 512&nbsp;bytes) in de
 	  buffercache.  Als deze variabele uit staat (op 0) bewaart de
 	  buffercache slechts een bepaald aantal mappen in de cache, ook
 	  al is er een overvloed aan geheugen beschikbaar.  Wanneer deze
 	  aan staat (op 1), wordt de VM paginacache gebruikt, waardoor
 	  voor het cachen van mappen al het geheugen kan worden
 	  gebruikt.  Het is echter wel zo dat het minimale in-core
 	  geheugen dat gebruikt wordt om een map te cachen in dat geval
 	  de fysieke paginagrootte is (typisch 4&nbsp;K) in plaats van
 	  512&nbsp; bytes.  Het is aan te raden deze optie aan te laten
 	  staan als gebruik gemaakt wordt van diensten die met grote
 	  aantallen bestanden werken, zoals webcaches, grote
 	  mailsystemen en newsservers.  Als deze optie aan blijft staan,
 	  verlaagt die de prestaties niet, ook al kost het meer
 	  geheugen.  Door experimenteren is dit voor een systeem na te
 	  gaan.</para>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title><varname>vfs.write_behind</varname></title>
 
 	<indexterm><primary><varname>vfs.write_behind</varname></primary></indexterm>
 
 	<para>De sysctl-variabele <varname>vfs.write_behind</varname>
 	  staat standaard aan (<literal>1</literal>).  Dit betekent dat
 	  het bestandssysteem gegevens naar het medium gaat schrijven op
 	  het moment dat er een volledig cluster aan gegevens verzameld
 	  is.  Dit is meestal het geval bij het schrijven van grote
 	  sequentiële bestanden.  Het idee is om te voorkomen dat
 	  de buffercache verzadigd raakt met vuile buffers zonder dat
 	  dit bijdraagt aan de I/O-prestaties.  Dit kan echter processen
 	  ophouden en onder sommige omstandigheden is het wellicht beter
 	  deze sysctl uit te zetten.</para>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title><varname>vfs.hirunningspace</varname></title>
 
 	<indexterm><primary><varname>vfs.hirunningspace</varname></primary></indexterm>
 
 	<para>De sysctl-variabele <varname>vfs.hirunningspace</varname>
 	  bepaalt hoeveel nog te schrijven gegevens er in het complete
 	  systeem op elk moment in de wachtrij naar schijfcontrollers
 	  mag staan.  De standaardwaarde is meestal voldoende, maar op
 	  machines met veel schijven, is het beter deze te verhogen naar
 	  vier of vijf <emphasis>megabyte</emphasis>.  Het instellen van
 	  een te hoge waarde (groter dan de schrijfdrempel van de
 	  buffercache) kan leiden tot zeer slechte prestaties bij
 	  clustering.  Stel deze waarde niet arbitrair hoog in!  Hogere
 	  schrijfwaarden kunnen vertraging veroorzaken in het lezen, als
 	  dit tegelijk plaatsvindt.</para>
 
 	<para>Er zijn verscheidene andere sysctl's voor buffercache en
 	  VM-pagecache.  Het wordt afgeraden deze te wijzigen.  Het
 	  VM-systeem is zeer goed in staat zichzelf automatisch te
 	  optimaliseren.</para>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title><varname>vm.swap_idle_enabled</varname></title>
 
 	<indexterm><primary><varname>vm.swap_idle_enabled</varname></primary></indexterm>
 
 	<para>De sysctl-variabele
 	  <varname>vm.swap_idle_enabled</varname> is nuttig in grote
 	  meergebruikersystemen met veel gebruikers die af- en aanmelden
 	  en veel onbenutte processen.  Dergelijke systemen hebben de
 	  neiging om voortdurend de vrije geheugenreserves onder druk
 	  te zetten.  Het is mogelijk om de prioriteit van
 	  geheugenpagina's die verband houden met onbenutte processen
 	  sneller te laten dalen dan met het normale pageout-algoritme,
 	  door deze sysctl aan te zetten en via
 	  <varname>vm.swap_idle_threshold1</varname> en
 	  <varname>vm.swap_idle_threshold2</varname> de swapout
 	  hysterese (in seconden onbenut) af te stemmen.  Deze optie
 	  dient alleen gebruikt te worden als ze echt nodig is, want de
 	  andere kant van de medaille is dat dit eerder pre-page
 	  geheugen inhoudt in plaats van later, waardoor het meer
 	  wisselbestand- en schijfbandbreedte kost.  In een klein
 	  systeem heeft deze optie een voorspelbaar effect, maar in
 	  grote systemen waar al sprake is van een matige paging kan
 	  deze optie het mogelijk maken voor het VM-systeem om hele
 	  processen gemakkelijk in en uit het geheugen te halen.</para>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title><varname>hw.ata.wc</varname></title>
 
 	<indexterm><primary><varname>hw.ata.wc</varname></primary></indexterm>
 
 	<para>Ten tijde van &os;&nbsp;4.3 is er geflirt met het
 	  uitzetten van IDE-schrijfcaching.  Hierdoor neemt de
 	  bandbraadte naar IDE-schijven af, maar het werd als
 	  noodzakelijk beschouwd vanwege ernstige problemen met
 	  gegevensinconsistentie die door harde schijfproducenten
 	  geëintroduceerd waren.  Het probleem is dat IDE-schijven
 	  niet de waarheid vertellen over wanneer een schrijfactie
 	  klaar is.  Door IDE-schrijfcaching wordt data niet alleen
 	  ongeordend geschreven, maar soms kan zelfs het schrijven van
 	  sommige blokken voortdurend uitgesteld worden als er sprake is
 	  van een hoge schijfbelasting.  Een crash of stroomstoring kan
 	  dan ernstige corruptie aan het bestandssysteem veroorzaken.
 	  Daarom werd de standaardinstelling van &os; voor alle
 	  zekerheid gewijzigd.  Helaas was het resultaat een groot
 	  verlies aan prestaties en na die uitgave is de
 	  standaardwaarde weer terug veranderd.  Met de sysctl-variabele
 	  <varname>hw.ata.wc</varname> kan gecontroleerd worden of
 	  schrijfcaching aan of uit staat.  Als schrijfcaching uit
 	  staat, kan het die weer aangezet worden door
 	  <varname>hw.ata.wc</varname> op 1 te zetten.  Aangezien dit
 	  een kernelvariabele is, moet deze ingesteld worden vanuit de
 	  bootloader tijdens het opstarten.  Nadat de kernel eenmaal
 	  opgestart is, heeft het wijzigen van deze sysctl geen
 	  effect.</para>
 
 	<para>Meer informatie staat in &man.ata.4;.</para>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title><literal>SCSI_DELAY</literal>
 	  (<varname>kern.cam.scsi_delay</varname>)</title>
 
 	<indexterm><primary><varname>kern.cam.scsi.delay</varname></primary></indexterm>
 
 	<indexterm>
 	  <primary>kernelopties</primary>
 
 	  <secondary><literal>SCSI_DELAY</literal></secondary>
 	</indexterm>
 
 	<para>De kernelinstelling <literal>SCSI_DELAY</literal> kan
 	  gebruikt worden om de opstarttijd te versnellen.  De
 	  standaardwaarde is nogal hoog en kan <literal>15</literal>
 	  seconden vertraging veroorzaken.  Met modernere SCSI-systemen
 	  is <literal>5</literal> seconden al voldoende (zeker met
 	  moderne schijven).  De <varname>kern.cam.scsi_delay</varname>
 	  opstart variabele moet hier gebruikt worden.  De variabele
 	  en kernelconfiguratie-optie accepteren waarden uitgedrukt
 	  in <emphasis>milliseconden</emphasis> en
 	  <emphasis>niet</emphasis> in
 	  <emphasis>seconden</emphasis>.</para>
       </sect3>
     </sect2>
 
     <sect2 id="soft-updates">
       <title>Softupdates</title>
 
       <indexterm><primary>Softupdates</primary></indexterm>
 
       <indexterm><primary>tunefs</primary></indexterm>
 
       <para>&man.tunefs.8; kan gebruikt worden om een bestandsysteem
 	nauwkeurig af te stellen.  Het heeft veel opties, maar nu wordt
 	alleen het aan- en uitzetten van softupdates besproken.  Dat
 	gaat als volgt:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>tunefs -n enable /filesystem</userinput>
 &prompt.root; <userinput>tunefs -n disable /filesystem</userinput></screen>
 
       <para>Een bestandssysteem kan niet met &man.tunefs.8; gewijzigd
 	worden als het aangekoppeld is.  Softupdates aanzetten wordt dus
 	in het algemeen gedaan vanuit enkelegebruikermodus, voordat
 	partities aangekoppeld zijn.</para>
 
       <para>Softupdates zorgen voor een drastische verbetering van de
 	prestaties met betrekking tot metagegevens, met name het
 	aanmaken en verwijderen van bestanden, door gebruik van een
 	geheugencache.  Het wordt dan ook aangeraden om op alle
 	bestandssystemen softupdates te gebruiken.  Er zijn twee nadelen
 	aan softupdates: softupdates garanderen een consistent
 	bestandssysteem in geval van een crash, maar het kan makkelijk
 	enkele seconden (zelfs een minuut) achter liggen met het
 	daadwerkelijk bijwerken op de fysieke harde schijf.  Als een
 	systeem crasht gaat wellicht meer werk verloren dan anders het
 	geval zou zijn.  Daarnaast vertragen softupdates het vrijgeven
 	van bestandssysteemblokken.  Als een bestandssysteem (zoals de
 	rootpartitie) bijna vol is, dan kan het verrichten van een grote
 	update, zoals <command>make installworld</command>, ertoe leiden
 	dat het bestandssysteem ruimtegebrek krijgt en dat daardoor de
 	operatie mislukt.</para>
 
       <sect3>
 	<title>Meer over softupdates</title>
 
 	<indexterm>
 	  <primary>Softupdates</primary>
 
 	  <secondary>details</secondary>
 	</indexterm>
 
 	<para>Er zijn traditioneel twee methodes om de metagegevens van
 	  een bestandssysteem terug naar de schijf te schrijven.  Het
 	  bijwerken van metagegevens houdt het bijwerken van van
 	  niet-inhoudelijke gegevens zoals inodes of mappen in.</para>
 
 	<para>Historisch gezien was het gebruikelijk om updates aan
 	  metagegevens synchroon weg te schrijven.  Als een map
 	  bijvoorbeeld gewijzigd was, wachtte het systeem totdat de
 	  verandering daadwerkelijk naar de schijf geschreven was.  De
 	  gegevensbuffers (de inhoud van een bestand) werden
 	  doorgeschoven naar de buffercache en op een later moment
 	  asynchroon op de schijf opgeslagen.  Het voordeel van deze
 	  benadering is dat ze altijd veilig is.  Als het systeem faalt
 	  tijdens het bijwerken, zijn de metagegevens nog altijd
 	  consistent.  Een bestand kan volledig gecreëerd zijn of
 	  helemaal niet.  Als de gegevensblokken van een bestand nog
 	  niet van de buffercache naar de schijf geschreven zijn ten
 	  tijde van de crash, is &man.fsck.8; in staat om dit te
 	  herkennen en het bestandssysteem te repareren door de lengte
 	  van het bestand nul te maken.  Deze implementatie is ook
 	  helder en eenvoudig.  Het nadeel is echter dat het wijzigen
 	  van metagegevens een traag proces is.  Een
 	  <command>rm -r</command> benadert bijvoorbeeld alle bestanden
 	  in een map sequentiëel, maar elke mapverandering
 	  (verwijderen van een bestand) wordt synchroon naar de schijf
 	  geschreven.  Dit omvat ook het bijwerken van de map zelf, van
 	  de inodetabel en mogelijk ook van indirecte blokken die voor
 	  het bestand in kwestie zijn gealloceerd.  Gelijksoortige
 	  processen spelen zich af bij een commando als
 	  <command>tar -x</command>, waarbij een grote
 	  bestandshiëearchie wordt uitgepakt.</para>
 
 	<para>De tweede mogelijkheid is om het bijwerken van
 	  metagegevens asynchroon weg te schrijven.  Dit is standaard in
 	  &linux;/ext2fs en als een *BSD UFS-bestandssysteem met
 	  <command>mount -o async</command> aangekoppeld is, is de
 	  werking hetzelfde.  Alle bijwerkingen aan metagegevens worden
 	  eenvoudigweg doorgegeven aan de buffercache en vermengd met
 	  inhoudelijke updates van de bestandsgegevens.  Het voordeel
 	  is een grote winst aan snelheid, omdat er niet telkens gewacht
 	  hoeft te worden op het bijwerken van metagegevens tot deze
 	  daadwerkelijk naar de schijf geschreven zijn.  De
 	  implementatie is ook in dit geval helder en eenvoudig.  Het
 	  grote nadeel is uiteraard dat er geen enkele garantie is voor
 	  de consistentie van het bestandssysteem.  Als het systeem
 	  faalt tijdens een operatie waarbij veel metagegevens worden
 	  bijgewerkt (bijvoorbeeld door een stroomstoring of iemand
 	  drukt op de resetknop), blijft het bestandssysteem in een
 	  onvoorspelbare toestand achter.  Er is geen mogelijkheid om de
 	  toestand van het bestandssysteem te onderzoeken als het
 	  systeem weer opstart, want de gegevensblokken van een bestand
 	  kunnen al weggeschreven zijn geweest terwijl het wegschrijven
 	  van bijwerkingen aan de inodetabel of de bijhorende map nog
 	  niet plaats heeft gevonden.  Het is zelfs onmogelijk om een
 	  <command>fsck</command> te implementeren die de overgebleven
 	  chaos kan opruimen: de benodigde informatie is gewoon niet
 	  volledig aanwezig op de schijf.  Als een bestandssysteem op
 	  deze manier onherstelbaar beschadigd is, is de enige optie
 	  &man.newfs.8; te gebruiken en vervolgens te herstellen van
 	  een back-up.</para>
 
 	<para>De gebruikelijke oplossing voor dit probleem is het
 	  implementeren van <emphasis>dirty region logging</emphasis>,
 	  ook wel <emphasis>journaling</emphasis> genoemd, hoewel deze
 	  term niet consistent gebruikt wordt en soms ook wordt gebruikt
 	  voor andere vormen van transactielogging.  Het bijwerken van
 	  metagegevens wordt nog steeds synchroon geschreven, maar
 	  slechts naar een klein gebied van de schijf.  Later worden ze
 	  dan naar de juiste locatie verplaatst.  Omdat het loggebied
 	  klein is, hoeven de koppen van de schijf zelfs tijdens
 	  schrijfintensieve operaties nog maar over een kleine fysieke
 	  afstand te bewegen en door deze snellere respons zijn dit
 	  soort operaties sneller dan op de traditionele manier.  De
 	  extra complexiteit van de implementatie is nogal beperkt, dus
 	  het risico van introductie van extra bugs valt mee.  Een
 	  nadeel is dat alle metagegevens tweemaal geschreven worden
 	  (eerst naar het loggebied en later nog eens naar de
 	  definitieve locatie).  Dus bij normaal gebruik kan er sprake
 	  zijn van wat men wel noemt een <quote>performance
 	    pessimization</quote>.  Anderzijds kunnen in geval van een
 	  crash alle nog uitstaande metagegevensoperaties snel worden
 	  teruggedraaid of vanuit het loggebied alsnog worden afgemaakt
 	  wanneer de machine weer opstart.  Het bestandssysteem start
 	  dan snel op.</para>
 
 	<para>Kirk McKusick, de vader van het Berkeley FFS, loste dit
 	  probleem op met softupdates, wat betekent dat alle uitstaande
 	  acties voor het bijwerken van metagegevens in het geheugen
 	  bewaard worden en dan geordend naar de schijf geschreven
 	  worden.  Dit heeft het gevolg dat in geval van intensieve
 	  operaties met betrekking tot metagegevens, latere bijwerkingen
 	  aan een item eerdere bewerkingen opvangen
 	  (<quote>catch</quote>) als deze nog in het geheugen zitten en
 	  nog niet weggeschreven waren.  Dus alle operaties, op
 	  bijvoorbeeld een map, worden in het algemeen eerst in het
 	  geheugen uitgevoerd voordat er wordt bijgewerkt naar schijf.
 	  De gegevensblokken worden geordend conform hun positie, zodat
 	  ze nooit weggeschreven worden voordat hun metagegevens
 	  geschreven zijn.  Als het systeem een crash ondervindt,
 	  veroorzaakt dat impliciet het terugdraaien van uitstaande
 	  operaties (<quote>log rewind</quote>): alle operaties die nog
 	  niet weggeschreven waren lijken nooit gebeurd te zijn.  Zo
 	  wordt een consistent bestandssysteem in stand gehouden dat
 	  eruit ziet alsof het 30 tot 60 seconden eerder was.  Het
 	  gebruikte algoritme garandeert dat alle bronnen die in gebruik
 	  zijn als zodanig gemarkeerd worden in hun daarvoor geschikte
 	  bitmaps: blokken en inodes.  Na een crash is de enige
 	  allocatiefout die kan optreden dat bronnen gemarkeerd kunnen
 	  zijn als in gebruik (<quote>used</quote>), terwijl ze
 	  feitelijk alweer beschikbaar (<quote>free</quote>) zijn.
 	  &man.fsck.8; herkent deze situatie en stelt dergelijke vrij
 	  te maken bronnen opnieuw beschikbaar.  Het is volkomen veilig
 	  om na een crash te negeren dat het bestandssysteem niet schoon
 	  is en het tot aankoppelen te dwingen met
 	  <command>mount&nbsp;-f</command>.  Om niet langer gebruikte
 	  bronnen vrij te maken moet later &man.fsck.8; uitgevoerd
 	  worden.  Dit is dan ook het idee achter <emphasis>background
 	    fsck</emphasis>: op het moment dat het systeem aan het
 	  opstarten is, wordt er alleen een
 	  <emphasis>snapshot</emphasis> van het systeem bewaard.
 	  <command>fsck</command> kan later uitgevoerd worden.  Alle
 	  bestandssystemen kunnen <quote>dirty</quote> aangekoppeld
 	  worden en het systeem kan gewoon verder opstarten naar
 	  meergebruikermodus.  Vervolgens zijn er
 	  <command>fsck</command>s gepland die in de achtergrond draaien
 	  voor elk bestandssysteem dat niet schoon is en waarmee
 	  bezette bronnen vrijgegeven worden.  Bestandssystemen die geen
 	  gebruik maken van softupdates moeten echter nog steeds gebruik
 	  maken van de normale <command>fsck</command> in de
 	  voorgrond.</para>
 
 	<para>Het voordeel van softupdates is dat operaties op
 	  metagegevens bijna net zo snel zijn als asynchrone updates
 	  (dat wil zeggen sneller dan met <emphasis>logging</emphasis>,
 	  waarbij de metagegevens keer op keer geschreven worden).
 	  Nadelen zijn de complexiteit van de code (wat een groter
 	  risico op bugs impliceert in een gebied dat bijzonder
 	  gevoelig is voor verlies van gebruikersgegevens) en een
 	  groter geheugenverbruik.  Tevens moet de gebruiker wennen aan
 	  enkele eigenaardigheden.  Na een crash lijkt de toestand van
 	  het bestandssysteem wat <quote>ouder</quote>.  In situaties
 	  waar de standaard synchrone benadering een aantal lege
 	  bestanden zou hebben achtergelaten na
 	  <command>fsck</command>, is het met softupdates juist zo dat
 	  dergelijke bestanden er helemaal niet zijn, omdat de
 	  metagegevens of de bestandsinhoud nooit naar de schijf zijn
 	  geschreven.  Schijfruimte wordt pas vrijgegeven als de
 	  bijwerkingen aan metagegevens en inhoudelijke
 	  bestandsgegevens weggeschreven zijn, wat mogelijk pas enige
 	  tijd na het uitvoeren van <command>rm</command> plaatsvindt.
 	  Dit kan problemen veroorzaken als er grote hoeveelheden
 	  gegevens naar een bestandssysteem geschreven worden dat
 	  onvoldoende vrije ruimte heeft om alle bestanden twee keer te
 	  kunnen bevatten (bijvoorbeeld in <filename>/tmp</filename>).</para>
       </sect3>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="configtuning-kernel-limits">
     <title>Fijnafstemming van kernellimieten</title>
 
     <indexterm>
       <primary>fijnafstemming</primary>
 
       <secondary>kernellimieten</secondary>
     </indexterm>
 
     <sect2 id="file-process-limits">
       <title>Bestandsproceslimieten</title>
 
       <sect3 id="kern-maxfiles">
 	<title><varname>kern.maxfiles</varname></title>
 
 	<indexterm><primary><varname>kern.maxfiles</varname></primary></indexterm>
 
 	<para><varname>kern.maxfiles</varname> kan worden verhoogd of
 	  verlaagd, afhankelijk van de systeembehoeften.  Deze variabele
 	  geeft het maximale aantal bestandsdescriptors op een systeem.
 	  Als de bestandsdescriptortabel vol is, toont de systeembuffer
 	  meerdere malen <errorname>file: table is full</errorname>, hetgeen
 	  achteraf te zien is met <command>dmesg</command>.</para>
 
 	<para>Elk geopend bestand, socket of fifo heeft een
 	  bestandsdescriptor.  Een grote produktieserver kan makkelijk
 	  enige duizenden bestandsdescriptors nodig hebben, afhankelijk
 	  van het soort en aantal diensten die tegelijk draaien.</para>
 
 	<para>In oudere versies van &os; werd de standaard waarde van
 	  <varname>kern.maxfiles</varname> afgeleid van de optie
 	  <option>maxusers</option> in het kernelconfiguratiebestand.
 	  <varname>kern.maxfiles</varname> groeit evenredig met de
 	  waarde van <literal>maxusers</literal>.  Als een aangepaste
 	  kernel wordt gebouwd, is het een goed idee om deze kerneloptie
 	  in te stellen afhankelijk van het gebruikt van een systeem
 	  (maar niet te laag).  Hoewel een produktieserver misschien
 	  niet 256 gelijktijdige gebruikers heeft, kunnen de benodigde
 	  systeembronnen het beste vergeleken worden met een
 	  grootschalige webserver.</para>
 
 	<para>De optie <literal>maxusers</literal> stelt de grootte van
 	  een aantal belangrijke systeemtabellen in.  Dit aantal moet
 	  ruwweg gelijk zijn aan het aantal gebruikers dat verwacht
 	  wordt gelijktijdig van de machine gebruik te maken.</para>
 
 	<para>Vanaf &os;&nbsp;4.5 wordt <varname>kern.maxusers</varname>
 	  automatisch ingesteld tijdens het opstarten gebaseerd op de
 	  hoeveelheid beschikbare geheugen in het systeem en kan worden
 	  vastgesteld tijdens het draaien door te kijken naar de
 	  alleen-lezen sysctl <varname>kern.maxusers</varname>.  Sommige
 	  configuraties hebben grotere of kleinere waarden nodig van
 	  <varname>kern.maxusers</varname>, deze kunnen worden gezet
 	  als een opstartvariabele.  Waardes van 64, 128 en 256 zijn
 	  daarin niet ongewoon.  We raden aan om niet boven de 256 te
 	  gaan tenzij er heel veel bestandsdescriptors benodigd zijn;
 	  veel van de aanpasbaare waarden die standaard worden bepaald
 	  door <varname>kern.maxusers</varname> kunnen individueel
 	  worden overschreven tijdens het opstarten en/of tijdens het
 	  draaien van het systeem in
 	  <filename>/boot/loader.conf</filename> (zie de handleiding
 	  &man.loader.conf.5; of
 	  <filename>/boot/defaults/loader.conf</filename> voor een paar
 	  aanwijzingen) of zoals elders beschreven in dit document.</para>
 
 	<para>Voor oudere versies stelt het systeem deze waarde zelf in
 	  als deze uitdrukkelijk op <literal>0</literal> is gezet.
 
 	  <footnote>
 	    <para>Het auto-tuning-algoritme stelt
 	      <literal>maxusers</literal> in afhankelijk van de
 	      hoeveelheid geheugen in het systeem, met een minimum van
 	      32 en een maximum van 384.</para></footnote>
 
 	  Als het gewenst is om deze waarde zelf aan te geven, wordt
 	  aangeraden om <literal>maxusers</literal> minstens op 4 te
 	  zetten, met name als het X Window systeem in gebruik is of als
 	  er software gecompileerd wordt.  De reden hiervoor is dat de
 	  belangrijkste tabel die door <literal>maxusers</literal>
 	  ingesteld wordt, het maximum aantal processen is, dat
 	  ingesteld wordt op <literal>20 + 16 * maxusers</literal>, dus
 	  als <literal>maxusers</literal> op 1 ingesteld wordt, zijn er
 	  maar 36 gelijktijdige processen mogelijk, inclusief de
 	  ongeveer achttien processen die door het systeem tijdens het
 	  opstarten start en de ongeveer vijftien processen die
 	  waarschijnlijk aangemaakt worden door het opstarten van het X
 	  Window systeem.  Zelfs een eenvoudige taak als het afbeelden
 	  van een hulppagina start negen processen op om de pagina te
 	  filteren, te decomprimeren en af te beelden.  Als
 	  <literal>maxusers</literal> op 64 ingesteld wordt, zijn er
 	  1044 gelijktijdige processen mogelijk, wat genoeg moet zijn
 	  voor bijna alle soorten gebruik.  Als echter de gevreesde
 	  fout <errortype>proc table full</errortype> verschijnt als er
 	  geprobeerd wordt om een programma op te starten of als er een
 	  server gedraaid wordt met een groot aantal gelijktijdige
 	  gebruikers, zoals <hostid
 	    role="fqdn">ftp.FreeBSD.org</hostid>, kan het getal altijd
 	  verhoogd worden en kan de kernel opnieuw gebouwd
 	  worden.</para>
 
 	<note>
 	  <para><literal>maxusers</literal> stelt
 	    <emphasis>geen</emphasis> grens aan het aantal gebruikers
 	    dat zich op de machine kan aanmelden.  Het stelt gewoon
 	    verschillende tabelgroottes in op redelijke waardes,
 	    uitgaande van het maximum aantal gebruikers dat
 	    waarschijnlijk de machine gebruikt en van het aantal
 	    processen dat elk van deze gebruikers zal draaien.  Een
 	    sleutelwoord dat <emphasis>wel</emphasis> het aantal
 	    gelijktijdige aanmeldingen op afstand en X-terminalvensters
 	    begrensd is <link
 	      linkend="kernelconfig-ptys"><literal>pseudo-device pty
 		16</literal></link>.  In &os;&nbsp;5.X kan dit getal
 	    genegeerd worden omdat daar het stuurprogramma &man.pty.4;
 	    <quote>auto-cloning</quote> is.  Er kan eenvoudig gebruik
 	    worden gemaakt van de regel <literal>device pty</literal>
 	    in het instellingenbestand.</para>
 	</note>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title><varname>kern.ipc.somaxconn</varname></title>
 
 	<indexterm><primary><varname>kern.ipc.somaxconn</varname></primary></indexterm>
 
 	<para>De sysctl-variabele <varname>kern.ipc.somaxconn</varname>
 	  beparkt de grootte van de luisterwachtrij voor het accepteren
 	  van nieuwe TCP-verbindingen.  De standaardwaarde van
 	  <literal>128</literal> is meestal te laag voor robuuste
 	  behandeling van nieuwe verbindingen in een zwaarbeladen
 	  webserveromgeving.  Voor zulke omgevingen wordt aangeraden
 	  deze waarde te verhogen tot <literal>1024</literal> of hoger.
 	  De dienstdaemon beperkt misschien zelf de luisterwachtrij
 	  (bijvoorbeeld &man.sendmail.8; of
 	  <application>Apache</application>), maar heeft vaak een
 	  mogelijkheid in een configuratiebestand de wachtrijgrootte
 	  aan te passen.  Grote luisterwachtrijen zijn ook beter in het
 	  ontwijken van Ontzegging van Dienst (<abbrev>DoS</abbrev>)
 	  aanvallen.</para>
       </sect3>
     </sect2>
 
     <sect2 id="nmbclusters">
       <title>Netwerkbeperkingen</title>
 
       <para>De kerneloptie <literal>NMBCLUSTERS</literal> bepaalt het
 	aantal netwerk-Mbufs dat beschikbaar is voor een systeem.  Een
 	veel bezochte server met een laag aantal Mbufs beperkt de
 	mogelijkheden van &os;.  Elk cluster staat voor ongeveer
 	2&nbsp;K geheugen, dus een waarde van 1024 stelt 2 megabyte
 	aan kernelgeheugen voor, dat is gereserveerd voor
 	netwerkbuffers.  Een simpele berekening geeft aan hoeveel er
 	nodig is.  Stel dat een webserver met een maximum van 1000
 	simultane verbindingen voor elke verbinding 16&nbsp;K aan
 	ontvangstnetwerkbuffers en 16&nbsp;K aan zendbuffers kost, dan
 	is ongeveer 32&nbsp;MB aan netbuffers nodig voor de webserver.
 	Een goede vuistregel is te vermeniguldigen met twee, dus
 	2x32&nbsp;MB&nbsp;/ 2&nbsp;KB&nbsp;= 64&nbsp;MB&nbsp;/
 	2&nbsp;kB&nbsp;= 32768.  Voor machines met veel geheugen wordt
 	4096 tot 32768 aangeraden.  Er moet in geen geval een arbitrair
 	hoge waarde voor deze sysctl opgegeven worden, want dat kan
 	leiden tot een crash tijdens het opstarten.  Met de optie
 	<option>-m</option> van &man.netstat.1; kan het clustergebruik
 	van het netwerk bekeken worden.</para>
 
       <para>De loaderparameter <varname>kern.ipc.nmbclusters</varname>
 	moet gebruikt worden om dit tijdens het opstarten toe te passen.
 	Alleen voor oudere versies van &os; is het nodig om de
 	kerneloptie <literal>NMBCLUSTERS</literal> te gebruiken.</para>
 
       <para>Voor drukke servers die extensief gebruik maken van de
 	systeemaanroep &man.sendfile.2;, kan het nodig zijn het aantal
 	&man.sendfile.2;-buffers te verhogen via de kerneloptie
 	<literal>NSFBUFS</literal> of door de waarde in te stellen in
 	<filename>/boot/loader.conf</filename> (in &man.loader.8; staan
 	details).  Als er in de procestabel processen staan met een
 	status <literal>sfbufa</literal> is dat een algemene indicator
 	dat deze parameter aangepast moet worden.  De sysctl-variabele
 	<varname>kern.ipc.nsfbufs</varname> is alleen-lezen en laat zien
 	op welke waarde deze kernelvariabele is ingesteld.  Deze
 	parameter schaalt engiszins met de variabele
 	<varname>kern.maxusers</varname>, maar het kan nodig zijn om
 	deze bij te stellen.</para>
 
       <important>
 	<para>Zelfs als een socket als non-blocking gemarkeerd is, dan
 	  nog kan het aanroepen van &man.sendfile.2; op de non-blocking
 	  socket ertoe leiden dat er toch blokkade optreedt totdat er
 	  voldoende <literal>struct sf_buf</literal>'s vrijgemaakt
 	  zijn.</para>
       </important>
 
       <sect3>
 	<title><varname>net.inet.ip.portrange.*</varname></title>
 
 	<indexterm><primary>net.inet.ip.portrange.*</primary></indexterm>
 
 	<para>De sysctl-variabelen
 	  <varname>net.inet.ip.portrange.*</varname> bepalen welke reeks
 	  poortnummers automatisch gebonden wordt aan TCP- en
 	  UDP-sockets.  Er zijn drie gebieden: een laag gebied, een
 	  (standaard) middengebied en een hoog gebied.  De meeste
 	  netwerkprogramma's gebruiken het standaardbereik, wat
 	  begrensd wordt door
 	  <varname>net.inet.ip.portrange.first</varname> en
 	  <varname>net.inet.ip.portrange.last</varname> met
 	  standaardwaarden van respectievelijk 1024 en 5000.  Gebonden
 	  poortreeksen worden gebruikt voor uitgaande verbindingen en
 	  het is onder bepaalde omstandigheden mogelijk dat poorten op
 	  raken.  Dit gebeurt meestal in het geval van een zwaar belaste
 	  webproxy.  Poortbereik is niet van belang als vooral diensten
 	  draaien die zich bezighouden met inkomende verbindingen, zoals
 	  een normale webserver, of als het aantal uitgaande
 	  verbindingen beperkt is, zoals bij een mailrelay.  Voor
 	  situaties waarin een tekort aan poorten dreigt, wordt
 	  aangeraden om <varname>net.inet.ip.portrange.last</varname>
 	  bescheiden op te hogen.  Een waarde van
 	  <literal>10000</literal>, <literal>20000</literal> of
 	  <literal>30000</literal> is redelijk.  Er moet ook rekening
 	  met effecten op firewalls gehouden worden als de poortreeks
 	  gewijzigd wordt.  Sommige firewalls kunnen grote poortreeksen
 	  blokkeren, meestal de lagere poorten, en verwachten dat andere
 	  systemen hogere poorten gebruiken voor uitgaande verbindingen.
 	  Om deze reden wordt het niet aanbevolen om
 	  <varname>net.inet.ip.portrange.first</varname> te
 	  verlagen.</para>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title>TCP Bandbreedtevertragingsproduct (TCP Bandwidth Delay
 	  Product)</title>
 
 	<indexterm>
 	  <primary>TCP bandbreedtevertragingsproduct</primary>
 
 	  <secondary><varname>net.inet.tcp.inflight.enable</varname></secondary>
 	</indexterm>
 
 	<para>De TCP-bandbreedtevertragingsproductlimitatie lijkt op
 	  TCP/Vegas in NetBSD.  Het kan aangezet worden door de
 	  sysctl-variabele
 	  <varname>net.inet.tcp.inflight.enable</varname> de waarde
 	  <literal>1</literal> te geven.  Het systeem tracht dan het
 	  bandbreedtevertragingssprodukt te berekenen voor elke
 	  verbinding en beperkt dan de hoeveelheid gegevens in de
 	  wachtrij naar het netwerk tot de hoeveelheid die vereist is om
 	  maximale doorvoer te kunnen handhaven.</para>
 
 	<para>Dit is nuttig bij gebruik van modems, Gigabit Ethernet of
 	  zelfs bij WAN-verbindingen met hoge snelheid (of elke andere
 	  verbinding met een groot bandbreedtevertragingsprodukt), in
 	  het bijzonder als ook windowschaling of een groot
 	  verzendwindow gebruikt wordt.  Als deze optie aangezet wordt,
 	  dient ook <varname>net.inet.tcp.inflight.debug</varname> de
 	  waarde <literal>0</literal> te krijgen (geen debugging) en
 	  voor produktiegebruik kan het instellen van
 	  <varname>net.inet.tcp.inflight.min</varname> naar minstens
 	  <literal>6144</literal> voordeel opleveren.  Het instellen van
 	  hoge minima kan effectief het beperken van bandbreedte
 	  ondermijnen, afhankelijk van de verbinding.  De mogelijkheid
 	  tot limitering zorgt ervoor dat de hoeveelheid gegevens die
 	  opgebouwd wordt, in tussentijdse route- en switchwachtrijen
 	  verlaagd kan worden en tevens kan de hoeveelheid gegevens die
 	  opgebouwd wordt in de interfacewachtrij van de lokale host
 	  verlaagd worden.  Met minder pakketten in wachtrijen kunnen
 	  interactieve verbindingen opereren met lagere
 	  <emphasis>Round Trip</emphasis> tijden, met name over langzame
 	  modems.  Deze optie gaat alleen over datatransmissie (upload /
 	  serverkant) en heeft geen effect gegevensontvangst (download /
 	  cliëntkant).</para>
 
 	<para>Aanpassen van
 	  <varname>net.inet.tcp.inflight.stab</varname> wordt
 	  <emphasis>niet</emphasis> aangeraden.  Deze parameter krijgt
 	  standaard een waarde van 20, wat 2 maximale pakketten opgeteld
 	  bij de bandbreedtevensterberekening representeert.  Het extra
 	  venster is nodig om het algoritme stabiel te houden en om de
 	  reactietijd bij veranderende omstandigheden te verbeteren,
 	  maar het kan ook leiden tot langere pingtijden over langzame
 	  verbindingen (zonder het inflight-algoritme kan dit echter nog
 	  erger zijn).  In dergelijke gevallen kan deze parameter
 	  misschien verlaagd worden naar 15, 10 of 5 en misschien moet
 	  voor het gewenste effect ook
 	  <varname>net.inet.tcp.inflight.min</varname> verlaagd worden
 	  (bijvoorbeeld naar 3500).  Het verlagen van deze parameters
 	  moet pas in laatste instantie overwogen worden.</para>
       </sect3>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Virtueel Geheugen</title>
 
       <sect3>
 	<title><varname>kern.maxvnodes</varname></title>
 
 	<para>Een vnode is de interne representatie van een bestand of
 	  een map.  Het verlagen van het aantal beschikbare vnodes voor
 	  het besturingssysteem leidt dus tot een daling van schijf-I/O.
 	  Normaliter wordt dit door het besturingssysteem afgehandeld en
 	  hoeft de instelling niet gewijzigd te worden.  Im sommige
 	  gevallen kan schijf-I/O de beperkende factor zijn en kan het
 	  systeem alle beschikbare vnodes in gebruik hebben.  Dan dient
 	  deze instelling gewijzigd te worden.  De hoeveelheid inactief
 	  en beschikbaar RAM dient meegenomen te worden in de
 	  beslissing.</para>
 
 	<para>Het huidige aantal gebruikte vnodes kan als volgt bekeken
 	  worden:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>sysctl vfs.numvnodes</userinput>
 vfs.numvnodes: 91349</screen>
 
 	<para>Om het maximale aantal vnodes weer te geven:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>sysctl kern.maxvnodes</userinput>
 kern.maxvnodes: 100000</screen>
 
 	<para>Als het huidige aantal gebruikte vnodes dicht bij het
 	  maximale aantal ligt, is het verstandig om
 	  <varname>kern.maxvnodes</varname> op te hogen met 1.000.
 	  Ook <varname>vfs.numvnodes</varname> dient in de gaten
 	  gehouden te worden.  Als de waarde weer tot aan het maximum
 	  stijgt, dan moet <varname>kern.maxvnodes</varname> verder
 	  opgehoogd worden.  Er dient een verschuiving op te treden in
 	  het door &man.top.1; gerapporteerde geheugengebruik.  Er hoort
 	  meer geheugen actief te zijn.</para>
       </sect3>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="adding-swap-space">
     <title>Wisselbestandruimte toevoegen</title>
 
     <para>Hoe goed er ook gepland wordt, soms draait een systeem gewoon
       niet zoals verwacht.  Een oorzaak hiervoor kan een tekort aan
       wisselbestandruimte zijn.  Als blijkt dat er meer
       wisselbestandruimte nodig is, kan dat eenvoudig.  Er zijn drie
       manieren om de totale ruimte beschikbaar als wisselbestand te
       vergroten: een nieuwe harde schijf toevoegen, swappen over NFS of
       een wisselbestand maken op een bestaande (UFS of andere)
       partitie.</para>
 
     <para>Kijk voor informatie over het beveiligen van het
       wisselbestand, welke opties hiervoor bestaan, en waarom dit gedaan
       zou moeten worden in <xref linkend="swap-encrypting"/> van het
       handboek.</para>
 
     <sect2 id="new-drive-swap">
       <title>Swap op een nieuwe of bestaande harde schijf</title>
 
       <para>Een nieuwe harde schijf voor swap toevoegen geeft betere prestaties
 	dan een partitie aan een bestaande schijf toevoegen.  Het aanmaken van
 	partities en harde schijven wordt uitgelegd in <xref
 	  linkend="disks-adding"/>. <xref linkend="configtuning-initial"/>
 	bespreekt de overwegingen van partitie-indelingen en de grootte van
 	swap-partities.</para>
 
       <para>Gebruik &man.swapon.8; om een swap-partitie aan het systeem toe te
 	voegen, bijvoorbeeld:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>swapon <replaceable>/dev/ada1s1b</replaceable></userinput></screen>
 
       <warning>
 	<para>Het is mogelijk om elke partitie te gebruiken die momenteel niet
 	  aangekoppeld is, zelfs als deze al gegevens bevat.  Het gebruik van
 	  &man.swapon.8; op een partitie die gegevens bevat zal deze gegevens
 	  overschrijven en vernietigen.  Zorg ervoor dat de partitie die als
 	  swap toegevoegd wordt echt de bedoelde partitie is voordat
 	  &man.swapon.8; gebruikt wordt.</para>
       </warning>
 
       <para>Voeg een regel toe aan <filename>/etc/fstab</filename> voor de
 	partitie om deze swap-partitie automatisch toe te voegen tijdens het
 	opstarten:</para>
 
       <programlisting><replaceable>/dev/ada1s1b</replaceable>	none	swap	sw	0	0</programlisting>
 
       <para>Raadpleeg &man.fstab.5; voor een uitleg over de regels in
 	<filename>/etc/fstab</filename>.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="nfs-swap">
       <title>Swappen over NFS</title>
 
       <para>In het algemeen wordt swappen over NFS niet aangeraden
 	behalve als het onmogelijk is om naar een lokale schijf te
 	swappen.  NFS-swappen wordt gelimiteerd door de hoeveelheid
 	beschikbare bandbreedte en belast het de NFS-server.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="create-swapfile">
       <title>Wisselbestanden</title>
 
       <para>Het is mogelijk om een bestand aan te maken van een bepaalde
 	grootte en dit als swap te gebruiken.  In dit voorbeeld wordt
 	een bestand van 64&nbsp;MB gebruikt,
 	<filename>/usr/swap0</filename>.  Uiteraard kan een willekeurige
 	naam gebruikt worden.</para>
 
       <example>
 	<title>Een wisselbestand aanmaken op &os;</title>
 
 	<orderedlist>
 	  <listitem>
 	    <para>De kernel <filename>GENERIC</filename> bevat reeds het
 	      stuurprogramma voor geheugenschijven (&man.md.4;) dat nodig is
 	      voor deze bewerking.  Zorg ervoor dat tijdens het bouwen van een
 	      eigen kernel de volgende regel in uw configuratiebestand
 	      zit:</para>
 
 	    <programlisting>device md</programlisting>
 
 	    <para>Kijk voor meer informatie over het bouwen van een eigen kernel
 	      in <xref linkend="kernelconfig"/>.</para>
 	  </listitem>
 
 	  <listitem>
 	    <para>Het wisselbestand <filename>/usr/swap0</filename>
 	      aanmaken:</para>
 
 	    <screen>&prompt.root; <userinput>dd if=/dev/zero of=/usr/swap0 bs=1024k count=64</userinput></screen>
 	  </listitem>
 
 	  <listitem>
 	    <para>De correcte rechten op <filename>/usr/swap0</filename>
 	      instellen:</para>
 
 	    <screen>&prompt.root; <userinput>chmod 0600 /usr/swap0</userinput></screen>
 	  </listitem>
 
 	  <listitem>
 	    <para>Het wisselbestand opnemen in
 	      <filename>/etc/rc.conf</filename>:</para>
 
 	    <programlisting>swapfile="/usr/swap0"   # Instellen op naam van wisselbestand als hulpwisselbestand gewenst is</programlisting>
 	  </listitem>
 
 	  <listitem>
 	    <para>De machine moet herstart worden of om het
 	      wisselbestand direct in te schakelen:</para>
 
 	    <screen>&prompt.root; <userinput>mdconfig -a -t vnode -f /usr/swap0 -u 0 &amp;&amp; swapon /dev/md0</userinput></screen>
 	  </listitem>
 	</orderedlist>
       </example>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="acpi-overview">
     <sect1info>
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <firstname>Hiten</firstname>
 	  <surname>Pandya</surname>
 	  <contrib>Geschreven door </contrib>
 	</author>
 	<author>
 	  <firstname>Tom</firstname>
 	  <surname>Rhodes</surname>
 	</author>
       </authorgroup>
     </sect1info>
 
     <title>Energie- en bronnenbeheer</title>
 
     <para>Het is belangrijk om hardwarebronnen op een efficiënte
       wijze te benutten.  Voordat <acronym>ACPI</acronym>
       geïntroduceerd werd was het lastig en onflexibel om het
       energieverbruik en de thermische eigenschappen van een systeem te
       beheersen.  De hardware werd beheerst de <acronym>BIOS</acronym>
       en dus had de gebruiker minder controle en zichtbaarheid in de
       energiebeheerinstellingen.  Enige gelimiteerde configuratie was
       mogelijk via <emphasis>Advanced Power Management (APM)</emphasis>.
       Energie- en bronnenbeheer is een belangrijk onderdeel van moderne
       machines.  Het besturingssysteem moet bijvoorbeeld systeemlimieten
       in de gaten houdt (en mogelijk een SMS sturen of iets dergelijks)
       als de systeemtemperatuur onverwacht toeneemt.</para>
 
     <para>In dit deel van het &os; handboek wordt uitgebreide informatie
       verschaft over <acronym>ACPI</acronym>.  Aan het einde worden
       referenties geleverd naar meer leesmateriaal.</para>
 
     <sect2 id="acpi-intro">
       <title>Wat is ACPI?</title>
 
       <indexterm><primary>ACPI</primary></indexterm>
 
       <indexterm><primary>APM</primary></indexterm>
 
       <para>Advanced Configuration and Power Interface
 	(<acronym>ACPI</acronym>) is een standaard die door een
 	alliantie van producenten geschreven is, met als doel te
 	voorzien in een standaardinterface voor hardwarebronnen- en
 	energiebeheer.  Een belangrijk element is dat het meer
 	flexibiliteit en beheersmogelijkheden biedt aan het
 	besturingssysteem (<acronym>OS</acronym>).  Moderne systemen
 	hebben de limieten van de huidige PNP-interfaces verder opgerekt
 	dan wenselijk en misschien wel mogelijk was.
 	<acronym>ACPI</acronym> is de directe opvolger van
 	<acronym>APM</acronym> (Advanced Power Management).  Centraal is
 	het verleggen van hardwarebeheer en -monitoring naar de OS-laag
 	in plaats van de zeer beperkte BIOS-laag.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="acpi-old-spec">
       <title>Tekortkomingen van APM</title>
 
       <para>Met de <emphasis>Advanced Power Management (APM)</emphasis>
 	faciliteit kan het energieverbruik van een systeem geregeld
 	worden op basis van de systeemactiviteit.  Het APM-BIOS wordt
 	geleverd door de systeemproducent of -verkoper en het is
 	specifiek voor dat betreffende hardwareplatform.  Een
 	APM-stuurprogramma in het besturingssysteem regelt vervolgens de
 	toegang tot de <emphasis>APM Software Interface</emphasis>, die
 	het besturen van vermogensniveau mogelijk maakt.  APM dient nog
 	steeds gebruikt te worden met systemen die gefabriceerd zijn
 	voor het jaar 2000.</para>
 
       <para>Er zijn vier hoofdproblemen met APM te onderscheiden: ten
 	eerste wordt het energiebeheer verricht door een BIOS
 	(afhankelijk van producent) en het besturingssysteem heeft daar
 	geen kennis van.  De gebruiker die idle-time waarden instelt
 	voor een harde schijf in het APM-BIOS is hier een voorbeeld van.
 	Dan zal het BIOS de harde schijf langzamer kunnen laten draaien
 	zonder dat het besturingssysteem de noodzaak ziet of het
 	goedkeurt.  Ten tweede: de APM-logica is ingebed in de BIOS,
 	waardoor het buiten het besturingssysteem om opereert.  Dit
 	houdt in dat gebruikers problemen met hun APM-BIOS alleen kunnen
 	verhelpen door een nieuw BIOS in het ROM te flashen, wat een
 	gevaarlijke en mogelijk onherstelbare operatie is.  Ten derde is
 	APM een producent-specifieke technologie, in de zin dat er
 	altijd een hoge mate van duplicatie zal zijn van al dan niet
 	geslaagde pogingen om het wiel opnieuw uit te vinden en
 	uiteraard ook van bugs.  Er is geen enkele garantie dat het
 	wegnemen van een bug door een producent ook een zelfde bug
 	wegneemt bij een concurrent.  Tenslotte is het van belang te
 	weten dat de APM-BIOS in het algemeen gewoon te weing geheugen
 	kon gebruiken om een ingewikkeld energiebeheer te kunnen
 	implementeren.  Laat staan dat deze goed aanpasbaar was aan
 	veranderlijke doelstellingen voor de betreffende machine.</para>
 
       <para><emphasis>Plug-n-play BIOS (PNPBIOS)</emphasis> was in veel
 	situaties onbetrouwbaar.  PNPBIOS is 16-bitstechnologie, dus het
 	besturingssysteem moet 16-bit emulatie gebruiken om met
 	PNPBIOS-methoden te kunnen samenwerken.</para>
 
       <para>Het &os;-stuurprogramma <acronym>APM</acronym> is
 	gedocumenteerd in &man.apm.4;.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="acpi-config">
       <title><acronym>ACPI</acronym> instellen</title>
 
       <para>Het stuurprogramma <filename>acpi.ko</filename> wordt
 	standaard geladen bij het opstarten door de &man.loader.8; en
 	hoeft <emphasis>niet</emphasis> gecompileerd te worden.  De
 	redenatie is dat er met modules gemakkelijker gewerkt kan
 	worden, bijvoorbeeld een andere <filename>acpi.ko</filename>
 	gebruiken zonder dat er een nieuwe kernel gebouwd moet worden.
 	Dit heeft het voordeel dat testen eenvoudiger is.  Een andere
 	reden is dat het opstarten van <acronym>ACPI</acronym> nadat
 	een systeem eenmaal volledig opgestart is meestal niet goed
 	werkt.  Mocht er hinder ondervonden worden, dan kan
 	<acronym>ACPI</acronym> beter uitgeschakeld worden.  Dit
 	stuurprogramma kan niet gestopt worden als het eenmaal geladen
 	is, omdat de systeembus het gebruikt voor allerlei interacties
 	met hardware.  <acronym>ACPI</acronym> kan uitgezet worden door
 	het instellen van <literal>hint.acpi.0.disabled="1"</literal> in
 	<filename>/boot/loader.conf</filename> of in de &man.loader.8;
 	prompt.</para>
 
       <note>
 	<para><acronym>ACPI</acronym> en <acronym>APM</acronym>
 	  kunnen niet samenleven en moeten afzonderlijk en exclusief
 	  gebruikt worden.  De laatste die gestart wordt bepaalt of het
 	  stuurprogramma de ander wel of niet ziet.</para>
       </note>
 
       <para>In haar eenvoudigste vorm kan <acronym>ACPI</acronym>
 	gebruikt worden om het systeem in slaapmodus te zetten met
 	&man.acpiconf.8; met de vlag <option>-s</option> en een optie
 	<literal>1-5</literal>.  De meeste gebruikers hebben alleen
 	<literal>1</literal> of <literal>3</literal> nodig.  De optie
 	<literal>5</literal> verricht een <quote>soft-off</quote>, wat
 	hetzelfde is als:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>halt -p</userinput></screen>
 
       <para>Andere opties zijn mogelijk via &man.sysctl.8;.  Zie de
 	handleidingen van &man.acpi.4; en &man.acpiconf.8; voor meer
 	informatie.</para>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="ACPI-debug">
     <sect1info>
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <firstname>Nate</firstname>
 	  <surname>Lawson</surname>
 	  <contrib>Geschreven door </contrib>
 	</author>
       </authorgroup>
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <firstname>Peter</firstname>
 	  <surname>Schultz</surname>
 	  <contrib>Met medewerking van </contrib>
 	</author>
       </authorgroup>
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <firstname>Tom</firstname>
 	  <surname>Rhodes</surname>
 	</author>
       </authorgroup>
     </sect1info>
 
     <title>&os; <acronym>ACPI</acronym> gebruiken en debuggen</title>
 
     <para><acronym>ACPI</acronym> is een totaal nieuwe manier om
       apparaten te ontdekken, om energieverbruik te beheren en om een
       gestandaardiseerde toegang te bieden tot allerlei apparaten die
       eerder via het <acronym>BIOS</acronym> beheerd werden.  Er wordt
       voortdurend vooruitgang geboekt om <acronym>ACPI</acronym> op alle
       systemen te laten werken, maar bugs in de
       <firstterm><acronym>ACPI</acronym>Machine Language</firstterm>
       (<acronym>AML</acronym>) bytecode van sommige moederborden,
       onvolledigheden in de subsystemen van de kernel van &os; en bugs
       in de &intel; <acronym>ACPI-CA</acronym> interpreter blijven
       opduiken.</para>
 
     <para>Deze tekst is bedoeld om u te helpen met het bijstaan van de
       &os; <acronym>ACPI</acronym> beheerders met het vinden van de
       hoofdoorzaken van problemen die u opmerkt en met het debuggen en
       het vinden van een oplossing.</para>
 
     <sect2 id="ACPI-submitdebug">
       <title>Debuginformatie aanleveren</title>
 
       <note>
 	<para>Voordat een probleem wordt gemeld, moet het zeker zijn dat
 	  de laatste <acronym>BIOS</acronym> versie draait en indien
 	  beschikbaar de geïntregeerde controller firmware
 	  versie.</para>
       </note>
 
       <para>Diegenen die meteen een probleem willen indienen, sturen de
 	volgende informatie naar <ulink
 	  url="mailto:freebsd-acpi@FreeBSD.org">
 	  freebsd-acpi@FreeBSD.org</ulink>:</para>
 
       <itemizedlist>
 	<listitem>
 	  <para>Omschrijving van het foutieve gedrag, inclusief
 	    systeemtype en -model en alles wat de fout kan veroorzaken.
 	    Als het een nieuw fenomeen is, dan dient ook zo accuraat
 	    mogelijk aangegeven te worden wanneer de fout het eerst
 	    optrad.</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>De uitvoer van &man.dmesg.8; van <command>boot
 	      -v</command>, inclusief foutmeldingen die gegenereerd
 	    worden als de fout optreedt.</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>De uitvoer van &man.dmesg.8; van <command>boot
 	      -v</command> met <acronym>ACPI</acronym> uitgeschakeld,
 	    indien het uitzetten van <acronym>ACPI</acronym> het
 	    probleem oplost.</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Uitvoer van <command>sysctl hw.acpi</command>.  Dit is
 	    tevens een goede manier om uit te vinden welke
 	    <acronym>ACPI</acronym>-mogelijkheden een systeem
 	    heeft.</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Een <acronym>URL</acronym> waar de
 	    <firstterm><acronym>ACPI</acronym>Source
 	      Language</firstterm> (<acronym>ASL</acronym>) gevonden
 	    kan worden.  De <acronym>ASL</acronym> dient
 	    <emphasis>niet</emphasis> rechtstreeks naar de lijst
 	    gezonden te worden, omdat deze nogal groot kan zijn.  Een
 	    kopie van een ASL kan gemaakt worden met het volgende
 	    commando:</para>
 
 	  <screen>&prompt.root; <userinput>acpidump -dt &gt; <replaceable>naam</replaceable>-<replaceable>systeem</replaceable>.asl</userinput></screen>
 
 	  <para>(Vervang uw aanmeldnaam door
 	    <filename>$NAME</filename> en producent/model door
 	    <filename>$SYSTEM</filename>.  Bijvoorbeeld:
 	    <filename>njl-FooCo6000.asl</filename>)</para>
 	</listitem>
       </itemizedlist>
 
       <para>De meeste &os;-programmeurs lezen de &a.current;, maar
 	problemen gaan bij voorkeur ook naar &a.acpi.name; zodat ze
 	zeker gezien worden.  Het kan enige tijd duren voordat er
 	antwoord komt, omdat deze mensen elders ook nog volledige banen
 	hebben.  Als de bug niet meteen duidelijk is, komt er
 	waarschijnlijk en verzoek om een <acronym>PR</acronym> in te
 	dienen via &man.send-pr.1;.  Als er een <acronym>PR</acronym>
 	moet worden opgesteld, dan dient alle hierboven gevraagde
 	informatie vermeld te worden.  Dit helpt om het probleem te
 	kunnen volgen en oplossen.  Het sturen van een
 	<acronym>PR</acronym> zonder eerst &a.acpi.name; te mailen is
 	niet wenselijk, aangezien men <acronym>PR</acronym>s gebruikt
 	als herinnering van bestaande problemen, niet als
 	rapportagesysteem.  Mogelijk is een probleem al eens door iemand
 	anders gemeld.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="ACPI-background">
       <title>Achtergrond</title>
 
       <para><acronym>ACPI</acronym> is aanwezig op alle moderne
 	computers die voldoen aan de ia32 (x86), ia64 (Itanium) of amd64
 	(AMD) architecturen.  De volledige standaard heeft vele
 	mogelijkheden zoals <acronym>CPU</acronym>-prestatiebeheer,
 	energiebeheer, thermische zones, diverse batterijsystemen,
 	ingebedde controllers en busnummering.  De meeste systemen
 	implementeren minder dan de volledige standaard.  Een
 	desktopsysteem implementeert bijvoorbeeld meestal alleen
 	busnummering, terwijl laptops mogelijk ook koeling- en
 	batterijbeheer ondersteunen.  Laptops hebben ook suspend en
 	resume (slapen en wakker worden) met hun eigen aanverwante
 	comlexiteit.</para>
 
       <para>Een <acronym>ACPI</acronym>-compliant systeem heeft
 	verscheidene componenten.  Het <acronym>BIOS</acronym>- en
 	chipsetverkopers bieden verscheidene vaste tabellen aan zoals
 	<acronym>FADT</acronym> in het geheugen die zaken als de
 	<acronym>APIC</acronym>-afbeelding (gebruikt voor
 	<acronym>SMP</acronym>), configuratieregisters, en eenvoudige
 	configuratiewaarden specificeren.  Ook wordt er een tabel van
 	bytecode (de <firstterm>Differentiated System
 	  Description Table</firstterm> of <acronym>DSDT</acronym>)
 	geleverd die een op een boomstructuur lijkende namespace biedt
 	voor apparaten en methoden.</para>
 
       <para>Het stuurprogramma <acronym>ACPI</acronym> moet de
 	voorgedefinieerde tabellen verwerken, een interpreter voor de
 	bytecode implementeren en apparaatstuurprogramma's en de kernel
 	aanpassen om informatie van het
 	<acronym>ACPI</acronym>-subsysteem te accepteren.  &intel; heeft
 	een interpreter beschikbaar gesteld (<acronym>ACPI-CA</acronym>)
 	die door &os; en ook door &linux; en NetBSD gebruikt wordt.  De
 	<acronym>ACPI-CA</acronym>-broncode staat in <filename
 	  class="directory">src/sys/contrib/dev/acpica</filename>.  De
 	lijmcode die <acronym>ACPI-CA</acronym> laat werken met &os;
 	staat in <filename class="directory">src/sys/dev/acpica/Osd</filename>.
 	Stuurprogramma's die verscheidene
 	<acronym>ACPI</acronym>-apparaten implementeren staan in
 	<filename class="directory">src/sys/dev/acpica</filename>.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="ACPI-comprob">
       <title>Algemene problemen</title>
 
       <para>Wil <acronym>ACPI</acronym> goed werken, dan moeten alle
 	onderdelen goed werken.  Hieronder staan enkele algemene
 	problemen in volgorde van hoe vaak ze optreden en enkele
 	mogelijke oplossingen of manieren om de problemen te
 	vermijden.</para>
 
       <sect3>
 	<title>Muisproblemen</title>
 
 	<para>Soms doet een muis het niet bij het opstarten uit de
 	  slaapstand.  Een bekend lapmiddel is het toevoegen van
 	  <literal>hint.psm.0.flags="0x3000"</literal> aan
 	  <filename>/boot/loader.conf</filename>.  Als dat niet werkt,
 	  dan wordt aangeraden een bugrapport in te sturen, zoals
 	  eerder is beschreven.</para>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title>Suspend/resume</title>
 
 	<para><acronym>ACPI</acronym> heeft drie slaapstanden waarbij
 	  het geheugen (<acronym>RAM</acronym>) wordt ingezet.  Dit
 	  zijn de <acronym>STR</acronym>-toestanden
 	  <literal>S1</literal>-<literal>S3</literal>, en nog een
 	  slaap-met-gebruik-van-harde-schijf toestand
 	  (<literal>STD</literal>) die <literal>S4</literal> heet.
 	  <literal>S5</literal> is <quote>zacht uit</quote> en is de
 	  normale status van een systeem als het is aangesloten maar
 	  niet is aangezet.  <literal>S4</literal> kan feitelijk op twee
 	  manieren geïmplementeerd worden:
 	  <literal>S4</literal><acronym>BIOS</acronym> is een slaapstand
 	  naar schijf met behulp van het <acronym>BIOS</acronym> en
 	  <literal>S4</literal><acronym>OS</acronym> wordt volledig door
 	  het besturingssysteem geïmplenteerd.</para>
 
 	<para>als eerste dienen de <command>sysctl hw.acpi</command>
 	  items die iets met de slaapstand te maken hebben gecontroleerd
 	  te worden.  Hieronder staan de resultaten voor een
 	  Thinkpad:</para>
 
 	<screen>hw.acpi.supported_sleep_state: S3 S4 S5
 hw.acpi.s4bios: 0</screen>
 
 	<para>Dit betekent dat hier <command>acpiconf -s</command>
 	  gebruikt kan worden om <literal>S3</literal>,
 	  <literal>S4</literal><acronym>OS</acronym> en
 	  <literal>S5</literal> te testen.  Als <option>s4bios</option>
 	  gelijk was aan (<literal>1</literal>), dan zou er
 	  <literal>S4</literal><acronym>BIOS</acronym> ondersteuning
 	  zijn in plaats van <literal>S4</literal>
 	  <acronym>OS</acronym>.</para>
 
 	<para>Als suspend/resume getest moet worden, dient, indien
 	  ondersteund, bij <literal>S1</literal> begonnen te worden.
 	  Deze toestand heeft de grootste kans om te werken, omdat deze
 	  niet veel stuurprogrammaondersteuning vereist.  Niemand heeft
 	  nog <literal>S2</literal> geïmplementeerd, maar het is
 	  ongeveer hetzelfde als <literal>S1</literal>.  Daarna wordt
 	  <literal>S3</literal> getest.  Dit is het diepste
 	  <acronym>STR</acronym>-niveau en heeft uitgebreide
 	  ondersteuning van stuurprogramma's nodig om hardware goed
 	  opnieuw te kunnen starten.  Mochten er blokkades optreden,
 	  dan kan naar de &a.acpi.name; lijst gemaild worden.  Er kan
 	  echter geen snelle oplossing verwacht worden, omdat er nog de
 	  nodige stuurprogramma's/hardware liggen om getest en bewerkt
 	  te worden.</para>
 
 	<para>Een veelvoorkomend probleem met suspend/resume is dat veel
 	  apparaatstuurprogramma's hun firmware, registers of apparaatgeheugen
 	  niet fatsoenlijk opslaan, herstellen, of herinitialiseren.  Een
 	  eerste poging om het probleem te vinden omvat:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>sysctl debug.bootverbose=1</userinput>
 &prompt.root; <userinput>sysctl debug.acpi.suspend_bounce=1</userinput>
 &prompt.root; <userinput>acpiconf -s 3</userinput></screen>
 
 	<para>Deze test emuleert de suspend/resume-cyclus van alle
 	  apparaten zonder daadwerkelijk naar de toestand <literal>S3</literal>
 	  te gaan.  In sommige gevallen kunt u zo eenvoudig problemen
 	  vaststellen (bijvoorbeeld het verliezen van de firmware-toestand,
 	  timeout van de apparaatwaakhond, en steeds opnieuw iets proberen).
 	  Merk op dat het systeem niet werkelijk naar de toestand
 	  <literal>S3</literal> gaat, wat inhoudt dat apparaten geen spanning
 	  verliezen waardoor velen prima zullen werken zelfs als de
 	  suspend/resume-methoden geheel ontbreken, dit in tegenstelling tot de
 	  echte toestand <literal>S3</literal>.</para>
 
 	<para>Moeilijkere gevallen vereisen aanvullende hardware, dat is een
 	  serieële poort/kabel voor de serieële console of een
 	  Firewire poort/kabel voor &man.dcons.4;, en vaardigheden in het
 	  debuggen van de kernel.</para>
 
 	<para>Om een probleem te kunnen isoleren helpt het om zoveel
 	  mogelijk stuurprogramma's uit de kernel te halen.  Als dit
 	  werkt, kan er teruggewerkt worden naar het stuurprogramma dat
 	  schuldig is aan het falen.  Meestal vertonen binaire
 	  stuurprogramma's als <filename>nvidia.ko</filename>, X11
 	  beeldschermstuurprogramma's en <acronym>USB</acronym> de
 	  meeste problemen, terwijl bijvoorbeeld Ethernet-interfaces
 	  meestal meteen goed werken.  Als de stuurprogramma's zonder
 	  problemen geladen en verwijderd kunnen worden, dan is dit te
 	  automatiseren door de juiste commando's in
 	  <filename>/etc/rc.suspend</filename> en
 	  <filename>/etc/rc.resume</filename> te zetten.  Er staat een
 	  voorbeeld (achter commentaartekens) voor het laden en
 	  verwijderen van een stuurprogramma.  Als het beeldscherm er na
 	  wakker worden vreemd uitziet, kan geprobeerd worden
 	  <option>hw.acpi.reset_video</option> op nul te zetten.  Met
 	  langere of kortere waarden voor
 	  <option>hw.acpi.sleep_delay</option> kan bekeken worden of dat
 	  helpt.</para>
 
 	<para>In geval van problemen is het ook een optie om een recente
 	  &linux; distibutie met ondersteuning voor
 	  <acronym>ACPI</acronym> support te starten en daarvan de
 	  suspend/resume ondersteuning op dezelfde hardware uit te
 	  proberen.  Als het werkt met &linux;, dan is het
 	  waarschijnlijk een &os; stuurprogrammaprobleem en als het
 	  mogelijk is uit te vinden over welk stuurprogramma het gaat,
 	  kan dat bijdragen aan het oplossen van het probleem.
 	  <acronym>ACPI</acronym> houdt zich in het algemeen niet bezig
 	  met andere stuurprogramma's zoals geluid,
 	  <acronym>ATA</acronym>, enzovoort.  Als er dus een echt
 	  probleem met een stuurprogramma is, dan is waarchijnlijk
 	  uiteindelijk ook nodig naar de &a.current.name; lijst te
 	  posten en naar de beheerder van het stuurprogramma.  Voor
 	  degenen met moed is het vooral aan te raden een paar
 	  &man.printf.3;s in problematische stukken van een
 	  stuurprogramma te plaatsen voor debugging om na te gaan waar
 	  de resumefunctie precies hangt.</para>
 
 	<para>Tot slot kan geprobeerd worden om <acronym>ACPI</acronym>
 	  uit te zetten en in plaats daarvan <acronym>APM</acronym> aan
 	  te zetten.  Als suspend/resume werkt met
 	  <acronym>APM</acronym>, is het wellicht verstandig het daarbij
 	  te houden, vooral met wat oudere apparatuur (voor 2000).
 	  Producenten hebben nogal wat tijd nodig gehad om
 	  <acronym>ACPI</acronym> ondersteuning goed te krijgen en voor
 	  oudere hardware is het waarschijnlijker dat er
 	  <acronym>BIOS</acronym>-problemen zijn met
 	  <acronym>ACPI</acronym>.</para>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title>Systeem hangt (tijdelijk of permanent)</title>
 
 	<para>Meestal is het hangen van het systeem het gevolg van
 	  verloren interrupts of een interruptstorm.  Chipsets kunnen
 	  een heleboel problemen hebben, afhankelijk van hoe het
 	  <acronym>BIOS</acronym> interrupts instelt voor het opstarten,
 	  of de <acronym>APIC</acronym> (<acronym>MADT</acronym>) tabel
 	  correct is en de routering van het <firstterm>System Control
 	    Interrupt</firstterm> (<acronym>SCI</acronym>).</para>
 
 	<indexterm><primary>interruptstorms</primary></indexterm>
 
 	<para>Interruptstorms kunnen onderscheiden worden van verloren
 	  geraakte interrupts door de uitvoer van <command>vmstat
 	    -i</command> te controleren en de regel met
 	  <literal>acpi0</literal> goed te lezen.  Als de teller in
 	  toenemende mate hoger staat dan enkele per seconde, dan is
 	  sprake van een interruptstorm.  Als het systeem lijkt te
 	  hangen, is het wellicht nog mogelijk door te dringen tot
 	  de <acronym>DDB</acronym> (<keycombo
 	    action="simul"><keycap>CTRL</keycap>
 	    <keycap>ALT</keycap><keycap>ESC</keycap></keycombo>) en
 	  <literal>show interrupts</literal> uit te voeren.</para>
 
 	<indexterm>
 	  <primary>APIC</primary>
 
 	  <secondary>uitschakelen</secondary>
 	</indexterm>
 
 	<para>De beste hoop in geval van interruptproblemen is om
 	  <acronym>APIC</acronym>-ondersteuning uit te zetten met
 	  <literal>hint.apic.0.disabled="1"</literal> in
 	  <filename>loader.conf</filename>.</para>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title>Panics</title>
 
 	<para>Panics zijn relatief zeldzaam met <acronym>ACPI</acronym>
 	  en krijgen de hoogste prioriteit bij het oplossen.  Eerst
 	  moeten de verschillende gebeurtenissen waarmee de panic (als
 	  mogelijk) te reproduceren is geïsoleerd worden en moet
 	  een backtrace gemaakt worden.  <literal>options DDB</literal>
 	  dient aangezet te worden en er dient een seriële
 	  console (<xref linkend="serialconsole-ddb"/>) of een
 	  &man.dump.8; partitie te komen.  In <acronym>DDB</acronym> is
 	  een backtrace te maken met <literal>tr</literal>.  Als de
 	  backtrace handmatig opgeschreven moet worden, is het
 	  belangrijk dat in ieder geval de bovenste en onderste vijf (5)
 	  regels van de backtrace genoteerd worden.</para>
 
 	<para>Daarna dient getracht te worden het systeem te starten
 	  zonder <acronym>ACPI</acronym>.  Als dat werkt, is het
 	  <acronym>ACPI</acronym>-subsysteem geïsoleerd en kunnen
 	  de verschillende <option>debug.acpi.disable</option>-waarden
 	  uitgeprobeerd worden.  In &man.acpi.4; staan enkele
 	  voorbeelden.</para>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title>Systeem slaat aan na slaapstand of stop</title>
 
 	<para><literal>hw.acpi.disable_on_poweroff="0"</literal> kan
 	  uitgezet worden in &man.loader.conf.5;.  Hierdoor schakelt
 	  <acronym>ACPI</acronym> bepaalde gebeurtenissen tijdens het
 	  afsluitproces niet uit.  Om dezelfde redenen moeten sommige
 	  systemen deze waarde altijd op <literal>1</literal>
 	  (standaard) hebben staan.  In het algemeen lost dit een
 	  probleem op waarbij een systeem spontaan weer opkomt nadat het
 	  in slaapstand is gezet of geheel gestopt is.</para>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title>Overige problemen</title>
 
 	<para>Als er nog andere problemen zijn met
 	  <acronym>ACPI</acronym> (met een docking station of
 	  apparaten niet gedetecteerd, enzovoort), dan kan een mail met
 	  beschijving naar de mailinglijst gezonden worden.  Sommige
 	  zaken kunnen echter gerelateerd zijn aan delen van het
 	  <acronym>ACPI</acronym>-subsysteem die nog niet af zijn,
 	  dus het kan in sommige gevallen een tijd duren.  Gebruikers
 	  moeten soms geduld en de bereidheid om eventuele
 	  patches uit te proberen hebben.</para>
       </sect3>
     </sect2>
 
     <sect2 id="ACPI-aslanddump">
       <title><acronym>ASL</acronym>, <command>acpidump</command> en
 	<acronym>IASL</acronym></title>
 
       <indexterm>
 	<primary>ACPI</primary>
 
 	<secondary>ASL</secondary>
       </indexterm>
 
       <para>Het grootste probleem is dat
 	<acronym>BIOS</acronym>-producenten vaak incorrecte (of gewoon
 	foutieve) bytecode leveren.  Dit blijkt doorgaans uit
 	kernelboodschappen als:</para>
 
       <screen>ACPI-1287: *** Error: Method execution failed [\\_SB_.PCI0.LPC0.FIGD._STA] \\
 (Node 0xc3f6d160), AE_NOT_FOUND</screen>
 
       <para>Vaak kunnen dergelijke problemen geoplost worden door de
 	<acronym>BIOS</acronym> bij te werken tot de laatste revisie.
 	De meeste consoleberichten zijn onschuldig, maar als er andere
 	problemen zijn, zoals batterijstatus die niet werkt, dan ligt
 	het voor de hand te zoeken naar problemen in de
 	<acronym>AML</acronym>-code.  De bytecode die
 	<acronym>AML</acronym> genoemd wordt, wordt gecompileerd van een
 	broncodetaal <acronym>ASL</acronym>.  Deze staat weer in een
 	tabel <acronym>DSDT</acronym>.  Met &man.acpidump.8; kan een
 	kopie van de <acronym>ASL</acronym> gemaakt worden.  Dan moeten
 	zowel de opties <option>-t</option> (laat inhoud van vaste
 	tabellen zien) als <option>-d</option> (disassembleer
 	<acronym>AML</acronym> naar <acronym>ASL</acronym>) gebruikt
 	worden.  In <link linkend="ACPI-submitdebug">Debuginformatie
 	  aanleveren</link> staat een voorbeeld.</para>
 
       <para>De eenvoudigste eerste controle is de
 	<acronym>ASL</acronym>-code opnieuw compileren en kijken of er
 	foutmeldingen optreden.  Waarschuwingen kunnen doorgaans
 	genegeerd worden, maar fouten zijn bugs die er meestal toe
 	leiden dat <acronym>ACPI</acronym> niet correct werkt.  Om
 	<acronym>ASL</acronym> te hercompileren:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>iasl eigen.asl</userinput></screen>
     </sect2>
 
     <sect2 id="ACPI-fixasl">
       <title><acronym>ASL</acronym> repareren</title>
 
       <indexterm>
 	<primary>ACPI</primary>
 
 	<secondary>ASL</secondary>
       </indexterm>
 
       <para>Op langere termijn is het de bedoeling dat voor vrijwel elke
 	machine <acronym>ACPI</acronym> werkt zonder enig ingrijpen van
 	de gebruiker.  Op dit moment wordt er echter nog gewerkt aan
 	oplossingen voor veel voorkomende vergissingen die
 	<acronym>BIOS</acronym>-producenten maken.  De &microsoft;
 	interpreter (<filename>acpi.sys</filename> en
 	<filename>acpiec.sys</filename>) controleert niet strikt of het
 	<acronym>BIOS</acronym> volledig aan de standaard voldoet,
 	waardoor het voorkomt dat <acronym>BIOS</acronym>-makers die
 	alleen testen onder &windows; bepaalde fouten in hun
 	<acronym>ASL</acronym> nooit correct repareren.  &os; hoopt door
 	te gaan met de identificatie en documentatie van welk
 	niet-standaard gedrag precies wordt toegelaten door
 	&microsoft;'s interpreter en te dit te repliceren zodat &os;
 	kan werken zonder dat gebruikers zich gedwongen zien om de
 	<acronym>ASL</acronym> te repareren.  Als een tijdelijke
 	oplossing en om te helpen met het in kaart brengen van bepaald
 	gedrag, kan de <acronym>ASL</acronym> handmatig gerepareerd
 	worden.  Mocht dit lukken, dan wordt erop aangedrongen een
 	&man.diff.1; van de oude en de nieuwe <acronym>ASL</acronym> te
 	mailen, zodat het foutieve gedrag mogelijk in
 	<acronym>ACPI-CA</acronym> kan worden verwerkt, waardoor andere
 	gebruikers niet meer handmatig met hun <acronym>ASL</acronym>
 	aan de gang hoeven.</para>
 
       <indexterm>
 	<primary>ACPI</primary>
 
 	<secondary>foutmeldingen</secondary>
       </indexterm>
 
       <para>Hieronder staat een lijst algemene foutmeldingen, hun
 	oorzaken en hoe ze op te lossen:</para>
 
       <sect3>
 	<title>_OS afhankelijkheden</title>
 
 	<para>Sommige <acronym>AML</acronym>s gaan ervan uit dat de
 	  wereld enkel bestaat uit &windows; versies.  &os; kan zich
 	  voordoen als elk <acronym>OS</acronym> om te kijken of dit
 	  problemen oplost.  Een gemakkelijke manier om dit te doen is
 	  <literal>hw.acpi.osname="Windows 2001"</literal> in te stellen
 	  in <filename>/boot/loader.conf</filename> of andere
 	  gelijksoortige strings die in een <acronym>ASL</acronym>
 	  staan.</para>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title>Ontbrekende return-opdrachten</title>
 
 	<para>Sommige methoden hebben geen specifieke returnwaarde,
 	  zoals wel vereist wordt door de standaard.  Hoewel
 	  <acronym>ACPI-CA</acronym> hier niets mee doet, heeft &os;
 	  de mogelijkheid tot impliciete returns.  Er kunnen ook
 	  expliciete return-opdrachten toegevoegd worden waar vereist,
 	  als het bekend is welke waarden teruggevoerd moeten worden.
 	  Om <command>iasl</command> te dwingen tot compilatie van
 	  <acronym>ASL</acronym> kan de schakeloptie
 	  <option>-f</option> gebruikt worden.</para>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title>De standaard <acronym>AML</acronym> aanpassen</title>
 
 	<para>Nadat <filename>eigen.asl</filename> aangepast is, kan
 	  deze als volgt gecompileerd worden:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>iasl eigen.asl</userinput></screen>
 
 	<para>Met de optie <option>-f</option> is af te dwingen dat de
 	  <acronym>AML</acronym> gemaakt wordt, zelfs als er
 	  compileerfouten optreden.  Sommige fouten (zoals ontbrekende
 	  return-opdrachten) worden automatisch opgelost door de
 	  interpreter.</para>
 
 	<para><filename>DSDT.aml</filename> is de standaardnaam voor het
 	  bestand dat door <command>iasl</command> wordt geproduceerd.
 	  Dit is in plaats van de foutieve versie uit het
 	  <acronym>BIOS</acronym> (die nog steeds aanwezig is in het
 	  flashgeneugen) te laden door
 	  <filename>/boot/loader.conf</filename> als volgt te
 	  wijzigen:</para>
 
 	<programlisting>acpi_dsdt_load="YES"
 acpi_dsdt_name="/boot/DSDT.aml"</programlisting>
 
 	<para><filename>DSDT.aml</filename> moet in de map <filename
 	    class="directory">/boot</filename> staan.</para>
       </sect3>
     </sect2>
 
     <sect2 id="ACPI-debugoutput">
       <title>Debuguitvoer van <acronym>ACPI</acronym> verkrijgen</title>
 
       <indexterm>
 	<primary>ACPI</primary>
 
 	<secondary>problemen</secondary>
       </indexterm>
 
       <indexterm>
 	<primary>ACPI</primary>
 
 	<secondary>debuggen</secondary>
       </indexterm>
 
       <para>Het stuurprogramma <acronym>ACPI</acronym> heeft een zeer
 	flexibele debugfaciliteit.  Er kan zowel een verzameling van
 	subsystemen aangegeven worden als het niveau van uitvoerigheid.
 	De te debuggen subsystemen worden aangegeven als lagen
 	(<quote>layers</quote>) en zijn opgedeeld in
 	<acronym>ACPI-CA</acronym>-componenten (ACPI_ALL_COMPONENTS) en
 	<acronym>ACPI</acronym>-hardware-ondersteuning
 	(ACPI_ALL_DRIVERS).  De uitvoerigheid van debuguitvoer wordt
 	aangegeven als het niveau (<quote>level</quote>) en gaat van
 	CPI_LV_ERROR (alleen fouten rapporteren) tot ACPI_LV_VERBOSE
 	(alles).  Het niveau is een bitmasker en dus kunnen er meerdere
 	opties tegelijk ingeschakeld worden (gescheiden door spaties).
 	In de praktijk wordt wellicht een seriële console gebruikt
 	om de uitvoer te loggen als deze zo omvangrijk is dat de
 	console berichtbuffer vol loopt (misschien wel meerdere keren).
 	Een complete lijst van de individuele lagen en niveaus staat in
 	&man.acpi.4;.</para>
 
       <para>Debuguitvoer staat standaard niet aan.  Door
 	<literal>options ACPI_DEBUG</literal> toe te voegen aan het
 	bestand met kernelinstellingen als <acronym>ACPI</acronym> als
 	de kernel is gebouwd, wordt het ingeschakeld.  Door
 	<literal>ACPI_DEBUG=1</literal> toe te voegen aan
 	<filename>/etc/make.conf</filename> wordt het systeembreed
 	ingeschakeld.  Als <acronym>ACPI</acronym> als module wordt
 	gebruikt (de normale situatie), dan hoeft slechts de module
 	<filename>acpi.ko</filename> opnieuw gecompileerd te
 	worden:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>cd /sys/modules/acpi/acpi
 &amp;&amp; make clean &amp;&amp;
 make ACPI_DEBUG=1</userinput></screen>
 
       <para><filename>acpi.ko</filename> moet in
 	<filename class="directory">/boot/kernel</filename> komen te
 	staan en de gewenste debuglaag en het gewenste niveau van
 	uitvoerigheid dienen toegevoegd te worden aan
 	<filename>loader.conf</filename>.  Hieronder een voorbeeld
 	waarmee debuguitvoer wordt aangezet voor alle
 	<acronym>ACPI-CA</acronym>-componenten en alle
 	<acronym>ACPI</acronym>-hardware-stuurprogramma's
 	(<acronym>CPU</acronym>, <acronym>LID</acronym>, enzovoort.
 	Het niveau van uitvoerigheid is het laagst mogelijke.  Er
 	worden alleen fouten gemeld.</para>
 
       <programlisting>debug.acpi.layer="ACPI_ALL_COMPONENTS ACPI_ALL_DRIVERS"
 debug.acpi.level="ACPI_LV_ERROR"</programlisting>
 
       <para>Als de gezochte informatie wordt veroorzaakt door een
 	specifieke gebeurtenis (bijvoorbeeld in en uit slaapstand gaan),
 	dan kunnen wijzigingen aan <filename>loader.conf</filename>
 	achterwege blijven en in plaats daarvan kan
 	<command>sysctl</command> gebruikt worden om laag en niveau in
 	te stellen na het opstarten en zo het systeem voor te bereiden
 	op die specifieke gebeurtenis.  De <command>sysctl</command>s
 	hebben dezelfde namen als de parameters in
 	<filename>loader.conf</filename>.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="ACPI-References">
       <title>Verwijzingen</title>
 
       <para>Meer informatie over <acronym>ACPI</acronym> staat op de
 	volgende locaties:</para>
 
       <itemizedlist>
 	<listitem>
 	  <para>De &a.acpi;</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>De <acronym>ACPI</acronym> mailinglijst archieven <ulink
 	      url="http://lists.freebsd.org/pipermail/freebsd-acpi/">
 	    </ulink></para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>De oude <acronym>ACPI</acronym> mailinglijst archieven <ulink
 	      url="http://home.jp.FreeBSD.org/mail-list/acpi-jp/">
 	    </ulink></para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>De <acronym>ACPI</acronym> 2.0 specificatie
 	    <ulink url="http://acpi.info/spec.htm"></ulink></para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>&os; Handleidingen: &man.acpi.4;,
 	    &man.acpi.thermal.4;, &man.acpidump.8;, &man.iasl.8;,
 	    &man.acpidb.8;</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para><ulink
 	      url="http://www.cpqlinux.com/acpi-howto.html#fix_broken_dsdt">
 	      <acronym>DSDT</acronym> debugging informatie</ulink>.
 	    (Gebruikt Compaq als voorbeeld, maar van algemeen
 	    nut).</para>
 	</listitem>
       </itemizedlist>
     </sect2>
   </sect1>
 </chapter>
Index: translations/nl_NL.ISO8859-1/books/handbook/disks/chapter.xml
===================================================================
--- translations/nl_NL.ISO8859-1/books/handbook/disks/chapter.xml	(revision 40366)
+++ translations/nl_NL.ISO8859-1/books/handbook/disks/chapter.xml	(revision 40367)
@@ -1,5185 +1,5185 @@
 <?xml version="1.0" encoding="iso-8859-1" standalone="no"?>
 <!--
      The FreeBSD Dutch Documentation Project
 
      $FreeBSD$
 
      %SOURCE%	en_US.ISO8859-1/books/handbook/disks/chapter.xml
-     %SRCID%	39631
+     %SRCID%	39908
 -->
 
 <chapter id="disks">
   <chapterinfo>
     <authorgroup>
       <author>
 	<firstname>René</firstname>
 	<surname>Ladan</surname>
 	<contrib>Vertaald door </contrib>
       </author>
     </authorgroup>
   </chapterinfo>
 
   <title>Opslag</title>
 
   <sect1 id="disks-synopsis">
     <title>Overzicht</title>
 
     <para>Dit hoofdstuk behandelt het gebruik van schijven in &os;.
       Dit omvat geheugenschijven, schijven die met het netwerk
       verbonden zijn, SCSI/IDE-opslagapparaten en apparaten die gebruik
       maken van de USB-interface.</para>
 
     <para>Na het lezen van dit hoofdstuk weet de lezer:</para>
 
     <itemizedlist>
       <listitem>
 	<para>Welke terminologie &os; gebruikt om de gegevensindeling
 	  op een fysieke schijf te beschrijven (partities en
 	  slices);</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Hoe aanvullende harde schijven aan een systeem toe te
 	  voegen;</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Hoe &os; in te stellen om het gebruik te laten maken van
 	  USB-opslagapparaten;</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Hoe virtuële bestandssystemen, zoals
 	  geheugenschijven, aan te maken;</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Hoe quota te gebruiken om het schijfgebruik te
 	  beperken;</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Hoe schijven te versleutelen om ze tegen inbrekers te
 	  beschermen;</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Hoe vanuit &os; CD's en DVD's aan te maken en te
 	  branden;</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Wat de verschillende mogelijkheden zijn voor opslagmedia
 	  voor back-ups;</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Hoe back-upprogramma's te gebruiken die beschikbaar zijn
 	  in &os;;</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Hoe een back-up naar diskettes te maken;</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Wat bestandssysteem snapshots zijn en hoe ze efficiënt te
 	  gebruiken.</para>
       </listitem>
     </itemizedlist>
 
     <para>Aangeraden voorkennis:</para>
 
     <itemizedlist>
       <listitem>
 	<para>Hoe een nieuwe &os;-kernel in te stellen en te
 	  installeren (<xref linkend="kernelconfig"/>).</para>
       </listitem>
     </itemizedlist>
   </sect1>
 
   <sect1 id="disks-naming">
     <title>Apparaatnamen</title>
 
     <para>De volgende lijst noemt de fysieke opslagapparaten die in
       &os; ondersteund worden, samen met de bijhorende namen.</para>
 
     <table id="disk-naming-physical-table" frame="none">
       <title>Naamconventies voor fysieke Schijven</title>
 
       <tgroup cols="2">
 	<thead>
 	  <row>
 	    <entry>Type medium</entry>
 
 	    <entry>Apparaatnaam medium</entry>
 	  </row>
 	</thead>
 
 	<tbody>
 	  <row>
 	    <entry>IDE harde schijven</entry>
 
 	    <entry><literal>ad</literal></entry>
 	  </row>
 
 	  <row>
 	    <entry>IDE CD-ROM-stations</entry>
 
 	    <entry><literal>acd</literal></entry>
 	  </row>
 
 	  <row>
 	    <entry>SCSI harde schijven en USB-apparaten voor
 	      massa-opslag</entry>
 
 	    <entry><literal>da</literal></entry>
 	  </row>
 
 	  <row>
 	    <entry>SCSI CD-ROM-schijven</entry>
 
 	    <entry><literal>cd</literal></entry>
 	  </row>
 
 	  <row>
 	    <entry>Overige niet-standaard-CD-ROM-stations</entry>
 
 	    <entry><literal>mcd</literal> voor Mitsumi CD-ROM en
 	      <literal>scd</literal> voor Sony CD-ROM apparaten.</entry>
 	  </row>
 
 	  <row>
 	    <entry>Diskettestations</entry>
 
 	    <entry><literal>fd</literal></entry>
 	  </row>
 
 	  <row>
 	    <entry>SCSI bandstations</entry>
 
 	    <entry><literal>sa</literal></entry>
 	  </row>
 
 	  <row>
 	    <entry>IDE bandstations</entry>
 
 	    <entry><literal>ast</literal></entry>
 	  </row>
 
 	  <row>
 	    <entry>Flashdrives</entry>
 
 	    <entry><literal>fla</literal> voor &diskonchip;
 	      flashapparaten</entry>
 	  </row>
 
 	  <row>
 	    <entry>RAID-schijven</entry>
 
 	    <entry><literal>aacd</literal> voor &adaptec; AdvancedRAID,
 	      <literal>mlxd</literal> en <literal>mlyd</literal> voor
 	      &mylex;, <literal>amrd</literal> voor AMI &megaraid;,
 	      <literal>idad</literal> voor Compaq Smart RAID,
 	      <literal>twed</literal> voor &tm.3ware; RAID.</entry>
 	  </row>
 	</tbody>
       </tgroup>
     </table>
   </sect1>
 
   <sect1 id="disks-adding">
     <sect1info>
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <firstname>David</firstname>
 	  <surname>O'Brien</surname>
 	  <contrib>Origineel bijgedragen door </contrib>
 	</author>
       </authorgroup>
       <!-- 26 april 1998 -->
     </sect1info>
 
     <title>Schijven toevoegen</title>
 
     <indexterm>
       <primary>schijven</primary>
 
       <secondary>toevoegen</secondary>
     </indexterm>
 
     <para>De volgende sectie beschrijft hoe een nieuwe <acronym>SCSI</acronym>
       schijf aan een machine toe te voegen die slechts een enkele drive heeft.
       Ten eerste dient de computer uitgeschakeld te worden en dient de
       schijf volgens de instructies van de computer, controller en
       schijffabrikant geïnstalleerd te worden.  Wegens de grote
       variéteiten om dit soort procedures uit te voeren, vallen
       de details buiten het bereik van dit document.</para>
 
     <para>Er dient als gebruiker <username>root</username> ingelogd te
       worden.  Nadat de schijf is toegevoegd, dient
       <filename>/var/run/dmesg.boot</filename> bekeken te worden om er
       zeker van te zijn dat de nieuwe schijf is gevonden.  Volgens het
       voorbeeld heet de nieuw toegevoegde schijf
       <devicename>da1</devicename> en die wordt aangekoppeld op
       <filename>/1</filename> (als er een IDE-schijf wordt toegevoegd,
       is de apparaatnaam <devicename>ad1</devicename>).</para>
 
     <indexterm><primary>partities</primary></indexterm>
 
     <indexterm><primary>slices</primary></indexterm>
 
     <indexterm><primary><command>fdisk</command></primary></indexterm>
 
     <para>&os; draait op IBM-PC-compatibele computers.  Daarom moet het
       rekening houden met de PC-BIOS-partities.  Deze wijken af van de
       traditionele BSD-partities.  Een PC-schijf bevat tot vier
       ingangen voor BIOS-partities.  Indien de schijf geheel aan &os;
       wordt gewijd, kan de <emphasis>toegewijde</emphasis>-modus
       gebruikt worden.  In het andere geval moet &os; binnen
       één van de vier PC-BIOS-partities draaien.  De
       PC-BIOS-partities worden door &os; <emphasis>slices</emphasis>
       genoemd om ze niet met de traditionele BSD-partities te
       verwarren.  Slices kunnen ook op een schijf worden gebruikt die
       toegewijd is aan &os;, maar in een computer zit die ook andere
       besturingssystemen heeft geïnstalleerd.  Dit is een goede
       manier om verwarring met het programma <command>fdisk</command>
       van andere, niet-&os; besturingssystemen te voorkomen.</para>
 
     <para>Als er met slices gewerkt wordt, wordt de schijf toegevoegd
       als <filename>/dev/da1s1e</filename>.  Dit moet worden gelezen
       als: SCSI-schijf, eenheid 1 (tweede SCSI-schijf), slice 1
       (PC-BIOS-partitie 1) en BSD-partitie <filename>e</filename>.  Als
       de schijf toegewijd is, wordt deze simpelweg als
       <filename>/dev/da1e</filename> toegevoegd.</para>
 
     <para>Omdat 32-bit-integers worden gebruikt om het aantal sectoren
       op te slaan, is &man.bsdlabel.8;
       beperkt tot 2^32-1 sectoren per schijf, wat
       meestal neerkomt op 2&nbsp;TB.  Het programma &man.fdisk.8; staat
       geen hogere startsector toe dan 2^32-1 en geen grotere lengte dan
       2^32-1, meestal worden hiermee partities tot 2&nbsp;TB begrensd
       en schijven tot 4&nbsp;TB.  Het formaat van &man.sunlabel.8; is
       beperkt tot 2^32-1 sectoren per partitie en 8 partities per
       schijf, in totaal dus 16&nbsp;TB.  Voor grotere schijven kan
       &man.gpart.8; worden gebruikt om <acronym>GPT</acronym>-partities aan te
       maken.  <acronym>GPT</acronym> heeft het bijkomende voordeel dat het niet
       tot 4 slices beperkt is.</para>
 
     <sect2>
       <title>&man.sysinstall.8; gebruiken</title>
 
       <indexterm>
 	<primary><application>sysinstall</application></primary>
 
 	<secondary>schijven toevoegen</secondary>
       </indexterm>
 
       <indexterm><primary>su</primary></indexterm>
 
       <procedure>
 	<step>
 	  <title>Navigeren door
 	    <application>sysinstall</application></title>
 
 	  <para><command>sysinstall</command>
 	    kan gebruikt worden om een nieuwe schijf te
 	    partitioneren en te labelen met eenvoudig te gebruiken
 	    menu's.  Hiervoor dient òfwel als gebruiker
 	    <username>root</username> ingelogd te zijn, òfwel
 	    gebruik te worden gemaakt van <command>su</command>.  Draai
 	    <command>sysinstall</command> en ga naar het menu
 	    <literal>Configure</literal>.  Scroll binnen het
 	    <literal>&os; Configuration Menu</literal> naar
 	    beneden en kies de optie <literal>Fdisk</literal>.</para>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <title><application>fdisk</application>
 	    partitie-bewerker</title>
 
 	  <para>Eenmaal binnen <application>fdisk</application> kan op
 	    <keycap>A</keycap> gedrukt worden om de gehele
 	    schijf voor &os; te gebruiken.  Wanneer gevraagd wordt of
 	    het systeem compatibel dient te blijven met mogelijk
 	    toekomstige besturingssystemen, dient met
 	    <literal>YES</literal> geantwoord te worden.  Met
 	    <keycap>W</keycap> kunnen de veranderingen naar de
 	    schijf worden geschreven.  Nu dient de FDISK-bewerker
 	    verlaten te worden door op <keycap>Q</keycap> te drukken.
 	    Vervolgens wordt er een vraag
 	    gesteld over het <quote>Master Boot Record</quote>.  Omdat
 	    er een schijf aan een reeds draaiend systeem wordt
 	    toegevoegd, dient hier <literal>None</literal> gekozen te
 	    worden.</para>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <title>Schijflabelbewerker</title>
 
 	  <indexterm><primary>BSD-partities</primary></indexterm>
 
 	  <para>Vervolgens dient <application>sysinstall</application>
 	    verlaten en opnieuw gestart te worden.  Volg bovenstaande
 	    aanwijzingen, maar kies deze keer voor de optie
 	    <literal>Label</literal>.  Dit geeft toegang tot de
 	    <literal>Disk Label Editor</literal>.   Hier worden de
 	    traditionele BSD-partities aangemaakt.  Een schijf kan tot
 	    acht partities bevatten, gelabeld <literal>a-h</literal>.
 	    Enkele partitielabels hebben een speciale functie.  De
 	    partitie <literal>a</literal> wordt gebruikt voor de
 	    rootpartitie (<filename>/</filename>).  Alleen de
 	    systeemschijf (bijvoorbeeld de schijf van waaruit opgestart
 	    wordt) moet een partitie <literal>a</literal> hebben.  De
 	    partitie <literal>b</literal> wordt voor swappartities
 	    gebruikt, en het is mogelijk om vele schijven met
 	    swappartities te hebben.  De partitie <literal>c</literal>
 	    adresseert de gehele schijf in toegewijde modus, of de
 	    gehele &os;-slice in slice-modus.  De andere partities zijn
 	    voor algemeen gebruik.</para>
 
 	  <para><application>sysinstall</application>'s Labelbewerker
 	    heeft een voorkeur voor de partitie <literal>e</literal>
 	    voor niet-root-niet-swap-partities.  Binnen de
 	    Labelbewerker dient een enkel bestandssysteem te worden
 	    aangemaakt door op <keycap>C</keycap> te drukken.  Kies
 	    <literal>FS</literal> wanneer gevraagd wordt of dit een FS
 	    (file system) of swap wordt, en geef een koppelpunt in
 	    (bijvoorbeeld <filename>/mnt</filename>).  Wanneer een
 	    schijf in post-installatie-modus wordt toegevoegd, maakt
 	    <application>sysinstall</application> geen ingangen aan in
 	    <filename>/etc/fstab</filename>, dus dan is het opgegeven
 	    koppelpunt niet van belang.</para>
 
 	  <para>Nu kan het nieuwe label naar de schijf worden
 	    geschreven en er een bestandssysteem op aangemaakt worden.
 	    Dit kan gedaan worden door op <keycap>W</keycap> te
 	    drukken.  Fouten van <application>sysinstall</application>
 	    dat de nieuwe partitie niet aankoppeld kon worden kunnen
 	    genegeerd worden.  De Labelbewerker en
 	    <application>sysinstall</application> kunnen nu volledig
 	    verlaten worden.</para>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <title>Afronden</title>
 
 	  <para>De laatste stap bestaat uit het bewerken van
 	    <filename>/etc/fstab</filename> om hier een regel voor de
 	    nieuwe schijf aan toe te voegen.</para>
 	</step>
       </procedure>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Het gebruik van opdrachtregelgereedschappen</title>
 
       <sect3>
 	<title>Het gebruik van slices</title>
 
 	<para>Deze installatie zorgt ervoor dat de schijf correct
 	  samenwerkt met andere besturingssystemen die eventueel op de
 	  computer zijn geïnstalleerd en dat de
 	  <command>fdisk</command>-gereedschappen van andere
 	  besturingssystemen niet verward raken.  Het wordt aangeraden
 	  om deze methode te gebruiken voor de installatie van nieuwe
 	  schijven.  Gebruik de <literal>toegewijde</literal> modus
 	  alleen als hier een goede reden voor bestaat!</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>dd if=/dev/zero of/dev/da1 bs=1k count=1</userinput>
 &prompt.root; <userinput>fdisk -BI da1</userinput> # Initialiseer de nieuwe schijf.
 &prompt.root; <userinput>bsdlabel -B -w da1s1 auto</userinput> # Label de schijf.
 &prompt.root; <userinput>bsdlabel -e da1s1</userinput> # Bewerk de zojuist aangemaakte schijflabel en voeg partities toe.
 &prompt.root; <userinput>mkdir -p /1</userinput>
 &prompt.root; <userinput>newfs /dev/da1s1e</userinput> # Herhaal dit voor alle aangemaakte partities.
 &prompt.root; <userinput>mount /dev/da1s1e /1</userinput> # Mount de partitie(s).
 &prompt.root; <userinput>vi /etc/fstab</userinput> # Voeg de juiste regel(s) aan <filename>/etc/fstab</filename> toe.</screen>
 
 	<para>Vervang voor een IDE-schijf <filename>da</filename> door
 	  <filename>ad</filename>.</para>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title>Toegewijd</title>
 
 	<indexterm><primary>OS/2</primary></indexterm>
 
 	<para>Indien de nieuwe schijf niet met een ander
 	  besturingssysteem gedeeld wordt, kan de
 	  <literal>toegewijde</literal> modus gebruikt worden.  Denk
 	  eraan dat deze modus besturingssystemen van Microsoft kan
 	  verwarren.  Ze richten echter geen schade aan.  IBM's &os2;
 	  <quote>fatsoeneert</quote> echter partities die het niet
 	  begrijpt.</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>dd if=/dev/zero of=/dev/da1 bs=1k count=1</userinput>
 &prompt.root; <userinput>bsdlabel -Bw da1 auto</userinput>
 &prompt.root; <userinput>bsdlabel -e da1</userinput> # Maak de `e'-partitie aan.
 &prompt.root; <userinput>newfs /dev/da1e</userinput>
 &prompt.root; <userinput>mkdir -p /1</userinput>
 &prompt.root; <userinput>vi /etc/fstab</userinput> # Voeg een regel voor /dev/da1e toe.
 &prompt.root; <userinput>mount /1</userinput></screen>
 
 	<para>Een alternatieve methode is:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>dd if=/dev/zero of=/dev/da1 count=2</userinput>
 &prompt.root; <userinput>bsdlabel /dev/da1 | bsdlabel -BR da1 /dev/stdin</userinput>
 &prompt.root; <userinput>newfs /dev/da1e</userinput>
 &prompt.root; <userinput>mkdir -p /1</userinput> # Voeg een regel voor /dev/da1e toe.
 &prompt.root; <userinput>mount /1</userinput></screen>
 
       </sect3>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="raid">
     <title>RAID</title>
 
     <sect2 id="raid-soft">
       <title>Software RAID</title>
 
       <sect3 id="ccd">
 	<sect3info>
 	  <authorgroup>
 	    <author>
 	      <firstname>Christopher</firstname>
 	      <surname>Shumway</surname>
 	      <contrib>Origineel werk van </contrib>
 	    </author>
 	  </authorgroup>
 
 	  <authorgroup>
 	    <author>
 	      <firstname>Jim</firstname>
 	      <surname>Brown</surname>
 	      <contrib>Herzien door </contrib>
 	    </author>
 	  </authorgroup>
 	</sect3info>
 
 	<title>Concatenated Disk Driver (CCD) instellingen</title>
 
 	<indexterm>
 	  <primary>RAID</primary>
 
 	  <secondary>softwarematig</secondary>
 	</indexterm>
 
 	<indexterm>
 	  <primary>RAID</primary>
 
 	  <secondary>CCD</secondary>
 	</indexterm>
 
 	<para>Bij het kiezen van een medium voor massa-opslag zijn de
 	  belangrijkste afwegingen snelheid, betrouwbaarheid en kosten.
 	  Het komt zelden voor dat alle drie in balans zijn.
 	  Normaalgesproken is een snel, betrouwbaar apparaat voor
 	  massa-opslag duur en kosten sparen gaat ten koste van
 	  òfwel snelheid òfwel betrouwbaarheid.</para>
 
 	<para>Bij het ontwerpen van het onderstaande systeem werd
 	  primair op de kosten gelet, gevolgd door snelheid en als
 	  laatste betrouwbaarheid.  De overdrachtsnelheid van gegevens
 	  wordt voor dit systeem uiteindelijk beperkt door het netwerk.
 	  En hoewel betrouwbaarheid erg belangrijk is, wordt
 	  onderstaande CCD-schijf gebruikt voor het serven van on-line
 	  gegevens die reeds volledig op CD-R's zijn geback-upt en
 	  eenvoudig vervangen kunnen worden.</para>
 
 	<para>De eerste stap in het kiezen van een
 	  massa-opslagoplossing is het bepalen van de eigen
 	  benodigdheden.  Indien snelheid belangrijker is dan
 	  betrouwbaarheid of kosten, wijkt de oplossing af van het
 	  systeem dat in deze sectie wordt beschreven.</para>
 
 	<sect4 id="ccd-installhw">
 	  <title>Hardware installeren</title>
 
 	  <para>Als aanvulling op de IDE systeemschijf zijn drie
 	    Western Digital IDE-schijven van 30&nbsp;GB, 5400&nbsp;RPM
 	    vanuit de kern van de onderstaande CCD-schijf aanwezig, die
 	    ongeveer 90&nbsp;GB aan on-line opslag bieden.  Ideaal
 	    gezien heeft iedere IDE-schijf een eigen IDE-controller en
 	    kabel, maar om de kosten te minimaliseren zijn geen
 	    aanvullende IDE-kabels gebruikt.  In plaats hiervan zijn de
 	    schijven zodanig met jumpers ingesteld dat elke
 	    IDE-controller één master en
 	    één slave heeft.</para>
 
 	  <para>Tijdens het opnieuw opstarten werd het systeem-BIOS
 	    zodanig ingesteld dat het automatisch de aangekoppelde
 	    schijven detecteerde.  Het was belangrijker dat &os; ze
 	    tijdens het opnieuw opstarten herkende:</para>
 
 	  <programlisting>ad0: 19574MB &lt;WDC WD205BA&gt; [39770/16/63] at ata0-master UDMA33
 ad1: 29333MB &lt;WDC WD307AA&gt; [59598/16/63] at ata0-slave UDMA33
 ad2: 29333MB &lt;WDC WD307AA&gt; [59598/16/63] at ata1-master UDMA33
 ad3: 29333MB &lt;WDC WD307AA&gt; [59598/16/63] at ata1-slave UDMA33</programlisting>
 
 	  <note>
 	    <para>Indien &os; niet alle schijven detecteert, moet
 	      gecontroleerd worden of de jumpers juist zijn ingesteld.
 	      De meeste IDE-schijven hebben ook een jumper voor
 	      <quote>Cable Select</quote>.  Dit is
 	      <emphasis>niet</emphasis> de jumper voor de
 	      master/slave-instelling.  Voor hulp met het identificeren
 	      van de juiste jumper dient de documentatie van de schijf
 	      geraadpleegd te worden.</para>
 	  </note>
 
 	  <para>Vervolgens dient besloten te worden hoe ze deel gaan
 	    uitmaken van het bestandssysteem.  Hiervoor dienen
 	    &man.vinum.4; (<xref linkend="vinum-vinum"/>) en &man.ccd.4;
 	    bestudeerd te worden.  Voor deze instellingen werd voor
 	    &man.ccd.4; gekozen.</para>
 	</sect4>
 
 	<sect4 id="ccd-setup">
 	  <title>CCD installeren</title>
 
 	  <para>Het stuurprogramma &man.ccd.4; biedt de mogelijkheid om
 	    meerdere identieke schijven aaneen te rijgen tot
 	    één logisch bestandssysteem.  Om gebruik te
 	    kunnen maken van &man.ccd.4; is een kernel met ingebouwde
 	    ondersteuning voor &man.ccd.4; nodig.  De volgende regel
 	    dient toegevoegd te worden aan het
 	    kernelinstellingenbestand en de kernel dient opnieuw
 	    gebouwd en geïnstalleerd te worden:</para>
 
 	  <programlisting>device  ccd</programlisting>
 
 	  <para>Om &man.ccd.4; te installeren dient eerst
 	    &man.bsdlabel.8; gebruikt te worden om de schijven te
 	    labelen:</para>
 
 	  <programlisting>bsdlabel -w -ad1 auto
 bsdlabel -w ad2 auto
 bsdlabel -w ad3 auto</programlisting>
 
 	  <para>Bovenstaande maakt een schijflabel aan voor
 	    <devicename>ad1c</devicename>,
 	    <devicename>ad2c</devicename> en
 	    <devicename>ad3c</devicename> die de gehele schijf
 	    beslaat.</para>
 
 	  <para>Vervolgens dient het labeltype van de schijf veranderd
 	    te worden.  Voor het bewerken van de schijven kan
 	    &man.bsdlabel.8; gebruikt worden:</para>
 
 	  <programlisting>bsdlabel -e ad1
 bsdlabel -e ad2
 bsdlabel -e ad3</programlisting>
 
 	  <para>Dit zorgt ervoor dat het huidige schijflabel van elke
 	    schijf met de tekstverwerker wordt geopend die door de
 	    omgevingsvariabele <envar>EDITOR</envar> wordt
 	    gespecificeerd, vaak &man.vi.1;.</para>
 
 	  <para>Een ongewijzigd schijflabel ziet er ongeveer als volgt
 	    uit:</para>
 
 	  <programlisting>8 partitions:
 # size	offset	fstype	[fsize	bsize bps/cpg]
 c: 60074784 0 unused  0	0 0 # (Cyl. 0 - 59597)</programlisting>
 
 	  <para>Er dient een nieuwe partitie <literal>e</literal>
 	    toegevoegd te worden die door &man.ccd.4; gebruikt kan
 	    worden.  Deze kan gewoonlijk van partitie
 	    <literal>c</literal> overgenomen worden, maar het
 	    <option>fstype</option> <emphasis>moet</emphasis>
 	    <userinput>4.2BSD</userinput> zijn.  Het schijflabel ziet
 	    er nu ongeveer als volgt uit:</para>
 
 	  <programlisting>8 partitions:
 # size	offset	fstype	[fsize	bsize bps/cpg]
 c:  60074784  0	unused	0 0 0 # (Cyl. 0 - 59597)
 e:  60074784  0	4.2BSD	0 0 0 #	(Cyl. 0 - 59597)</programlisting>
 	</sect4>
 
 	<sect4 id="ccd-buildingfs">
 	  <title>Bestandssysteem aanmaken</title>
 
 	  <para>Nu alle schijven gelabeld zijn, moet de &man.ccd.4;
 	    gebouwd worden.  Om dit te doen, dient &man.ccdconfig.8;
 	    gebruikt te worden met opties die ongeveer gelijk zijn aan
 	    de volgende:</para>
 
 	  <programlisting>ccdconfig ccd0<co id="co-ccd-dev"/> 32<co id="co-ccd-interleave"/> 0<co id="co-ccd-flags"/> /dev/ad1e<co id="co-ccd-devs"/> /dev/ad2e /dev/ad3e</programlisting>
 
 	  <para>Hieronder staat het gebruik en de betekenis van elke
 	    optie:</para>
 
 	  <calloutlist>
 	    <callout arearefs="co-ccd-dev">
 	      <para>Het eerste argument is het in te stellen apparaat,
 		in dit geval <filename>/dev/ccd0c</filename>.  Het
 		gedeelte <filename>/dev/</filename> is
 		optioneel.</para>
 	    </callout>
 
 	    <callout arearefs="co-ccd-interleave">
 	      <para>De interleave voor het bestandssysteem.  De
 		interleave definiëert de grootte van een stripe
 		in schijfblokken, elk schijfblok is normaalgesproken
 		512&nbsp;bytes groot.  Een interleave van 32 is dus
 		16.384&nbsp;bytes groot.</para>
 	    </callout>
 
 	    <callout arearefs="co-ccd-flags">
 	      <para>Vlaggen voor &man.ccdconfig.8;.  Indien het gewenst
 		is om schijfspiegeling aan te zetten, kan er hier een
 		vlag voor gespecificeerd worden.  Deze opstelling biedt
 		geen spiegeling voor &man.ccd.4;, dus is die op 0 (nul)
 		ingesteld.</para>
 	    </callout>
 
 	    <callout arearefs="co-ccd-devs">
 	      <para>De laatste argumenten voor &man.ccdconfig.8; zijn
 		de apparaten die in de rij geplaatst dienen te worden.
 		Voor elk apparaat dient de complete padnaam gebruikt te
 		worden.</para>
 	    </callout>
 	  </calloutlist>
 
 	  <para>Nadat &man.ccdconfig.8; gedraaid is, is de &man.ccd.4;
 	    ingesteld.  Er kan een bestandssysteem worden
 	    geïnstalleerd.  Er kan in &man.newfs.8; worden gekeken
 	    voor opties, of het draaien van het onderstaande commando
 	    is ook toereikend:</para>
 
 	  <programlisting>newfs /dev/ccd0c</programlisting>
 	</sect4>
 
 	<sect4 id="ccd-auto">
 	  <title>Alles automatisch maken</title>
 
 	  <para>In het algemeen is het wenselijk om de &man.ccd.4;
 	    telkens te mouten wanneer er opnieuw opgestart wordt.
 	    Dit dient eerst ingesteld te worden.  Met het volgende
 	    commando worden de huidige instellingen naar
 	    <filename>/etc/ccd.conf</filename> geschreven:</para>
 
 	  <programlisting>ccdconfig -g &gt; /etc/ccd.conf</programlisting>
 
 	  <para>Tijdens het opstarten draait het script
 	    <command>/etc/rc</command> <command>ccdconfig -C</command>
 	    indien <filename>/etc/ccd.conf</filename> bestaat.  Dit
 	    stelt automatisch de &man.ccd.4; in, zodat die kan worden
 	    aangekoppeld.</para>
 
 	  <note>
 	    <para>Indien er in enkele-gebruiker-modus wordt opgestart,
 	      dient het volgende commando te worden uitgevoerd om de
 	      rij in te stellen voordat de &man.ccd.4; aangekoppeld kan
 	      worden:</para>
 
 	    <programlisting>ccdconfig -C</programlisting>
 	  </note>
 
 	  <para>Om de &man.ccd.4; automatisch aan te koppelen, kan er
 	    een regel voor de &man.ccd.4; in
 	    <filename>/etc/fstab</filename> geplaatst worden, zodat die
 	    tijdens het opstarten aangekoppeld wordt:</para>
 
 	  <programlisting>/dev/ccd0c  /media  ufs rw  2	2</programlisting>
 	</sect4>
       </sect3>
 
       <sect3 id="vinum">
 	<title>Volumebeheerder Vinum</title>
 
 	<indexterm>
 	  <primary>RAID</primary>
 
 	  <secondary>software</secondary>
 	</indexterm>
 
 	<indexterm>
 	  <primary>RAID</primary>
 
 	  <secondary>Vinum</secondary>
 	</indexterm>
 
 	<para>De volumebeheerder Vinum is een blokstuurprogramma dat
 	  virtuele schijven implementeert.  Het isoleert schijfhardware
 	  van de blokapparaat-interface en projecteert gegevens op een
 	  manier die de flexibiliteit, prestatie en betrouwbaarheid
 	  verhoogt in vergelijking met de traditionele slice-blik op
 	  schijfopslag.  &man.vinum.4; implementeert de modellen
 	  RAID-0, RAID-1 en RAID-5, zowel individueel als als
 	  combinatie.</para>
 
 	<para>In <xref linkend="vinum-vinum"/> staat meer informatie
 	  over &man.vinum.4;.</para>
       </sect3>
     </sect2>
 
     <sect2 id="raid-hard">
       <title>Hardwarematige RAID</title>
 
       <indexterm>
 	<primary>RAID</primary>
 
 	<secondary>hardwarematig</secondary>
       </indexterm>
 
       <para>&os; ondersteunt ook een verscheidenheid aan hardwarematige
 	<acronym>RAID</acronym>-stuurprogramma's.  Deze apparaten
 	besturen een <acronym>RAID</acronym>-deelsysteem zonder dat er
 	&os;-specifieke software nodig is om de rij te beheren.</para>
 
       <para>Door gebruik te maken van een <acronym>BIOS</acronym> die
 	op de kaart aanwezig is, beheert de kaart de meeste
 	schijfbewerkingen zelf.  Nu volgt een korte beschrijving van
 	een opzet waarbij een Promise
 	<acronym>IDE</acronym>-stuurprogramma is gebruikt.  Wanneer
 	deze kaart geïnstalleerd en het systeem opgestart is,
 	beeldt het een prompt af waarbij om informatie wordt gevraagd.
 	De instructies dienen opgevolgd te worden om bij het
 	instelscherm van de kaart te komen.  Van hieruit kunnen alle
 	aangekoppelde schijven gecombineerd worden.  Nadat dit gedaan
 	is, zien de schijven er voor &os; als één enkele
 	schijf uit.  Andere <acronym>RAID</acronym>-niveaus kunnen
 	overeenkomstig ingesteld worden.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>ATA RAID1-rijen opnieuw bouwen</title>
 
       <para>Met &os; is het mogelijk om een defecte schijf in een rij
 	te vervangen terwijl de computer aanstaat (<quote>hot
 	  replace</quote>).  Hiervoor dient de schijf
 	vóór het opnieuw opstarten vervangen te
 	zijn.</para>
 
       <para>Waarschijnlijk is zoiets als het volgende in
 	<filename>/var/log/messages</filename> of in de uitvoer van
 	&man.dmesg.8; te zien:</para>
 
       <programlisting>ad6 on monster1 suffered a hard error.
 ad6: READ command timeout tag=0 serv=0 - resetting
 ad6: trying fallback to PIO mode
 ata3: resetting devices .. done
 ad6: hard error reading fsbn 1116119 of 0-7 (ad6 bn 1116119; cn 1107 tn 4 sn 11)\\
 status=59 error=40
 ar0: WARNING - mirror lost</programlisting>
 
       <para>Meer informatie kan met behulp van &man.atacontrol.8;
 	gezocht worden:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>atacontrol list</userinput>
 ATA channel 0:
 	Master:      no device present
 	Slave:   acd0 &lt;HL-DT-ST CD-ROM GCR-8520B/1.00&gt; ATA/ATAPI rev 0
 
 ATA channel 1:
 	Master:      no device present
 	Slave:       no device present
 
 ATA channel 2:
 	Master:  ad4 &lt;MAXTOR 6L080J4/A93.0500&gt; ATA/ATAPI rev 5
 	Slave:       no device present
 
 ATA channel 3:
 	Master:  ad6 &lt;MAXTOR 6L080J4/A93.0500&gt; ATA/ATAPI rev 5
 	Slave:       no device present
 
 &prompt.root; <userinput>atacontrol status ar0</userinput>
 ar0: ATA RAID1 subdisks: ad4 ad6 status: DEGRADED</screen>
 
       <procedure>
 	<step>
 	  <para>Ontkoppel eerst het ata kanaal met de falende schijf
 	    zodat deze veilig kan worden verwijderd:</para>
 
 	  <screen>&prompt.root; <userinput>atacontrol detach ata3</userinput></screen>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <para>Vervang de schijf.</para>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <para>Koppel het ata kanaal opnieuw aan:</para>
 
 	  <screen>&prompt.root; <userinput>atacontrol attach ata3</userinput>
 Master:  ad6 &lt;MAXTOR 6L080J4/A93.0500&gt; ATA/ATAPI rev 5
 Slave:   no device present</screen>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <para>Voeg de nieuwe schijf toe aan de rij als
 	    reserve:</para>
 
 	  <screen>&prompt.root; <userinput>atacontrol addspare ar0 ad6</userinput></screen>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <para>De rij dient nu opnieuw opgebouwd te worden:</para>
 
 	  <screen>&prompt.root; <userinput>atacontrol rebuild ar0</userinput></screen>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <para>Het is mogelijk de voortgang te volgen met het volgende
 	    commando:</para>
 
 	  <screen>&prompt.root; <userinput>dmesg | tail -10</userinput>
 [uitvoer verwijderd]
 ad6: removed from configuration
 ad6: deleted from ar0 disk1
 ad6: inserted into ar0 disk1 as spare
 
 &prompt.root; <userinput>atacontrol status ar0</userinput>
 ar0: ATA RAID1 subdisks: ad4 ad6 status: REBUILDING 0% completed</screen>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <para>Nu moet er gewacht worden tot de bewerking voltooid
 	    is.</para>
 	</step>
       </procedure>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="usb-disks">
     <sect1info>
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <firstname>Marc</firstname>
 	  <surname>Fonvieille</surname>
 	  <contrib>Bijgedragen door </contrib>
 	</author>
       </authorgroup>
       <!-- juli 2004 -->
     </sect1info>
 
     <title>USB-opslagapparaten</title>
 
     <indexterm>
       <primary>USB</primary>
 
       <secondary>schijven</secondary>
     </indexterm>
 
     <para>Veel externe opslagoplossingen gebruiken tegenwoordig de
       Universele Seriële Bus (USB): harde schijven,
       USB-duimdrives, CD-R-branders, etc.  &os; biedt voor al dit soort
       apparaten ondersteuning.</para>
 
     <sect2>
       <title>Instellen</title>
 
       <para>Het stuurprogramma &man.umass.4; biedt de ondersteuning
 	voor USB-opslagapparaten.  Indien de kernel
 	<filename>GENERIC</filename> wordt gebruikt, hoeft er niets aan
 	de instellingen gewijzigd te worden.  Als er een eigen kernel
 	wordt gebruikt, dienen de volgende regels in het
 	kernelinstellingenbestand aanwezig zijn:</para>
 
       <programlisting>device scbus
 device da
 device pass
 device uhci
 device ohci
 device ehci
 device usb
 device umass</programlisting>
 
       <para>Het stuurprogramma &man.umass.4; gebruikt het subsysteem
 	SCSI om toegang te krijgen tot de USB-opslagapparaten.  Het
 	USB-apparaat wordt door het systeem als een SCSI-apparaat
 	gezien.  Afhankelijk van de chipset op het moederbord is
 	slechts òf <literal>device uhci</literal> òf
 	<literal>device ohci</literal> nodig voor ondersteuning van USB 1.X.
 	Het kan echter geen kwaad om ze beiden in het kernelinstellingenbestand
 	te hebben.  Ondersteuning voor USB 2.0 wordt geleverd door het
 	stuurprogramma &man.ehci.4; (de regel met
 	<literal>device ehci</literal>).  Indien er regels zijn toegevoegd dient
 	de kernel opnieuw gecompileerd en geïnstalleerd te worden.</para>
 
       <note>
 	<para>Indien het USB-apparaat een CD-R- of DVD-brander is,
 	  dient het SCSI CD-ROM-stuurprogramma &man.cd.4; met de
 	  volgende regel aan de kernel toegevoegd te worden:</para>
 
 	<programlisting>device cd</programlisting>
 
 	<para>Aangezien de brander als een SCSI-schijf gezien wordt,
 	  dient het stuurprogramma &man.atapicam.4; niet in de
 	  kernelinstellingen gebruikt te worden.</para>
       </note>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Instellingen testen</title>
 
       <para>De instellingen zijn klaar om getest te worden: het
 	USB-apparaat dient aangesloten te worden en in de buffer voor
 	systeemmeldingen (&man.dmesg.8;) dient het stuurprogramma
 	ongeveer als volgt te verschijnen:</para>
 
       <screen>umass0: USB Solid state disk, rev 1.10/1.00, addr 2
 GEOM: create disk da0 dp=0xc2d74850
 da0 at umass-sim0 bus 0 target 0 lun 0
 da0: &lt;Generic Traveling Disk 1.11&gt; Removable Direct Access SCSI-2 device
 da0: 1.000MB/s transfers
 da0: 126MB (258048 512 byte sectors: 64H 32S/T 126C)</screen>
 
       <para>Uiteraard kunnen het merk, de apparaatnode
 	(<devicename>da0</devicename>) en andere details verschillen
 	naar gelang de instelling.</para>
 
       <para>Aangezien het USB-apparaat als een SCSI-apparaat gezien
 	wordt, kan het commando <command>camcontrol</command> gebruikt
 	worden om de USB-opslagapparaten weer te geven die aan het
 	systeem gekoppeld zijn:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>camcontrol devlist</userinput>
 &lt;Generic Traveling Disk 1.11&gt;      at scbus0 target 0 lun 0 (da0,pass0)</screen>
 
       <para>Indien er een bestandssysteem op de schijf aanwezig is, kan
 	dat aangekoppeld worden.  <xref linkend="disks-adding"/> biedt
 	indien nodig hulp bij het formatteren en aanmaken van partities
 	op de USB-drive.</para>
 
       <warning>
 	<para>Door het toestaan dat gewone gebruikers verschillende
 	  media kunnen koppelen door bijvoorbeeld het aanzetten van
 	  <literal>vfs.usermount</literal> zoals hieronder beschreven,
 	  zou niet als veilig beschoud moeten worden uit een
 	  beveiligings oogpunt.  Veel bestandssystemen in &os; zijn
 	  niet geschreven om beveiliging te bieden tegen kwaadaardige
 	  apparaten.</para>
       </warning>
 
       <para>Om het apparaat koppelbaar te maken voor de gewone gebruiker
 	moeten er een aantal stappen ondernomen worden.  Als eerste
 	moeten de apparaten die gecreeerd worden wanneer het USB opslag-
 	medium wordt toegevoegd toegankelijk zijn voor de gebruiker.
 	Een oplossing is om alle gebruikers die deze rechten nodig hebben
 	toe te voegen aan de <groupname>operator</groupname> groep.  Dit
 	kan gedaan worden met &man.pw.8;.  Daarna moet het voor de
 	<groupname>operator</groupname> groep mogelijk zijn te lezen en
 	te schrijven naar de gecreeerde apparaten.  Dit kan bewerkstelligd
 	worden door de volgende regels toe te voegen aan
 	<filename>/etc/devfs.rules</filename>:</para>
 
       <programlisting>[localrules=5]
 add path 'da*' mode 0660 group operator</programlisting>
 
       <note>
 	<para>Als er SCSI schijven in het systeem aanwezig zijn moet dit
 	  anders aangepakt worden.  Stel dat het systeem reeds over de
 	  volgende schijven beschikt <devicename>da0</devicename> tot
 	  en met <devicename>da2</devicename>, verander de regel dan
 	  in het volgende:</para>
 
 	<programlisting>add path 'da[3-9]*' mode 0660 group operator</programlisting>
 
 	<para>Dit sluit de reeds bestaande schijven buiten van toegang
 	  door de operator groep.</para>
       </note>
 
       <para>Erna moet ook de nieuwe ruleset voor &man.devfs.rules.5;
 	ingeschakeld worden door middel van
 	<filename>/etc/rc.conf</filename>:</para>
 
       <programlisting>devfs_system_ruleset="localrules"</programlisting>
 
       <para>Hierna moet de kernel worden geconfigureerd zodat gewone
 	gebruikers rechten krijgen om bestandssystemen te koppelen.
 	De makkelijkste manier is door de volgende regel toe te voegen
 	aan <filename>/etc/sysctl.conf</filename>:</para>
 
       <programlisting>vfs.usermount=1</programlisting>
 
       <para>Let op, deze wijziging wordt pas actief na de volgende
 	start van het systeem.  Als alternatief kan ook &man.sysctl.8;
 	gebruikt worden om deze variabele te zetten.</para>
 
       <para>De laatste stap is het creëeren van de map waar het
 	bestandssysteem gekoppeld wordt.  Deze map moet eigendom zijn
 	van de gebruiker die het bestandssysteem gaat koppelen.  Een
 	manier om dat te bewerkstelligen is door met de gebruiker
 	<username>root</username> een submap aan te maken die eigendom
 	is van de gebruiker als
 	<filename>/mnt<replaceable>gebruikersnaam</replaceable></filename>
 	(verander <replaceable>gebruikersnaam</replaceable> door de
 	loginnaam van de daadwerkelijke gebruiker en
 	<replaceable>gebruikersgroep</replaceable> door de primaire
 	groep van de gebruiker):</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>mkdir /mnt/gebruikersnaam</userinput>
 &prompt.root; <userinput>chown <replaceable>gebruikersnaam</replaceable>:<replaceable>gebruikersgroep</replaceable> /mnt/<replaceable>gebruikersnaam</replaceable></userinput></screen>
 
       <para>Stel dat er vervolgens een USB-stick ingeplugged wordt en er
 	een <filename>/dev/da0s1</filename> aangemaakt wordt.  Omdat
 	deze apparaten meestal voorgeformatteerd met een
 	FAT-bestandssysteem komen, kan deze als volgende gekoppeld
 	worden:</para>
 
       <screen>&prompt.user; <userinput>mount -t msdosfs -o -m=644,-M=755 /dev/da0s1 /mnt/<replaceable>gebruikersnaam</replaceable></userinput></screen>
 
       <para>Indien het apparaat losgekoppeld wordt (nadat de schijf
 	afgekoppeld is), dient in de buffer voor systeemmeldingen iets
 	als het volgende te zien te zijn:</para>
 
       <screen>umass0: at uhub0 port 1 (addr2) disconnected
 (da0:umass-sim0:0:0:0): lost device
 (da0:umass-sim0:0:0:0): removing device entry
 GEOM: destroy disk da0 dp=0xc2d74850
 umass0: detached</screen>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Referenties</title>
 
       <para>Naast de onderdelen <link linkend="disks-adding">Schijven
 	  toevoegen</link> en <link
 	  linkend="mount-unmount">Bestandssystemen aan- en
 	  afkoppelen</link>, kunnen de volgende hulppagina's ook nuttig
 	zijn: &man.umass.4;, &man.camcontrol.8; en &man.usbconfig.8; voor
 	&os;&nbsp;8.X of &man.usbdevs.8; voor eerdere versies van &os;.</para>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="creating-cds">
     <sect1info>
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <firstname>Mike</firstname>
 	  <surname>Meyer</surname>
 	  <contrib>Bijgedragen door </contrib>
 	  <!-- mwm@mired.org -->
 	</author>
       </authorgroup>
       <!-- april 2001 -->
     </sect1info>
 
     <title>Optische media (CD's) aanmaken en gebruiken</title>
 
     <indexterm>
       <primary>CD-ROM's</primary>
 
       <secondary>aanmaken</secondary>
     </indexterm>
 
     <sect2>
       <title>Inleiding</title>
 
       <para>CD's hebben een aantal eigenschappen waardoor ze
 	verschillen van conventionele schijven.  Initieel zijn ze door
 	de gebruiker niet beschrijfbaar.  Ze zijn zó ontworpen
 	dat ze continu, zonder vertragingen van het verplaatsen van de
 	kop tussen tracks, gelezen kunnen worden.  Ze zijn ook veel
 	gemakkelijker tussen twee systemen te verplaatsen dan
 	gelijksoortige media in hun tijd waren.</para>
 
       <para>CD's hebben tracks, maar die verwijzen naar secties van
 	gegevens die continu gelezen dienen te worden en niet naar
 	fysieke eigenschappen van de schijf.  Om een CD op &os; te
 	produceren, dienen de gegevensbestanden waaruit de tracks op de
 	CD gaan bestaan te worden voorbereid, waarna de tracks op de CD
 	worden geschreven.</para>
 
       <indexterm><primary>ISO 9660</primary></indexterm>
 
       <indexterm>
 	<primary>bestandssystemen</primary>
 
 	<secondary>ISO 9660</secondary>
       </indexterm>
 
       <para>Het bestandssysteem ISO 9660 is ontworpen om met deze
 	verschillen om te gaan.  Helaas codeert het
 	bestandssysteemgrenzen die destijds gebruikelijk waren.
 	Gelukkig biedt het een uitbreidingsmechanisme dat correct
 	geschreven CD's toestaat om deze grenzen te overschrijden en
 	nog steeds te werken met systemen die deze uitbreidingen niet
 	ondersteunen.</para>
 
       <indexterm><primary><filename
 	    role="package">sysutils/cdrtools</filename></primary></indexterm>
 
       <para>De port <filename
 	  role="package">sysutils/cdrtools</filename> bevat
 	&man.mkisofs.8;, een programma dat gebruikt kan worden om een
 	gegevensbestand aan te maken dat een ISO 9660-bestandssysteem
 	bevat.  Het bevat opties die verschillende uitbreidingen
 	ondersteunen en wordt hieronder beschreven.</para>
 
       <indexterm>
 	<primary>CD-brander</primary>
 
 	<secondary>ATAPI</secondary>
       </indexterm>
 
       <para>Het gereedschap om de CD te branden hangt af van het feit
 	of de CD-brander ATAPI of iets anders is.  ATAPI CD-branders
 	gebruiken het programma <command><link
 	    linkend="burncd">burncd</link></command> dat deel uitmaakt
 	van het basissysteem.  SCSI en USB CD-branders dienen
 	<command><link linkend="cdrecord">cdrecord</link></command> van
 	de port <filename role="package">sysutils/cdrtools</filename>
 	te gebruiken.  Het is ook mogelijk om <command><link
 	    linkend="cdrecord">cdrecord</link></command> en andere
 	gereedschappen voor SCSI-drives op ATAPI-hardware te
 	gebruiken door middel van de <link
 	  linkend="atapicam">module ATAPI/CAM</link>.</para>
 
       <para>Indien CD-brandsoftware met een grafische
 	gebruikersinterface gewenst is, is
 	<application>X-CD-Roast</application> of <application>K3b
 	</application> een mogelijkheid.  Deze gereedschappen zijn
 	beschikbaar als package of vanuit de ports <filename
 	  role="package">sysutils/xcdroast</filename> en <filename
 	  role="package">sysutils/k3b</filename>.
 	<application>X-CD-Roast</application> en
 	<application>K3b</application> hebben de <link
 	  linkend="atapicam">module ATAPI/CAM</link> met
 	ATAPI-hardware nodig.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="mkisofs">
       <title><application>mkisofs</application></title>
 
       <para>Het programma &man.mkisofs.8;, dat deel uitmaakt van de
 	port <filename role="package">sysutils/cdrtools</filename>,
 	maakt een ISO 9660-bestandssysteem aan dat een beeld is van een
 	boomstructuur in de &unix; bestandssysteem-namespace.  De
 	eenvoudigste gebruiksvorm is:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>mkisofs -o <replaceable>beeldbestand.iso</replaceable> <replaceable>/pad/naar/boomstructuur</replaceable></userinput></screen>
 
       <indexterm>
 	<primary>bestandssystemen</primary>
 
 	<secondary>ISO 9660</secondary>
       </indexterm>
 
       <para>Dit commando maakt een
 	<replaceable>beeldbestand.iso</replaceable> aan dat een ISO
 	9660-bestandssysteem bevat dat een kopie is van de
 	boomstructuur in
 	<replaceable>/pad/naar/boomstructuur</replaceable>.  Tijdens
 	het proces beeldt het bestandsnamen af op namen die aan de
 	beperkingen van het standaard ISO 9660-bestandssysteem voldoen
 	en sluit het bestanden uit die namen hebben die niet
 	karakteristiek zijn voor ISO-bestandssystemen.</para>
 
       <indexterm>
 	<primary>bestandssystemen</primary>
 
 	<secondary>HFS</secondary>
       </indexterm>
 
       <indexterm>
 	<primary>bestandssystemen</primary>
 
 	<secondary>Joliet</secondary>
       </indexterm>
 
       <para>Er is een aantal opties beschikbaar om over deze
 	beperkingen heen te komen.  In het bijzonder zet
 	<option>-R</option> de Rock Ridge-uitbreidingen aan die
 	gangbaar zijn voor &unix; systemen, zet <option>-J</option> de
 	Rock Ridge-uitbreidingen aan die gebruikt worden op
 	Microsoft-systemen en <option>-hfs</option> kan gebruikt worden
 	om HFS-bestandssystemen aan te maken die door &macos; gebruikt
 	worden.</para>
 
       <para>Voor CD's die alleen op &os;-systemen gebruikt gaan worden,
 	kan <option>-U</option> gebruikt worden om alle restricties op
 	bestandsnamen uit te zetten.  Indien het met
 	<option>-R</option> gebruikt wordt, maakt het een
 	bestandssysteembeeld aan dat identiek is aan de
 	&os;-boomstructuur van waaruit begonnen is, alhoewel het
 	mogelijk is dat het zich op aantal manieren niet aan de
 	ISO 9660-standaard houdt.</para>
 
       <indexterm>
 	<primary>CD-ROM's</primary>
 
 	<secondary>opstartbaar maken</secondary>
       </indexterm>
 
       <para>De laatste optie voor algemeen gebruik is
 	<option>-b</option>.  Deze wordt gebruikt om de plaats van het
 	opstartbeeld aan te geven om een <quote>El Torito</quote>
 	opstartbare CD te maken.  Deze optie heeft een argument nodig,
 	namelijk het pad naar een opstartbeeld dat het begin van de
 	boomstructuur die naar de CD geschreven wordt voorstelt.
 	Gewoonlijk maakt &man.mkisofs.8; een ISO-beeld aan in de
 	zogenaamde <quote>diskette-emulatie</quote>-modus en verwacht
 	het dus dat het beeldbestand exact 1200, 1440 of 2880&nbsp;KB
 	groot is.  Sommige bootloaders, zoals degene die door de
 	distributieschijven van &os; wordt gebruikt, gebruiken de
 	emulatiemodus niet.  In dat geval dient de optie
 	<option>-no-emul-boot</option> gebruikt te worden.  Dus indien
 	<filename>/tmp/myboot</filename> een opstartbaar &os;-systeem
 	met het beeldbestand in
 	<filename>/tmp/myboot/boot/cdboot</filename> bevat, kan het
 	beeld van een ISO 9660-bestandssysteem als volgt in
 	<filename>/tmp/bootable.iso</filename> aangemaakt
 	worden:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>mkisofs -R -no-emul-boot -b boot/cdboot -o /tmp/bootable.iso /tmp/myboot</userinput></screen>
 
       <para>Als dit gedaan is en <devicename>md</devicename> in de
 	kernel is ingesteld, kan het bestandssysteem gekoppeld
 	worden:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>mdconfig -a -t vnode -f /tmp/bootable.iso -u 0</userinput>
 &prompt.root; <userinput>mount -t cd9660 /dev/md0 /mnt</userinput></screen>
 
       <para>Nu kan gecontroleerd worden of <filename>/mnt</filename> en
 	<filename>/tmp/myboot</filename> identiek zijn.</para>
 
       <para>Er zijn vele andere opties die met &man.mkisofs.8; gebruikt
 	kunnen worden om het gedrag af te stemmen.  In het bijzonder
 	wijzigingen aan een ISO 9660-structuur en het aanmaken van
 	Joliet- en HFS-schijven.  Details staan in
 	&man.mkisofs.8;.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="burncd">
       <title><application>burncd</application></title>
 
       <indexterm>
 	<primary>CD-ROM's</primary>
 
 	<secondary>branden</secondary>
       </indexterm>
 
       <para>Indien er een ATAPI CD-brander aanwezig is, kan het
 	commando <command>burncd</command> gebruikt worden om een
 	ISO-beeld naar een CD te branden.  <command>burncd</command>
 	maakt deel uit van het basissysteem en is geïnstalleerd
 	als <filename>/usr/sbin/burncd</filename>.  Het gebruik is erg
 	eenvoudig, aangezien het weinig opties heeft.</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>burncd -f <replaceable>cd-apparaat</replaceable> gegevens <replaceable>beeldbestand.iso</replaceable> fixate</userinput></screen>
 
       <para>Het bovenstaande commando brandt een kopie van
 	<replaceable>beeldbestand.iso</replaceable> naar
 	<replaceable>cd-apparaat</replaceable>.  Het standaardapparaat
 	is <filename>/dev/acd0</filename>.  Opties om
 	de schrijfsnelheid in te stellen, de CD na het branden uit
 	te werpen en geluidsgegevens te schrijven staan in
 	&man.burncd.8;.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="cdrecord">
       <title><application>cdrecord</application></title>
 
       <para>Indien er geen ATAPI CD-brander aanwezig is, dient
 	<command>cdrecord</command> gebruikt te worden om CD's te
 	branden.  <command>cdrecord</command> maakt geen deel uit van
 	het basissysteem.  Het dient òfwel vanuit de port in
 	<filename role="package">sysutils/cdrtools</filename>
 	òfwel als package geïnstalleerd te worden.
 	Veranderingen in het basissysteem kunnen ervoor zorgen dat
 	binaire versies van dit programma falen, wat mogelijk tot een
 	<quote>coaster</quote> leidt.  Daarom dient òfwel de
 	port bijgewerkt te worden als het systeem wordt bijgewerkt,
 	òwel, als <link linkend="stable">-STABLE gevolgd</link>
 	wordt, dient de port bijgewerkt te worden wanneer er een nieuwe
 	versie beschikbaar komt.</para>
 
       <para>Hoewel <command>cdrecord</command> vele opties heeft, is
 	het gebruik voor gewone situaties nog eenvoudiger dan dat van
 	<command>burncd</command>.  Een ISO 9660-beeld kan gebrand
 	worden met:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>cdrecord dev=<replaceable>device</replaceable> <replaceable>beeldbestand.iso</replaceable></userinput></screen>
 
       <para>Het lastige gedeelte in het gebruik van
 	<command>cdrecord</command> is het vinden van de juiste
 	<option>dev</option>.  Om de juiste instelling te vinden, kan
 	de vlag <option>-scanbus</option> van
 	<command>cdrecord</command> gebruikt worden, wat resultaten
 	zoals de onderstaande kan geven:</para>
 
       <indexterm>
 	<primary>CD-ROM's</primary>
 
 	<secondary>branden</secondary>
       </indexterm>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>cdrecord -scanbus</userinput>
 Cdrecord-Clone  2.01 (i386-unknown-freebsd7.0) Copyright (C) 1995-2004 Jörg Schilling
 Using libscg version 'schily-0.1'
 scsibus0:
         0,0,0     0) 'SEAGATE ' 'ST39236LW       ' '0004' Disk
         0,1,0     1) 'SEAGATE ' 'ST39173W        ' '5958' Disk
         0,2,0     2) *
         0,3,0     3) 'iomega  ' 'jaz 1GB         ' 'J.86' Removable Disk
         0,4,0     4) 'NEC     ' 'CD-ROM DRIVE:466' '1.26' Removable CD-ROM
         0,5,0     5) *
         0,6,0     6) *
         0,7,0     7) *
 scsibus1:
         1,0,0   100) *
         1,1,0   101) *
         1,2,0   102) *
         1,3,0   103) *
         1,4,0   104) *
         1,5,0   105) 'YAMAHA  ' 'CRW4260         ' '1.0q' Removable CD-ROM
         1,6,0   106) 'ARTEC   ' 'AM12S           ' '1.06' Scanner
         1,7,0   107) *</screen>
 
       <para>Dit geeft de gepaste <option>dev</option>-waarden voor de
 	apparaten in de lijst.  De CD-brander dient gezocht te worden,
 	waarna de drie getallen gescheiden door komma's gebruikt kunnen
 	worden als de waarde voor <option>dev</option>.  In dit geval
 	is het CD-RW-apparaat 1,5,0, dus is de juiste invoer
 	<option>dev=1,5,0</option>.  Er zijn eenvoudigere manieren om
 	deze waarde te specificeren.  In &man.cdrecord.1; staan meer
 	details.  Hier staat ook informatie over geluidstracks, de
 	snelheid instellen en meer.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="duplicating-audiocds">
       <title>Audio-CD's dupliceren</title>
 
       <para>Een audio-CD kan gedupliceerd worden door de
 	geluidsgegevens van de CD naar een serie bestanden te
 	schrijven en deze bestanden daarna naar een lege CD te
 	schrijven.  Het proces verschilt licht tussen ATAPI- en
 	SCSI-drives.</para>
 
       <procedure>
 	<title>SCSI-drives</title>
 
 	<step>
 	  <para>Onttrek <command>cdda2wav</command> de audio:</para>
 
 	  <screen>&prompt.user; <userinput>cdda2wav -vall -D2,0 -B -Owav</userinput></screen>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <para>Schrijf met <command>cdrecord</command> de
 	    <filename>.wav</filename>-bestanden:</para>
 
 	  <screen>&prompt.user; <userinput>cdrecord -v dev=<replaceable>2,0</replaceable> -dao -useinfo *.wav</userinput></screen>
 
 	  <para>Controleer of <replaceable>2,0</replaceable> juist is
 	    opgegeven, zoals beschreven in <xref
 	      linkend="cdrecord"/>.</para>
 	</step>
       </procedure>
 
       <procedure>
 	<title>ATAPI-drives</title>
 
 	<note>
 	  <para>Met behulp van de <link
 	      linkend="atapicam">ATAPI/CAM module</link> kan
 	    <command>cdda2wav</command> ook gebruikt worden voor ATAPI-drives.
 	    Dit gereedschap is vaak een betere keuze voor de meeste gebruikers
 	    (jitter-correctie, endianness-zaken, etc.) dan de methode die
 	    hieronder wordt voorgesteld.</para>
 	</note>
 
 	<step>
 	  <para>Het ATAPI CD-stuurprogramma maakt elke track
 	    beschikbaar als
 	    <filename>/dev/acd<replaceable>d</replaceable>t<replaceable>nn</replaceable></filename>,
 	    waarin <replaceable>d</replaceable> het stationsnummer is
 	    en <replaceable>nn</replaceable> het tracknummer is in twee
 	    decimale cijfers, dat indien nodig vooraf wordt gegaan door
 	    een nul.  Dus is de eerste track op de eerste schijf
 	    <filename>/dev/acd0t01</filename>, de tweede
 	    <filename>/dev/acd0t02</filename>, de derde
 	    <filename>/dev/acd0t03</filename>, enzovoort.</para>
 
 	  <para>Controleer of de juiste bestanden in
 	    <filename>/dev</filename> bestaan.  Als de benodigde
 	    namen er niet bijstaan, forceer het systeem dan om opnieuw
 	    te kijken:</para>
 
 	  <screen>&prompt.root; <userinput>dd if=/dev/acd0 of=/dev/null count=1</userinput></screen>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <para>De track kan met &man.dd.1; onttrokken worden.  Bij het
 	    onttrekken van de bestanden dient een specifieke
 	    blokgrootte gebruikt te worden.</para>
 
 	  <screen>&prompt.root; <userinput>dd if=/dev/acd0t01 of=track1.cdr bs=2352</userinput>
 &prompt.root;<userinput>dd if=/dev/acd0t02 of=track2.cdr bs=2352</userinput>
 ...</screen>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <para>Brand de onttrokken bestanden met
 	    <command>burncd</command>.  Er dient opgegeven te worden
 	    dat het geluidsbestanden zijn en dat
 	    <command>burncd</command> de schijf moet fixeren wanneer
 	    na afronding van het proces.</para>
 
 	  <screen>&prompt.root; <userinput>burncd -f <replaceable>/dev/acd0</replaceable> audio track1.cdr track2.cdr <replaceable>...</replaceable> fixate</userinput></screen>
 	</step>
       </procedure>
     </sect2>
 
     <sect2 id="imaging-cd">
       <title>Gegevens-CD's dupliceren</title>
 
       <para>Een gegevens-CD kan gekopieerd worden naar een beeldbestand
 	dat functioneel gelijk is aan het beeldbestand dat met
 	&man.mkisofs.8; gemaakt is en het kan gebruikt worden om elke
 	gegevens-CD te dupliceren.  Het hier gegeven voorbeeld neemt
 	aan dat het CD-ROM-apparaat <devicename>acd0</devicename>
 	is.</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>dd if=/dev/acd0 of=bestand.iso bs=2048</userinput></screen>
 
       <para>Nu het beeld beschikbaar is, kan het naar CD geschreven
 	worden zoals hierboven beschreven.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="mounting-cd">
       <title>Gegevens-CD's gebruiken</title>
 
       <para>Nu er een standaard gegevens-CD-ROM is aangemaakt moet deze
 	waarschijnlijk aangekoppeld worden om de gegevens die er op
 	staan te lezen.  Normaalgesproken neemt &man.mount.8; aan dat
 	een bestandssysteem van het soort <literal>ufs</literal> is.
 	Als zoiets als onderstaande geprobeerd wordt komt er een klacht
 	over <errorname>Incorrect super block</errorname> en wordt er
 	niet aangekoppeld:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>mount /dev/cd0 /mnt</userinput></screen>
 
       <para>De CD-ROM bevat geen
 	<literal>UFS</literal>-bestandssysteem, dus pogingen om zo aan
 	te koppelen mislukken.  Er dient aan &man.mount.8; verteld te
 	worden dat het bestandssysteem van het soort
 	<literal>ISO9660</literal> is en dan werkt alles.  Dit kan
 	door de optie <option>-t cd9660</option> van &man.mount.8; op
 	te geven.  Het CD-ROM-apparaat <filename>/dev/cd0</filename>
 	onder <filename>/mnt</filename> aankoppelen kan zo:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>mount -t cd9660 /dev/cd0 /mnt</userinput></screen>
 
       <para>De apparaatnaam (in dit voorbeeld
 	<filename>/dev/cd0</filename>) kan afwijken, afhankelijk van de
 	interface die de CD-ROM gebruikt.  Verder voert de optie
 	<option>-t cd9660</option> gewoon &man.mount.cd9660.8; uit.
 	Bovenstaand voorbeeld kan verkort worden tot:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>mount_cd9660 /dev/cd0 /mnt</userinput></screen>
 
       <para>Het is in het algemeen mogelijk om gegevens-CD-ROMs van
 	elke fabrikant op deze manier te gebruiken.  Schijven met
 	bepaalde uitbreidingen op ISO 9660 kunnen zich echter vreemd
 	gedragen.  Joliet-schijven bijvoorbeeld, slaan alle
 	bestandsnamen op in twee-byte Unicode-karakters.  De
 	&os;-kernel spreekt geen Unicode, maar het &os; CD9660
 	stuurprogramma is in staat om Unicode karakters direct te
 	converteren.  Als er niet-Engelse karakters verschijnen als
 	vraagtekens, moet de lokale karakterset gedefinieerd worden
 	met de <option>-C</option> optie.  Zie de &man.mount.cd9660.8;
 	handleiding voor meer informatie.</para>
 
       <note>
 	<para>Om in staat te zijn om de karakter conversie te doen met
 	  behulp van de <option>-C</option> optie, heeft de kernel de
 	  <filename>cd9660_iconv.ko</filename> module nodig.  Deze kan
 	  ingeladen worden door het volgende toe te voegen aan
 	  <filename>/boot/loader.conf</filename>:</para>
 
 	<programlisting>cd9660_iconv_load="YES"</programlisting>
 
 	<para>en daarna de machine te herstarten of door de module direct
 	  in te laden met &man.kldload.8;.</para>
       </note>
 
       <para>Zo nu en dan kan <errorname>Device not
 	  configured</errorname> verschijnen als geprobeerd wordt om een
 	CD-ROM aan te koppelen.  Dit betekent meestal dat het
 	CD-ROM-station denkt dat er geen schijf in de lade ligt of dat
 	het station niet zichtbaar is op de bus.  Omdat het enkele
 	seconden kan duren voordat een CD-ROM-station doorheeft dat er
 	een CD-ROM in ligt, is geduld geboden.</para>
 
       <para>Soms wordt een SCSI CD-ROM gemist omdat het station niet
 	genoeg tijd had om antwoord te geven op de busreset.  Indien er
 	een SCSI CD-ROM aanwezig is, dient de volgende optie aan de
 	kernelinstellingen toegevoegd te worden en de <link
 	  linkend="kernelconfig-building">kernel opnieuw gebouwd</link>
 	te worden.</para>
 
       <programlisting>options SCSI_DELAY=15000</programlisting>
 
       <para>Dit zorgt ervoor dat de SCSI-bus 15 seconden pauzeert
 	tijdens het opstarten opdat het CD-ROM-station elke gelegenheid
 	krijgt om de busreset te beantwoorden.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="rawdata-cd">
       <title>Rauwe gegevens-CD's branden</title>
 
       <para>Een bestand kan direct naar CD geschreven worden zonder een
 	ISO 9660-bestandssysteem aan te maken.  Sommige mensen doen dit
 	voor back-updoeleinden.  Dit gaat sneller dan een standaard-CD
 	branden:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>burncd -f /dev/acd1 -s 12 gegevens archief.tar.gz fixate</userinput></screen>
 
       <para>Om de gegevens terug te halen die op zo'n CD gebrand zijn,
 	is het noodzakelijk om gegevens van de rauwe apparaatnode te
 	lezen:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>tar xzvf /dev/acd1</userinput></screen>
 
       <para>Het is niet mogelijk om deze schijf aan te koppelen zoals
 	dat voor een normale CD-ROM gedaan wordt.  Zo'n CD-ROM kan onder
 	geen enkel besturingssysteem, behalve &os;, gelezen worden.
 	Om de CD aan te kunnen koppelen of gegevens te delen met een
 	ander besturingssysteem, dient &man.mkisofs.8; gebruikt te
 	worden, zoals boven beschreven is.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="atapicam">
       <sect2info>
 	<authorgroup>
 	  <author>
 	    <firstname>Marc</firstname>
 	    <surname>Fonvieille</surname>
 	    <contrib>Bijgedragen door </contrib>
 	  </author>
 	</authorgroup>
       </sect2info>
 
       <title>Het ATAPI/CAM-stuurprogramma gebruiken</title>
 
       <indexterm>
 	<primary>CD-brander</primary>
 
 	<secondary>ATAPI/CAM-stuurprogramma</secondary>
       </indexterm>
 
       <para>Dit stuurprogramma stelt ATAPI-apparaten (CD-ROM, CD-RW,
 	DVD-stations, enzovoort) in staat om vanuit het SCSI-subsysteem
 	benaderd te worden en maakt daarmee het gebruik van applicaties
 	zoals <filename role="package">sysutils/cdrdao</filename> of
 	&man.cdrecord.1; mogelijk.</para>
 
       <para>Om dit stuurprogramma te gebruiken, is het noodzakelijk om
 	de volgende regel aan het <filename>/boot/loader.conf</filename>
 	bestand toe te voegen:</para>
 
       <programlisting>atapicam_load="YES"</programlisting>
 
       <para>om daarna de machine opnieuw op te starten.</para>
 
       <note>
 	<para>Als het noodzakelijk is om &man.atapicam.4; statisch toe
 	  te voegen aan de kernel moet de volgende regel worden
 	  toegevoegd aan het kernelinstellingenbestand:</para>
 
 	<programlisting>device atapicam</programlisting>
 
 	<para>Ook zijn de volgende regels in het
 	  kernelinstellingenbestand nodig, die meestal wel aanwezig
 	  zijn:</para>
 
 	<programlisting>device ata
 device scbus
 device cd
 device pass</programlisting>
 
 	<para>Hierna dient de nieuwe kernel opnieuw gebouwd en
 	  geïnstalleerd te worden en dient de machine opnieuw
 	  gestart te worden.</para>
       </note>
 
       <para>Tijdens het opstartproces dient de brander
 	als volgt te verschijnen:</para>
 
       <screen>acd0: CD-RW &lt;MATSHITA CD-RW/DVD-ROM UJDA740&gt; at ata1-master PIO4
 cd0 at ata1 bus 0 target 0 lun 0
 cd0: &lt;MATSHITA CD-RW/DVD UJDA740 1.00&gt; Removable CD-ROM SCSI-0 device
 cd0: 16.000MB/s transfers
 cd0: Attempt to query device size failed: NOT READY, Medium not present - tray closed</screen>
 
       <para>Het station is nu toegankelijk via de apparaatnaam
 	<filename>/dev/cd0</filename>.  Om bijvoorbeeld een CD-ROM op
 	<filename>/mnt</filename> aan te koppelen:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>mount -t cd9660 <replaceable>/dev/cd0</replaceable> /mnt</userinput></screen>
 
       <para>Als <username>root</username> kan het volgende commando
 	gegeven worden om het SCSI-adres van de brander te
 	verkrijgen:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>camcontrol devlist</userinput>
 &lt;MATSHITA CD-RW/DVD UJDA740 1.00&gt; at scbus1 target 0 lun 0 (pass0,cd0)</screen>
 
       <para>Dus <literal>1,0,0</literal> is het SCSI-adres dat met
 	&man.cdrecord.1; en andere SCSI-toepassingen gebruikt dient te
 	worden.</para>
 
       <para>Meer informatie over het ATAPI/CAM en het SCSI-systeem
 	staat in de hulppagina's van &man.atapicam.4; en
 	&man.cam.4;.</para>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="creating-dvds">
     <sect1info>
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <firstname>Marc</firstname>
 	  <surname>Fonvieille</surname>
 	  <contrib>Bijgedragen door </contrib>
 	</author>
       </authorgroup>
 
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <firstname>Andy</firstname>
 	  <surname>Polyakov</surname>
 	  <contrib>Met toevoegingen van </contrib>
 	</author>
       </authorgroup>
       <!-- februari 2004 -->
     </sect1info>
 
     <title>Optische media (DVD's) aanmaken en gebruiken</title>
 
     <indexterm>
       <primary>DVD</primary>
 
       <secondary>branden</secondary>
     </indexterm>
 
     <sect2>
       <title>Inleiding</title>
 
       <para>Vergeleken met de CD behoort de DVD de tot de volgende
 	generatie van optische media-opslagtechnologie.  De DVD kan
 	meer gegevens bevatten dan enige CD en is tegenwoordig de
 	standaard voor videopublicatie.</para>
 
       <para>Er kunnen vijf fysieke opneembare formaten gedefinieerd
 	worden die opneembare DVD heten:</para>
 
       <itemizedlist>
 	<listitem>
 	  <para>DVD-R: dit was het eerst beschikbare opneembare
 	    DVD-formaat.  De DVD-R-standaard is gedefinieerd door het
 	    <ulink url="http://www.dvdforum.com/forum.shtml">DVD
 	      Forum</ulink>.  Dit formaat is voor eenmalig
 	    schrijven.</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>DVD-RW: dit is de herschrijfbare versie van de
 	    DVD-R-standaard.  Een DVD-RW kan tot ongeveer 1.000 maal
 	    herschreven worden.</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>DVD-RAM: dit is ook een herschrijfbaar formaat dat
 	    door het DVD Forum ondersteund wordt.  Een DVD-RAM kan
 	    gezien worden als een verwisselbare harde schijf.  Dit
 	    medium is echter niet uitwisselbaar met de meeste
 	    DVD-ROM-stations en DVD-Video-spelers.  Slechts enkele
 	    DVD-schrijvers ondersteunen het DVD-RAM-formaat.  Lees
 	    <xref linkend="creating-dvd-ram"/> voor meer informatie
 	    over het gebruik van DVD-RAM.</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>DVD+RW: dit is het herschrijfbare formaat dat is
 	    gedefinieerd door de <ulink
 	      url="http://www.dvdrw.com/">DVD+RW Alliance</ulink>.  Een
 	    DVD+RW kan tot ongeveer 1.000 maal herschreven
 	    worden.</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>DVD+R: dit formaat is de eenmalig beschrijfbare versie
 	    van het DVD+RW-formaat.</para>
 	</listitem>
       </itemizedlist>
 
       <para>Een enkellaags opneembare DVD kan maximaal
 	4.700.000.000&nbsp;bytes bevatten, wat eigenlijk 4,38&nbsp;GB
 	of 4.485&nbsp;MB is (1&nbsp;kB is 1024 bytes).</para>
 
       <note>
 	<para>Er dient onderscheid gemaakt te worden tussen het fysieke
 	  medium en de toepassing.  Een DVD-Video bijvoorbeeld is een
 	  specifiek bestandsschema dat op elk fysiek opneembaar
 	  DVD-medium geschreven kan worden: DVD-R, DVD+R, DVD-RW,
 	  enzovoort.  Voordat het mediumtype gekozen wordt, dient het
 	  zeker te zijn dat zowel de brander als de DVD-Video-speler
 	  (een onafhankelijke speler of een DVD-ROM-station in een
 	  computer) overweg kunnen met het overwogen medium.</para>
       </note>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Instellingen</title>
 
       <para>Het programma &man.growisofs.1; wordt gebruikt om DVD's op
 	te nemen.  Dit commando is deel van de
 	<application>dvd+rw-tools</application> gereedschappen
 	(<filename role="package">sysutils/dvd+rw-tools</filename>).
 	<application>dvd+rw-tools</application> ondersteunt alle types
 	DVD-media.</para>
 
       <para>Deze gereedschappen gebruiken het SCSI-subsysteem om
 	toegang tot de apparaten te krijgen, daarvoor moet <link
 	  linkend="atapicam">ondersteuning voor ATAPI/CAM</link> aan de
 	kernel toegevoegd worden.  Indien de brander de USB-interface
 	gebruikt, is deze toevoeging nutteloos en dient <xref
 	  linkend="usb-disks"/> gelezen te worden voor meer details over
 	het instellen van USB-apparaten.</para>
 
       <para>De DMA-toegang voor ATAPI-apparaten dient ook aangezet te
 	worden door de volgende regel aan het bestand
 	<filename>/boot/loader.conf</filename> toe te voegen:</para>
 
       <programlisting>hw.ata.atapi_dma="1"</programlisting>
 
       <para>Voordat de <application>dvd+rw-tools</application> gebruikt
 	kunnen worden, dienen de <ulink
 	  url="http://fy.chalmers.se/~appro/linux/DVD+RW/hcn.html">
 	  dvd+rw-tools' hardware compatibility notes</ulink>
 	geraadpleegd te worden voor enige informatie die betrekking
 	heeft op de DVD-brander.</para>
 
       <note>
 	<para>Indien een grafische gebruikersinterface gewenst is, is
 	  <application>K3b</application> (<filename
 	    role="package">sysutils/k3b</filename>), die een
 	  gebruikersvriendelijke interface biedt voor &man.growisofs.1;
 	  en vele andere brandprogramma's, het bekijken waard.</para>
       </note>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Gegevens-DVD's branden</title>
 
       <para>Het commando &man.growisofs.1; is een frontend voor <link
 	  linkend="mkisofs">mkisofs</link>.  Het roept &man.mkisofs.8;
 	aan om het bestandssysteemoverzicht aan te maken en het
 	schrijft naar de DVD.  Hierdoor is het niet nodig om een beeld
 	van de gegevens aan te maken voordat met branden begonnen
 	wordt.</para>
 
       <para>Om de gegevens uit de map <filename
 	  class="directory">/pad/naar/gegevens</filename> op een DVD+R
 	of een DVD-R te branden:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>growisofs -dvd-compat -Z <replaceable>/dev/cd0</replaceable> -J -R <replaceable>/pad/naar/gegevens</replaceable></userinput></screen>
 
       <para>De opties <option>-J -R</option> worden doorgegeven aan
 	&man.mkisofs.8; voor het aanmaken van het bestandssysteem (in
 	dit geval een ISO 9660-bestandssysteem met Joliet en Rock Ridge
 	uitbreidingen).  Meer details staan in de hulppagina
 	&man.mkisofs.8;.</para>
 
       <para>De optie <option>-Z</option> wordt gebruikt voor het
 	opnemen van de eerste sessie, ook bij meerdere sessies.  Het
 	DVD-apparaat, <replaceable>/dev/cd0</replaceable>, dient aan de
 	hand van de instellingen aangepast te worden.  De parameter
 	<option>-dvd-compat</option> sluit de schijf zodat er niets aan
 	de opname toegevoegd kan worden.  Dit zou als tegenprestatie
 	betere uitwisselbaarheid met DVD-ROM-stations moeten
 	geven.</para>
 
       <para>Het is ook mogelijk om een vooraf gemastered beeld te
 	branden, om bijvoorbeeld het beeld
 	<replaceable>beeldbestand.iso</replaceable> te branden:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>growisofs -dvd-compat -Z <replaceable>/dev/cd0</replaceable>=<replaceable>beeldbestand.iso</replaceable></userinput></screen>
 
       <para>De schrijfsnelheid moet automatisch gedetecteerd en
 	ingesteld worden, afhankelijk van het medium en het gebruikte
 	station.  Om de schrijfsnelheid te forceren, dient de parameter
 	<option>-speed=</option> gebruikt te worden.  Meer informatie
 	staat in de hulppagina &man.growisofs.1;.</para>
 
       <note>
 	<para>Om bestanden groter dan 4,38GB in de compilatie op te nemen dient
 	  een UDF/ISO-9660 hybride bestandssysteem aangemaakt te worden door de
 	  aanvullende parameter <option>-udf -iso-level 3</option> aan
 	  &man.mkisofs.8; en alle gerelateerde programma's (i.e.
 	  &man.growisofs.1;) door te geven.  Dit is alleen nodig als een ISO
 	  beeldbestand wordt aangemaakt, of als bestanden direct naar een schijf
 	  worden geschreven.  Schijven die op deze manier zijn aangemaakt moeten
 	  als een UDF-bestandssysteem worden aangekoppeld met het hulpmiddel
 	  &man.mount.udf.8;, zodat het alleen bruikbaar is op een
 	  besturingssysteem dat zich van UDF bewust is, anders zal het lijken of
 	  er corrupte bestanden op staan.</para>
 
 	<para>Om zo'n ISO-bestand aan te maken:</para>
 
 	<screen>&prompt.user; <userinput>mkisofs -R -J -udf -iso-level 3 -o <replaceable>beeldbestand.iso</replaceable> <replaceable>/pad/naar/gegevens</replaceable></userinput></screen>
 
 	<para>Om de bestanden direct naar een schijf te schrijven:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>growisofs -dvd-compat -udf -iso-level 3 -Z <replaceable>/dev/cd0</replaceable> -J -R <replaceable>/pad/naar/gegevens</replaceable></userinput></screen>
 
 	<para>Wanneer u een ISO-beeld heeft dat al grote bestanden bevat, zijn
 	  er geen extra opties nodig om met &man.growisofs.1; het beeld naar een
 	  schijf te schrijven.</para>
 
 	<para>Zorg er ook voor dat u een actuele versie van <filename
 	    role="package">sysutils/cdrtools</filename> heeft (welke
 	  &man.mkisofs.8; bevat), aangezien oudere versies geen ondersteuning
 	  voor grote bestanden bieden.  Als u problemen tegenkomt, gebruik dan
 	  de ontwikkelversie, <filename
 	    role="package">sysutils/cdrtools-devel</filename> en lees de
 	  handleidingpagina &man.mkisofs.8;.</para>
       </note>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>DVD-Video branden</title>
 
       <indexterm>
 	<primary>DVD</primary>
 
 	<secondary>DVD-Video</secondary>
       </indexterm>
 
       <para>Een DVD-Video is een specifiek bestandsschema dat gebaseerd
 	is op de ISO 9660 en de micro-UDF (M-UDF) specificaties.
 	DVD-Video heeft ook een specifieke hiërarchie voor de
 	gegevensstructuur, de reden waarom een speciaal programma zoals
 	<filename role="package">multimedia/dvdauthor</filename> nodig
 	is om de DVD te schrijven.</para>
 
       <para>Indien er reeds een beeld van het bestandssysteem van de
 	DVD-Video beschikbaar is, kan het zoals elk ander beeld gebrand
 	worden.  In de vorige sectie staat een voorbeeld.  Als het
 	resultaat voor de inhoud voor de DVD bijvoorbeeld in de map
 	<filename class="directory">/pad/naar/video</filename> staat,
 	kan de DVD-Video als volgt gebrand worden:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>growisofs -Z <replaceable>/dev/cd0</replaceable> -dvd-video <replaceable>/pad/naar/video</replaceable></userinput></screen>
 
       <para>De optie <option>-dvd-video</option> wordt doorgegeven aan
 	&man.mkisofs.8; en geeft het opdracht om een
 	bestandssysteemschema voor een DVD-Video aan te maken.  Verder
 	impliceert de optie <option>-dvd-video</option> de optie
 	<option>-dvd-compat</option> van &man.growisofs.1;.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>DVD+RW gebruiken</title>
 
       <indexterm>
 	<primary>DVD</primary>
 
 	<secondary>DVD+RW</secondary>
       </indexterm>
 
       <para>In tegenstelling tot een CD-RW dient een nieuwe DVD+RW voor
 	het eerste gebruik geformatteerd te worden.  Het programma
 	&man.growisofs.1; regelt dit automatisch als nodig.  Dit is de
 	<emphasis>aanbevolen</emphasis> manier.  Het is ook mogelijk om
 	<command>dvd+rw-format</command> te gebruiken om een DVD+RW te
 	formatteren:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>dvd+rw-format <replaceable>/dev/cd0</replaceable></userinput></screen>
 
       <para>Deze operatie hoeft slechts één maal
 	uitgevoerd te worden.  Onthoud dat alleen nieuwe DVD+RW-media
 	geformatteerd dienen te worden.  Daarna is het mogelijk om de
 	DVD+RW op dezelfde manier te branden zoals in bovenstaande
 	secties staat vermeldt.</para>
 
       <para>Om nieuwe gegevens op een DVD+RW te branden (een geheel
 	nieuw bestandssysteem branden, niet wat gegevens toevoegen), is
 	het niet nodig om deze te wissen.  Het is voldoende om de
 	vorige opname te overschrijven (tijdens het aanmaken van een
 	initiële sessie), zoals hieronder:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>growisofs -Z <replaceable>/dev/cd0</replaceable> -J -R <replaceable>/pad/naar/nieuwe gegevens</replaceable></userinput></screen>
 
       <para>Het DVD+RW-formaat biedt de mogelijkheid om eenvoudig
 	nieuwe gegevens aan een vorige opname toe te voegen.  De
 	operatie bestaat uit het samenvoegen van een nieuwe sessie en
 	de bestaande.  Het is geen multisessie-schrijven.
 	&man.growisofs.1; laat het ISO 9660-bestandssysteem dat
 	aanwezig is op het medium <emphasis>groeien</emphasis>.</para>
 
       <para>Om gegevens aan de vorige DVD+RW toe te voegen:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>growisofs -M <replaceable>/dev/cd0</replaceable> -J -R <replaceable>/pad/naar/volgende gegevens</replaceable></userinput></screen>
 
       <para>Dezelfde opties van &man.mkisofs.8; die gebruikt werden om
 	de initiële sessie te branden, dienen gebruikt te worden
 	tijdens schrijfsessies.</para>
 
       <note>
 	<para>De optie <option>-dvd-compat</option> kan gebruikt worden
 	  als betere uitwisselbaarheid met DVD-ROM-stations gewenst is.
 	  In het geval van een DVD+RW verhindert dit het toevoegen van
 	  gegevens niet.</para>
       </note>
 
       <para>Om het medium te wissen:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>growisofs -Z <replaceable>/dev/cd0</replaceable>=<replaceable>/dev/zero</replaceable></userinput></screen>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>DVD-RW gebruiken</title>
 
       <indexterm>
 	<primary>DVD</primary>
 
 	<secondary>DVD-RW</secondary>
       </indexterm>
 
       <para>Een DVD-RW accepteert twee schijfformaten: de incrementele
 	sequentiële en beperkt overschrijven.  Standaard zijn
 	DVD-RW-schijven in het sequentiële formaat.</para>
 
       <para>Een nieuwe DVD-RW kan direct beschreven worden zonder deze
 	te formatteren.  Een gebruikte DVD-RW in sequentieel formaat
 	dient echter gewist te worden voordat het mogelijk is om een
 	nieuwe initiële sessie te schrijven.</para>
 
       <para>Om een DVD-RW in sequentiële toestand te wissen, dient
 	het volgende gedaan te worden:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>dvd+rw-format -blank=full <replaceable>/dev/cd0</replaceable></userinput></screen>
 
       <note>
 	<para>Volledig wissen (<option>-blank=full</option>) neemt
 	  ongeveer één uur in beslag op een 1x-medium.
 	  Het is mogelijk om snel te wissen door gebruik te maken van
 	  de optie <option>blank</option> als de DVD-RW in
 	  Disk-At-Once-modus (DAO) wordt opgenomen.  Om de DVD-RW in
 	  DAO-modus te branden:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>growisofs -use-the-force-luke=dao -Z <replaceable>/dev/cd0</replaceable>=<replaceable>beeldbestand.iso</replaceable></userinput></screen>
 
 	<para>De optie <option>-use-the-force-luke=dao</option> is niet
 	  nodig aangezien &man.growisofs.1; probeert om minimale (snel
 	  gewiste) media te detecteren en gebruik te maken van
 	  DAO-schrijven.</para>
 
 	<para>Eigenlijk moet beperkt overschrijven gebruikt worden met
 	  elke DVD-RW.  Dit formaat is flexibeler dan het standaard
 	  incrementeel sequentiële.</para>
       </note>
 
       <para>Om gegevens op een sequentiële DVD-RW te schrijven,
 	worden dezelfde instructies gebruikt als voor de andere
 	DVD-formaten:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>growisofs -Z <replaceable>/dev/cd0</replaceable> -J -R <replaceable>/pad/naar/gegevens</replaceable></userinput></screen>
 
       <para>Om wat gegevens aan de vorige opname toe te voegen, dient
 	de optie <option>-M</option> van &man.growisofs.1; gebruikt te
 	worden.  Als echter gegevens aan een DVD-RW in incrementeel
 	sequentiële modus worden toegevoegd, wordt een nieuwe
 	sessie op de schijf aangemaakt wat resulteert in een
 	multisessie schijf.</para>
 
       <para>Een DVD-RW in het beperkt overschrijven formaat hoeft niet
 	gewist te worden vóór een nieuwe initiële
 	sessie.  Het is voldoende om de schijf te overschrijven met de
 	optie <option>-Z</option>, wat analoog is aan het geval van de
 	DVD+RW.  Het is ook mogelijk om een bestaand ISO
 	9660-bestandssysteem te laten groeien op soortgelijke wijze als
 	voor een DVD+RW met de optie <option>-M</option>.  Het
 	resultaat is een enkelsessie DVD.</para>
 
       <para>Om een DVD-RW in het beperkt overschrijven-formaat te
 	zetten:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>dvd+rw-format <replaceable>/dev/cd0</replaceable></userinput></screen>
 
       <para>Om terug te gaan naar het sequentiële formaat:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>dvd+rw-format -blank=full <replaceable>/dev/cd0</replaceable></userinput></screen>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Multisessie</title>
 
       <para>Multisessie DVD's worden door zeer weinig DVD-ROM-stations
 	geaccepteerd en meestal lezen ze hopelijk tenminste  de eerste
 	sessie.  DVD+R, DVD-R en DVD-RW kunnen in het sequentiële
 	formaat meerdere sessies accepteren.  Het idee van meerdere
 	sessies bestaat niet voor de formaten DVD+RW en DVD-RW in
 	beperkt overschrijven.</para>
 
       <para>Om een nieuwe sessie achter een initiële
 	(niet-gesloten) sessie op een DVD+R, DVD-R of DVD-RW in
 	sequentieel formaat toe te voegen:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>growisofs -M <replaceable>/dev/cd0</replaceable> -J -R <replaceable>/pad/naar/volgende gegevens</replaceable></userinput></screen>
 
       <para>Het gebruik van dit commando met een DVD+RW of een DVD-RW
 	in beperkt overschrijven-formaat voegt gegevens toe door de
 	nieuwe sessie samen te voegen met de bestaande.  Dit leidt tot
 	een enkelsessie schijf.  Deze manier kan gebruikt worden om
 	gegevens achter een initiële sessie aan deze media toe te
 	voegen.</para>
 
       <note>
 	<para>Op deze media wordt wat ruimte gebruikt tussen elke
 	  sessie om het einde en begin van de sessies aan te geven.
 	  Daarom dienen sessies met grote hoeveelheden gegevens
 	  toegevoegd te worden om de mediaruimte te optimaliseren.  Het
 	  aantal sessies is beperkt tot 154 voor een DVD+R, ongeveer
 	  2000 voor een DVD-R en 127 voor een dubbellaags DVD+R.</para>
       </note>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Meer informatie</title>
 
       <para>Om meer informatie over een DVD te verkrijgen kan het
 	commando
 	<command>dvd+rw-mediainfo <replaceable>/dev/cd0</replaceable></command>
 	met de schijf in het station gebruikt worden.</para>
 
       <para>Meer informatie over
 	<application>dvd+rw-tools</application> staat in de hulppagina
 	&man.growisofs.1;, op de <ulink
 	  url="http://fy.chalmers.se/~appro/linux/DVD+RW/">dvd+rw-tools
 	  website</ulink> en in de archieven van de <ulink
 	  url="http://lists.debian.org/cdwrite/">cdwrite mailing
 	  list</ulink>.</para>
 
       <note>
 	<para>De uitvoer van <command>dvd+rw-mediainfo</command> met
 	  betrekking tot de resulterende opname of het medium met
 	  problemen is verplicht voor elk probleemrapport.  Zonder deze
 	  uitvoer volgt geen hulp.</para>
       </note>
     </sect2>
 
     <sect2 id="creating-dvd-ram">
       <title>DVD-RAM gebruiken</title>
 
       <indexterm>
 	<primary>DVD</primary>
 
 	<secondary>DVD-RAM</secondary>
       </indexterm>
 
       <sect3>
 	<title>Configuratie</title>
 
 	<para>DVD-RAM schrijvers komen met of een SCSI of een ATAPI
 	  interface.  DMA toegang voor ATAPI apparaten moet worden
 	  ingeschakeld, wat gedaan kan worden door de volgende regel
 	  toe te voegen aan
 	  <filename>/boot/loader.conf</filename>:</para>
 
 	<programlisting>hw.ata.atapi_dma="1"</programlisting>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title>Voorbereiden van het medium</title>
 
 	<para>Zoals vermeld in de introductie van dit hoofdstuk kan
 	  DVD-RAM gezien worden als een verwijderbare harde schijf.
 	  Zoals elke andere harde schijf moet de DVD-RAM
 	  <quote>voorbereid</quote> worden voor het eerste gebruik.
 	  In het voorbeeld wordt alle beschikbare ruimte gebruikt voor
 	  een standaard UFS2 bestandssysteem:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>dd if=/dev/zero of=<replaceable>/dev/acd0</replaceable> bs=2k count=1</userinput>
 &prompt.root; <userinput>bsdlabel -Bw <replaceable>acd0</replaceable></userinput>
 &prompt.root; <userinput>newfs <replaceable>/dev/acd0</replaceable></userinput></screen>
 
 	<para>Het DVD apparaat, <devicename>acd0</devicename> moet worden
 	  gewijzigd naar gelang de configuratie.</para>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title>Het medium gebruiken</title>
 
 	<para>Zodra de voorgaande operaties uitgevoerd zijn op de DVD-RAM
 	  kan het gekoppeld worden net als een normale harde schijf:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>mount <replaceable>/dev/acd0</replaceable> <replaceable>/mnt</replaceable></userinput></screen>
 
 	<para>Hierna zal de DVD-RAM zowel lees- als beschrijfbaar zijn.</para>
       </sect3>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="floppies">
     <sect1info>
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <firstname>Julio</firstname>
 	  <surname>Merino</surname>
 	  <contrib>Origineel werk door </contrib>
 	</author>
       </authorgroup>
       <!-- 24 december 2001 -->
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <firstname>Martin</firstname>
 	  <surname>Karlsson</surname>
 	  <contrib>Herschreven door </contrib>
 	</author>
       </authorgroup>
       <!-- 27 april 2003 -->
     </sect1info>
 
     <title>Diskettes aanmaken en gebruiken</title>
 
     <para>Soms is het opslaan van gegevens op een diskette nuttig,
       bijvoorbeeld als er geen andere verwijderbare opslagmedia
       beschikbaar zijn of als kleine hoeveelheden gegevens naar een
       andere computer moeten worden overgedragen.</para>
 
     <para>In deze sectie wordt beschreven hoe diskettes in &os;
       gebruikt dienen te worden.  Hier worden hoofdzakelijk het
       formatteren en gebruik van 3,5&nbsp;inch DOS-diskettes behandeld,
       maar de concepten zijn vergelijkbaar voor andere
       disketteformaten.</para>
 
     <sect2>
       <title>Diskettes formatteren</title>
 
       <sect3>
 	<title>Het apparaat</title>
 
 	<para>Diskettes worden benaderd door ingangen in
 	  <filename>/dev</filename> net zoals andere apparaten.  Om
 	  een rauwe floppy te benaderen gebruikt u
 	  <filename>/dev/fd<replaceable>N</replaceable></filename>.</para>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title>Formatteren</title>
 
 	<para>Een diskette dient op laag niveau geformatteerd te worden
 	  voordat deze kan worden gebruikt.  Dit wordt meestal door de
 	  fabrikant gedaan, maar formatteren is een goede manier om de
 	  integriteit van het medium te controleren.  Hoewel het
 	  mogelijk is om grotere (of kleinere) schijfgroottes te
 	  forceren, zijn de meeste diskettes ontworpen voor
 	  1440kB.</para>
 
 	<para>Een diskette kan op laag niveau geformatteerd worden met
 	  &man.fdformat.1;.  Dit gereedschap verwacht de apparaatnaam
 	  als parameter.</para>
 
 	<para>Op basis van eventuele foutmeldingen kan bepaald worden
 	  of een schijf goed of slecht is.</para>
 
 	<sect4>
 	  <title>Formatteren van floppies</title>
 
 	  <para>Voor het formatteren van de diskette dienen de
 	    apparaten
 	    <filename>/dev/fd<replaceable>N</replaceable></filename>
 	    gebruikt te worden.  Nadat een 3,5&nbsp;inch diskette in
 	    het station is gestoken:</para>
 
 	  <screen>&prompt.root; <userinput>/usr/sbin/fdformat -f 1440 /dev/fd0</userinput></screen>
 	</sect4>
       </sect3>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Schijflabels</title>
 
       <para>Nadat de diskette op laag niveau is geformatteerd, dient er
 	schijflabel aan gekoppeld te worden.  Dit schijflabel wordt
 	later vernietigd, maar het systeem heeft het nodig om later de
 	grootte en de geometrie van de schijf te bepalen.</para>
 
       <para>Het nieuwe schijflabel neemt de gehele schijf over en bevat
 	alle benodigde informatie over de geometrie van de diskette.
 	De geometriewaarden van het schijflabel staan vermeld in
 	<filename>/etc/disktab</filename>.</para>
 
       <para>Nu kan &man.bsdlabel.8; als volgt gedraaid worden:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>/sbin/bsdlabel -B -w /dev/fd0 fd1440</userinput></screen>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Bestandssystemen</title>
 
       <para>Nu is de diskette klaar om op hoog niveau geformatteerd te
 	worden.  Hiermee wordt een nieuw bestandssysteem opgezet, wat
 	&os; in staat stelt om naar de schijf te lezen en te schrijven.
 	Nadat het nieuwe bestandssysteem is aangemaakt, wordt het
 	schijflabel vernietigd, dus om de schijf te herformatteren is
 	het noodzakelijk om het schijflabel opnieuw aan te
 	maken.</para>
 
       <para>Het bestandssysteem voor diskettes kan zowel UFS als FAT
 	zijn.  FAT is over het algemeen een betere keuze voor
 	diskettes.</para>
 
       <para>Om een nieuw bestandssysteem op de diskettes te
 	zetten:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>/sbin/newfs_msdos /dev/fd0</userinput></screen>
 
       <para>De schijf is nu klaar voor gebruik.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Diskettes gebruiken</title>
 
       <para>Om de diskette te gebruiken kan &man.mount.msdosfs.8;
 	gebruikt worden om het medium aan te koppelen.  Ook kan
 	<filename role="package">emulators/mtools</filename> uit de
 	Portscollectie worden gebruikt.</para>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="backups-tapebackups">
     <title>Gegevensbanden aanmaken en gebruiken</title>
 
     <indexterm><primary>bandmedia</primary></indexterm>
 
     <para>De belangrijkste bandmedia zijn de 4mm, 8mm, QIC,
       mini-cartridge en DLT.</para>
 
     <sect2 id="backups-tapebackups-4mm">
       <title>4mm (DDS: Digital Data Storage)</title>
 
       <indexterm>
 	<primary>bandmedia</primary>
 
 	<secondary>DDS (4mm) banden</secondary>
       </indexterm>
 
       <indexterm>
 	<primary>bandmedia</primary>
 
 	<secondary>QIC banden</secondary>
       </indexterm>
 
       <para>4mm-banden vervangen steeds vaker QIC-banden als
 	back-upmedium voor werkstations.  Deze trend werd versneld toen
 	Connor Archive, een toonaangevende fabrikant van QIC-stations,
 	overnam en daarna de productie van QIC-stations stopte.
 	4mm-stations zijn klein en stil maar genieten niet de
 	betrouwbaarheidsreputatie van 8mm-stations.  De cartridges zijn
 	minder duur en kleiner (3 x 2 x 0,5 inch, 76 x 51 x 12 mm) dan
 	8mm-cartridges.  Net zoals bij 8mm hebben de koppen bij 4mm een
 	vergelijkbaar kort leven, omdat beiden gebruik maken van een
 	helische scan.</para>
 
       <para>De gegevensdoorvoer op deze stations begint bij ongeveer
 	150&nbsp;kB/s, met pieken van 500&nbsp;kB/s.  De
 	opslagcapaciteit begint bij 1,3&nbsp;GB en eindigt bij
 	2,0&nbsp;GB.  Hardwarecompressie, die voor de meeste stations
 	beschikbaar is, zorgt voor ongeveer een verdubbeling van de
 	capaciteit.  Bibliotheekeenheden van multi-station
 	bandbiliotheken kunnen 6 stations in een enkel kabinet bevatten
 	met automatische wisseling van de banden.  De capaciteit van
 	een bibliotheek loopt op tot 240&nbsp;GB.</para>
 
       <para>Door de DDS-3-standaard worden bandcapaciteiten van
 	12&nbsp;GB (of 24&nbsp;GB met compressie) ondersteund.</para>
 
       <para>Net als 8mm-drives gebruiken 4mm-drives helische scan.
 	Alle voor- en nadelen van helische scan gelden voor zowel 4mm-
 	als 8mm-stations.</para>
 
       <para>Banden dienen na 2.000 maal of 100 volledige back-ups
 	afgedankt te worden.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="backups-tapebackups-8mm">
       <title>8mm (Exabyte)</title>
 
       <indexterm>
 	<primary>bandmedia</primary>
 
 	<secondary>Exabyte (8mm) banden</secondary>
       </indexterm>
 
       <para>8mm-banden zijn de meest gebruikte SCSI-banden.  Ze vormen
 	de beste keuze met betrekking tot het uitwisselen van banden.
 	Bijna elk bedrijf heeft een Exabyte 2&nbsp;GB 8mm-bandstation.
 	8mm-stations zijn betrouwbaar, gemakkelijk en stil.  Cartridges
 	zijn niet duur en klein (4,8 x 3,3 x 0,6 inch; 122 x 84 x 15
 	mm).  Een nadeel van 8mm-banden is de relatief korte levensduur
 	van de kop en band vanwege de hoge mate van relatieve beweging
 	tussen de band en de koppen.</para>
 
       <para>De gegevensdoorvoer varieert van ~250&nbsp;kB/s tot
 	~500&nbsp;kB/s.  De gegevensomvang begint bij 300&nbsp;MB en
 	kan oplopen tot 7&nbsp;GB.  Hardwarecompressie, waarmee de
 	meeste stations van deze soort zijn uitgerust, zorgt voor
 	ongeveer een verdubbeling van de capaciteit.  Deze stations
 	zijn los of als multi-station bandbiliotheken met 6 stations en
 	120 banden in een enkele kast beschikbaar.  In het laatste
 	geval worden banden automatisch per stuk verwisseld.  De
 	capaciteit van een bibliotheek kan oplopen tot meer dan
 	840&nbsp;GB.</para>
 
       <para>Het model <quote>Mammoth</quote> van Exabyte ondersteunt
 	een capaciteit van 12&nbsp;GB (24&nbsp;GB met compressie)
 	per band en kost ongeveer twee maal zoveel als een gewoon
 	bandstation.</para>
 
       <para>Gegevens worden door middel van helische scan op de band
 	gezet en de koppen zijn onder een hoek (ongeveer 6 graden) op
 	het medium gepositioneerd.  De band wordt 270 graden om de
 	spoel gewikkeld die de koppen vasthoudt.  Dit resulteert in een
 	hoge gegevensdichtheid en dicht bij elkaar staande sporen die
 	een hoek van de ene naar de andere kant van de band
 	maken.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="backups-tapebackups-qic">
       <title>QIC</title>
 
       <indexterm>
 	<primary>bandmedia</primary>
 
 	<secondary>QIC-150</secondary>
       </indexterm>
 
       <para>De banden en stations voor de QIC-150 zijn misschien de
 	meest voorkomende bandstations en bandmedia.  QIC-bandstations
 	zijn de minst dure <quote>serieuze</quote> back-upstations.
 	Het nadeel is de prijs van de media.  QIC-banden zijn duur in
 	vergelijking met 8mm- of 4mm-banden.  De prijs per GB
 	opslagruimte kan tot 5 maal zo hoog zijn.  Indien een half
 	dozijn banden toereikend is, zijn QIC-banden waarschijnlijk de
 	juiste keuze.  QIC is het <emphasis>meest</emphasis>
 	voorkomende bandstation.  Elk bedrijf heeft QIC-stations met
 	een bepaalde capaciteit.  QIC heeft namelijk een groot aantal
 	capaciteiten per type band, die fysiek vergelijkbaar (soms
 	identiek) zijn.  QIC-banden zijn niet stil.  Deze stations
 	maken een hoorbaar geluid tijdens het zoeken voordat ze
 	beginnen met het opnemen van gegevens en zijn duidelijk
 	hoorbaar tijdens het lezen, schrijven en zoeken.  QIC-banden
 	zijn 6&nbsp;x 4&nbsp;x 0,7 inch of 152&nbsp;x 102&nbsp;x 17 mm
 	groot.</para>
 
       <para>De gegevensdoorvoer varieert van ~150&nbsp;kB/s tot
 	~500&nbsp;kB/s.  Hardwarecompressie is mogelijk met veel van de
 	nieuwere bandstations.  QIC-stations worden steeds minder vaak
 	geïnstalleerd.  Ze worden vervangen door DAT-stations.</para>
 
       <para>Gegevens worden in sporen op de band gezet.  De sporen
 	lopen parallel aan de lange as van het bandmedium van het ene
 	naar het andere einde.  Het aantal sporen, en daarmee de
 	breedte van een spoor, varieert met de capaciteit van de band.
 	De meeste, zo niet alle, nieuwe stations bieden achterwaartse
 	leescompatibiliteit (en vaak ook achterwaartse
 	schrijfcompabiliteit).  QIC heeft een goede reputatie op het
 	gebied van gegevensveiligheid (de mechanismen zijn eenvoudiger
 	en robuuster dan die van helische scan-stations).</para>
 
       <para>Banden dienen na 5.000 back-ups afgedankt te worden.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="backups-tapebackups-dlt">
       <title>DLT</title>
 
       <indexterm>
 	<primary>bandmedia</primary>
 
 	<secondary>DLT</secondary>
       </indexterm>
 
       <para>DLT-banden hebben de snelste gegevensdoorvoer van alle
 	hiergenoemde bandstations.  De band van 1/2 inch (12,5 mm) zit
 	in een cartridge (4 x 4 x 1 inch; 100 x 100 x 25 mm) op
 	één enkele haspel.  De cartridge heeft een
 	opklapbare opening aan één gehele kant van de
 	cartridge.  Het mechanisme van het station opent deze opening
 	om de bandleider eruit te halen.  De bandleider heeft een ovaal
 	gat dat door het station gebruikt wordt om de band <quote>vast
 	  te zetten</quote>.  De haspel die de band aanpakt is in het
 	bandstation gesitueerd.  Bij alle andere bandcartridges die
 	hier genoemd zijn (9-sporige banden zijn de enige uitzondering)
 	zitten zowel de haspel die de band levert als de haspel die de
 	band aanpakt in de bandcartridge zelf.</para>
 
       <para>De gegevensdoorvoer bedraagt ongeveer 1.5&nbsp;MB/s, drie
 	maal de doorvoer van 4mm-, 8mm-, en QIC-bandstations.  De
 	gegevenscapaciteit varieert van 10&nbsp;GB tot 20&nbsp;GB per
 	stations.  Stations zijn als meerdere-bandwisselaars en als
 	bibliotheken van meerdere banden en meerdere stations
 	beschikbaar, die 5 tot 900 banden bevatten verspreid over 1 tot
 	20 stations, waardoor een opslagcapaciteit van 50&nbsp;GB tot
 	9&nbsp;TB geleverd wordt.</para>
 
       <para>Met compressie levert het formaat DLT Type IV tot
 	70&nbsp;GB aan capaciteit.</para>
 
       <para>Gegevens worden in sporen die parallel aan de looprichting
 	lopen op de band gezet (net als met QIC-banden).  Er worden
 	twee sporen per keer geschreven.  De levensduur van de lees- en
 	schrijfkoppen is relatief lang.  Als de band eenmaal stilstaat,
 	is er geen relatieve beweging tussen de koppen en de
 	band.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title id="backups-tapebackups-ait">AIT</title>
 
       <indexterm>
 	<primary>bandmedia</primary>
 
 	<secondary>AIT</secondary>
       </indexterm>
 
       <para>AIT is een nieuw formaat van Sony dat (met compressie) tot
 	50&nbsp;GB gegevens per band kan bevatten.  De band bevat
 	geheugenchips die een index van de inhoud van de band bevatten.
 	Deze index kan snel door het bandstation gelezen worden voor
 	het bepalen van de positie van bestanden op de band, in plaats
 	van de enkele minuten die nodig zijn voor andere banden.
 	Software als <application>SAMS:Alexandria</application> kan
 	meer dan veertig AIT-bandbibliotheken beheren, waarbij het
 	direct met de geheugenchip van de band communiceert om de
 	inhoud op het scherm te tonen, om te bepalen welke bestanden
 	naar welke band zijn geback-upped en om de correcte band te
 	vinden, laden en de gegevens ervan terug te zetten.</para>
 
       <para>Dit soort bibliotheken kosten rond de $&nbsp;20.000,
 	waardoor ze enigszins boven het budget van de hobbyist
 	liggen.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Eerste gebruik van een nieuwe band</title>
 
       <para>Als de eerste keer van een nieuwe, geheel lege band wordt
 	gelezen of ernaar wordt geschreven, mislukt dit.  Het bericht
 	op de console zier er analoog aan het volgende uit:</para>
 
       <screen>sa0(ncr1:4:0): NOT READY asc:4,1
 sa0(ncr1:4:0):  Logical unit is in process of becoming ready</screen>
 
       <para>De band bevat geen Identifier Block (bloknummer 0).  Alle
 	QIC-bandstations sinds de adoptie van de standaard QIC-525
 	schrijven een Identifier Block naar de band.  Er zijn twee
 	oplossingen:</para>
 
       <itemizedlist>
 	<listitem>
 	  <para><command>mt fsf 1</command> zorgt ervoor dat het
 	    bandstation een Identifier Block naar de band
 	    schrijft.</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>De knop aan de voorkant van het paneel dient gebruikt
 	    te worden om de band uit te werpen.</para>
 
 	  <para>De band dient opnieuw in het station gestoken te worden
 	    en met <command>dump</command> worden gegevens naar de band
 	    gedumpt.</para>
 
 	  <para><command>dump</command> geeft <errorname>DUMP: End of
 	      tape detected</errorname> en de console laat het volgende
 	    zien:<errorname>HARDWARE FAILURE info:280
 	      asc:80,96</errorname>.</para>
 
 	  <para>De band kan met <command>mt rewind</command>
 	    teruggespoeld te worden.</para>
 
 	  <para>Hierna zijn alle bandbewerkingen succesvol.</para>
 	</listitem>
       </itemizedlist>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="backups-floppybackups">
     <title>Naar diskettes back-uppen</title>
 
     <sect2 id="floppies-using">
       <title>Kunnen diskettes gebruikt worden om gegevens te
 	back-uppen?</title>
 
       <indexterm><primary>back-updiskettes</primary></indexterm>
 
       <indexterm><primary>diskettes</primary></indexterm>
 
       <para>Diskettes zijn niet bepaald een geschikt medium om
 	back-ups mee te maken, omdat:</para>
 
       <itemizedlist>
 	<listitem>
 	  <para>Het medium onbetrouwbaar is, in het bijzonder op de
 	    langere termijn;</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Het back-uppen en terugzetten erg traag is;</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Diskettes een zeer beperkte capaciteit hebben.  De
 	    tijden dat een hele harde schijf naar een tiental diskettes
 	    kon worden geback-upped zijn allang verstreken.</para>
 	</listitem>
       </itemizedlist>
 
       <para>Maar als er geen andere manier beschikbaar is om de
 	gegevens te back-uppen, is een back-up naar diskettes beter
 	dan helemaal geen back-up.</para>
 
       <para>Gebruikte diskettes moet van goede kwaliteit zijn.
 	Diskettes die al jaren op kantoor rondgeslingerd hebben, zijn
 	een slechte keuze.  In het ideale geval dienen nieuwe diskettes
 	van een reputabele fabrikant gebruikt te worden.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="floppies-creating">
       <title>Hoe de gegevens naar diskettes back-uppen?</title>
 
       <para>Het beste kan naar diskettes worden geback-upped door
 	gebruik te maken van &man.tar.1; met de optie
 	<option>-M</option> (meerdere volumes), die back-ups over
 	meerdere diskettes ondersteunt.</para>
 
       <para>Om alle bestanden in de huidige map en de submappen te
 	back-uppen (als <username> root</username>):</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>tar Mcvf /dev/fd0 *</userinput></screen>
 
       <para>Als de eerste diskette vol is, vraagt &man.tar.1; om het
 	volgende volume.  Omdat &man.tar.1; media-onafhankelijk is,
 	refereert het aan volumes, in deze context diskettes.</para>
 
       <screen>Prepare volume #2 for /dev/fd0 and hit return:</screen>
 
       <para>Dit wordt herhaald (met oplopend volumenummer) totdat alle
 	gespecificeerde bestanden zijn geback-upped.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="floppies-compress">
       <title>Kunnen back-ups gecomprimeerd worden?</title>
 
       <indexterm><primary><command>tar</command></primary></indexterm>
 
       <indexterm><primary><command>gzip</command></primary></indexterm>
 
       <indexterm><primary>compressie</primary></indexterm>
 
       <para>Helaas staat &man.tar.1; het gebruik van de optie
 	<option>-z</option> niet toe voor archieven over meerdere
 	volumes.  Het is uiteraard mogelijk om alle bestanden met
 	&man.gzip.1; te comprimeren, ze met &man.tar.1; op diskettes te
 	zetten en ze daarna met &man.gunzip.1; weer te
 	decomprimeren!</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="floppies-restoring">
       <title>Hoe worden de back-ups teruggezet?</title>
 
       <para>Om een volledige archief terug te zetten:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>tar Mxvf /dev/fd0</userinput></screen>
 
       <para>Er zijn twee manieren om alleen specifieke bestanden terug
 	te zetten.  Ten eerste kan met de eerste diskette begonnen
 	worden:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>tar Mxvf /dev/fd0 <replaceable>bestandsnaam</replaceable></userinput></screen>
 
       <para>Het programma &man.tar.1; vraagt om de vervolgdiskettes
 	totdat het benodigde bestand is gevonden.</para>
 
       <para>Als alternatief kan, als bekend is op welke diskette het
 	bestand staat, de betreffende diskette worden ingestoken en
 	bovenstaand commando gebruikt worden.  Als het eerste bestand
 	op de diskette een vervolg is van de vorige diskette,
 	waarschuwt &man.tar.1; dat het bestand niet teruggezet kan
 	worden, zelfs als hier niet om gevraagd is!</para>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="backup-strategies">
     <sect1info>
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <firstname>Lowell</firstname>
 	  <surname>Gilbert</surname>
 	  <contrib>Oorspronkelijk werk van </contrib>
 	</author>
       </authorgroup>
       <!-- 3 Dec 2005 -->
     </sect1info>
 
     <title>Back-up strategieën</title>
 
     <para>Het eerste wat nodig is voor het ontwepken van een
       back-upplan, is er voor te zorgen dat de volgende mogelijke
       problemen worden ondervangen:</para>
 
     <itemizedlist>
       <listitem>
 	<para>Schijffalen</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Per ongeluk verwijderde bestanden</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Willekeurige bestandscorruptie</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Complete machinevernietiging (door bijvoorbeeld brand),
 	  inclusief de vernietiging van lokaal beschikbare
 	  back-ups.</para>
       </listitem>
     </itemizedlist>
 
     <para>Het is goed mogelijk dat een aantal systemen het best
       geholpen zijn door voor al deze problemen een andere techniek te
       gebruiken.  Behalve voor volledig persoonlijke systemen met
       niet echt belangrijke gegevens, is het zelfs onwaarschijnlijk dat
       één techniek alle mogelijke problemen kan
       afvangen.</para>
 
     <para>Een aantal technieken in de gereedschapskist zijn:</para>
 
     <itemizedlist>
       <listitem>
 	<para>Archiveren van een heel systeem op een back-up die niet
 	  lokaal wordt bewaard.  Dit biedt bescherming tegen alle
 	  hierboven beschreven problemen, maar het is langzaam en
 	  onhandig om er een restore van te maken.  Het is mogelijk om
 	  lokaal een kopie aan te houden en/of online, maar dan zijn er
 	  nog steeds onhandigheden, in het bijzonder voor restores voor
 	  gebruikers met beperkte rechten.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Snapshots van bestandssystemen.  Dit werkt eigenlijk
 	  alleen in het geval bestanden per ongelijk verwijderd worden,
 	  maar het kan in dat geval <emphasis>erg</emphasis> handig
 	  zijn en het werkt snel en eenvoudig.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Een kopie maken van hele bestandssystemen en/of schijven
 	  (bijvoorbeeld een periodieke &man.rsync.1; van een hele machine).
 	  Dit is in het algemeen het meest bruikbaar in netwerken met
 	  specifieke eisen.  Voor algemene bescherming tegen het falen
 	  van een schijf, is het meestal minder geschikt dan
 	  <acronym>RAID</acronym>.  Voor het herstellen van per ongeluk
 	  verwijderde bestanden is het vergelijkbaar aan
 	  <acronym>UFS</acronym> snapshots, maar dat hangt af van
 	  persoonlijke voorkeuren.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para><acronym>RAID</acronym>.  Minimaliseert of voorkomt
 	  downtijd als een schijf faalt.  Dit ten koste van het vaker
 	  hebben van schijven die falen (omdat er meer van zijn), maar
 	  wel met een veel lagere urgentie.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Controleren van fingerprints van bestanden.  Het
 	  hulpprogramma &man.mtree.8; kan hier bij helpen.  Hoewel dit
 	  geen back-uptechniek is, zorgt het er wel voor dat kan worden
 	  opgemerkt wanneer back-ups geraadpleegd moeten worden.  Dit
 	  is in het bijzonder belangrijk voor offline back-ups en de
 	  fingerprints horen periodiek gecontroleerd te worden.</para>
       </listitem>
     </itemizedlist>
 
     <para>Het is makkelijk om met nog meer technieken op de proppen te
       komen, waaronder veel variaties op de bovengenoemde.  Bijzondere
       eisen leiden vaak tot bijzondere oplossingen.  Het back-uppen van
       een draaiende database vereist bijvoorbeeld een methode die
       toegespitst is op de gebruikte database software als tussenstap.
       Het is van groot belang om te onderkennen tegen welke gevaren er
       bescherming dient te zijn en hoe daarmee om te gaan.</para>
   </sect1>
 
   <sect1 id="backup-basics">
     <title>Back-upbeginselen</title>
 
     <para>De drie grote back-upprogramma's zijn &man.dump.8;,
       &man.tar.1; en &man.cpio.1;.</para>
 
     <sect2>
       <title>Dump en Restore</title>
 
       <indexterm>
 	<primary>back-upsoftware</primary>
 
 	<secondary>dump / restore</secondary>
       </indexterm>
 
       <indexterm><primary><command>dump</command></primary></indexterm>
 
       <indexterm><primary><command>restore</command></primary></indexterm>
 
       <para>De traditionele back-upprogramma's voor &unix; zijn
 	<command>dump</command> en <command>restore</command>.  Deze
 	zien het station als een verzameling van schijfblokken, onder
 	de abstracties van bestanden, koppelingen en mappen die door de
 	bestandssystemen worden aangemaakt.  In tegenstelling tot andere
 	back-upprogramma's, verzorgt <command>dump</command> een
 	back-up van een compleet bestandssysteem op een apparaat.  Het
 	is niet in staat om slechts een gedeelte van een bestandssysteem
 	of een mapstructuur die meer dan één
 	bestandssysteem in beslag neemt te back-uppen.  Het commando
 	<command>dump</command> schrijft geen bestanden en
 	mappen naar band, maar de rauwe gegevensblokken waaruit de
 	bestanden en mappen bestaan.  Wanneer het gebruikt wordt om
 	gegevens te extraheren, slaat <command>restore</command>
 	tijdelijke bestanden standaard op in <filename>/tmp/</filename>
 	&mdash; als u werkt vanaf een herstelschijf met een kleine map
 	<filename>/tmp</filename>, moet u wellicht de
 	omgevingsvariabele <envar>TMPDIR</envar> op een map met meer
 	vrije ruimte instellen zodat de restore kan slagen.</para>
 
       <note>
 	<para>Indien <command>dump</command> op een hoofdmap wordt
 	  gebruikt, wordt er geen back-up gemaakt van <filename>/home
 	  </filename>, <filename>/usr</filename> of van de vele andere
 	  mappen, aangezien dit typisch koppelpunten voor andere
 	  bestandssystemen of symbolische koppelingen binnen deze
 	  bestandssystemen zijn.</para>
       </note>
 
       <para><command>dump</command> bevat eigenaardigheden die uit de
 	begintijd in Versie 6 van AT&amp;T &unix; (circa 1975) zijn
 	overgebleven.  De standaardparameters zijn geschikt voor banden
 	met 9 sporen (6.250 bpi), niet voor de media met hoge dichtheid
 	die vandaag beschikbaar zijn (tot 62.182 ftpi).  Deze
 	standaardwaarden dienen op de opdrachtregel overschreven te
 	worden om de capaciteit van de huidige bandstations te
 	benutten.</para>
 
       <indexterm><primary><filename>.rhosts</filename></primary></indexterm>
 
       <para>Het is ook mogelijk om gegevens met
 	<command>rdump</command> en <command>rrestore</command> over
 	een netwerk naar een bandstation dat aan een andere computer
 	gekoppeld is te back-uppen.  Beide programma's maken gebruik
 	van &man.rcmd.3; en &man.ruserok.3; om toegang tot het
 	bandstation op afstand te krijgen.  De gebruiker die de back-up
 	uitvoert moet vermeld staat in het bestand
 	<filename>.rhosts</filename> op de computer op afstand.  De
 	argumenten die aan <command>rdump</command> en
 	<command>rrestore</command> gegeven worden dienen geschikt te
 	zijn voor gebruik op de computer op afstand.  Als
 	<command>rdump</command> gebruikt wordt om een dump te maken
 	van een &os; computer naar een Exabyte-bandstation dat
 	met een Sun-computer genaamd <hostid>komodo</hostid> verbonden
 	is:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>/sbin/rdump 0dsbfu 54000 13000 126 komodo:/dev/nsa8 /dev/da0a 2>&amp;1</userinput></screen>
 
       <para>Let op: er kleven veiligheidsbezwaren aan het toestaan van
 	authenticatie met <filename>.rhosts</filename>.  De situatie
 	dient goed geëvalueerd te worden.</para>
 
       <para>Het is ook mogelijk om <command>dump</command> en
 	<command>restore</command> op een veiligere manier via
 	<command>ssh</command> te gebruiken.</para>
 
       <example>
 	<title>Het gebruik van <command>dump</command> via
 	  <application>ssh</application></title>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>/sbin/dump -0uan -f - /usr | gzip -2 | ssh -c blowfish \
-	  doelgebruiker@doelmachine.voorbeeld.com dd of=/mijngrotebestanden/dump-usr-10.gz</userinput></screen>
+	  doelgebruiker@doelmachine.example.com dd of=/mijngrotebestanden/dump-usr-10.gz</userinput></screen>
       </example>
 
       <para>Ook kan de ingebouwde manier van <command>dump</command>
 	gebruikt worden, door de omgevingsvariabele <envar>RSH</envar>
 	in te stellen:</para>
 
       <example>
 	<title>Het gebruik van <command>dump</command> via
 	  <application>ssh</application> met ingestelde
 	  <envar>RSH</envar></title>
 
-	<screen>&prompt.root; <userinput>env RSH=/usr/bin/ssh /sbin/dump -0uan -f doelgebruiker@doelmachine.voorbeeld.com:/dev/sa0 /usr</userinput></screen>
+	<screen>&prompt.root; <userinput>env RSH=/usr/bin/ssh /sbin/dump -0uan -f doelgebruiker@doelmachine.example.com:/dev/sa0 /usr</userinput></screen>
       </example>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title><command>tar</command></title>
 
       <indexterm>
 	<primary>back-upsoftware</primary>
 
 	<secondary><command>tar</command></secondary>
       </indexterm>
 
       <para>&man.tar.1; stamt ook uit de tijd van Versie 6 van AT&amp;T
 	&unix; (circa 1975).  Het werkt samen met het bestandssysteem.
 	<command>tar</command> schrijft bestanden en mappen naar band
 	en ondersteunt niet het volledige scala aan opties dat
 	beschikbaar is met &man.cpio.1;, maar <command>tar</command>
 	heeft niet de ongebruikelijke opdrachtpijplijn nodig die
 	<command>cpio</command> gebruikt.</para>
 
       <indexterm><primary><command>tar</command></primary></indexterm>
 
       <para>Om <command>tar</command> toe te passen op een Exabyte-bandstation
 	die met een Sun genaamd <hostid>komodo</hostid> verbonden
 	is:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>tar cf - . | rsh komodo dd of=<replaceable>tape-device</replaceable> obs=20b</userinput></screen>
 
       <para>Indien de veiligheid van back-uppen over een netwerk een
 	punt is, dient gebruik te worden gemaakt van het commando
 	<command>ssh</command> en niet van
 	<command>rsh</command>.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title><command>cpio</command></title>
 
       <indexterm>
 	<primary>back-upsoftware</primary>
 
 	<secondary><command>cpio</command></secondary>
       </indexterm>
 
       <para>&man.cpio.1; is het originele &unix; bandprogramma voor
 	magnetische media om bestanden uit te wisselen.
 	<command>cpio</command> heeft opties (naast vele anderen) om
 	byte-swapping uit te voeren, een aantal verschillende
 	archiefformaten te schrijven en de gegevens over een pijplijn
 	naar andere programma's te voeren.  Deze laatste optie maakt
 	<command>cpio</command> een uitstekende keuze voor
 	installatiemedia.  <command>cpio</command> weet niet hoe het
 	door een mapstructuur moet lopen.  Er dient een lijst met
 	bestanden door <filename>stdin</filename> aangeleverd te
 	worden.</para>
 
       <indexterm><primary><command>cpio</command></primary></indexterm>
 
       <para><command>cpio</command> biedt geen ondersteuning voor
 	back-ups over het netwerk.  Er kan gebruik worden gemaakt van
 	een pijplijn en <command>rsh</command> om de gegevens naar een
 	banddrive op afstand te sturen.</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>for f in <replaceable>maplijst; </replaceable> do</userinput>
 <userinput>find $f &gt;&gt; back-up.lijst</userinput>
 <userinput>done</userinput>
 &prompt.root; <userinput>cpio -v -o --format=newc &lt; back-up.lijst | ssh <replaceable>gebruiker</replaceable>@<replaceable>host</replaceable> "cat &gt; <replaceable>back-upapparaat</replaceable>"</userinput></screen>
 
       <para>Hier is <replaceable>maplijst</replaceable> een lijst van
 	de mappen waarvan een back-up gemaakt dient te worden,
 	<replaceable>gebruiker</replaceable>@<replaceable>host</replaceable>
 	de gebruiker/hostnaam-combinatie die de back-ups uitvoert, en
 	<replaceable>back-upapparaat</replaceable> het apparaat waar de
 	back-ups naar toe geschreven te worden (bijvoorbeeld
 	<filename>/dev/nsa0</filename>).</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title><command>pax</command></title>
 
       <indexterm>
 	<primary>back-upsoftware</primary>
 
 	<secondary><command>pax</command></secondary>
       </indexterm>
 
       <indexterm><primary><command>pax</command></primary></indexterm>
 
       <indexterm><primary>POSIX</primary></indexterm>
 
       <indexterm><primary>IEEE</primary></indexterm>
 
       <para>&man.pax.1; is het antwoord van IEEE en &posix; op
 	<command>tar</command> en <command>cpio</command>.  In de loop
 	der jaren zijn de verscheidene versies van
 	<command>tar</command> en <command>cpio</command> licht
 	incompatibel geworden.  Dus in plaats van dit uit te vechten en
 	ze volledig te standaardiseren, heeft &posix; een nieuw
 	archiveringsprogramma gemaakt.  <command>pax</command> poogt om
 	veel van de verscheidene formaten van <command>cpio</command>
 	en <command>tar</command> te lezen en te schrijven, met daarbij
 	nog nieuwe, eigen formaten.  De commandoverzameling lijkt meer
 	op die van <command>cpio</command> dan op die van
 	<command>tar</command>.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="backups-programs-amanda">
       <title><application>Amanda</application></title>
 
       <indexterm>
 	<primary>back-upsoftware</primary>
 
 	<secondary><application>Amanda</application></secondary>
       </indexterm>
 
       <indexterm><primary><application>Amanda</application></primary></indexterm>
 
       <para><application>Amanda</application> (Advanced Maryland
 	Network Disk Archiver) is een client/server-back-upsysteem, in
 	plaats van een enkel programma.  Een
 	<application>Amanda</application> server back-upt elk aantal
 	computers dat een <application>Amanda</application> client en
 	een netwerkverbinding met de <application>Amanda</application>
 	server heeft naar een enkel bandstation.  Een veelvoorkomend
 	probleem bij bedrijven met een groot aantal schijven is dat de
 	tijd die nodig is om de gegevens direct naar band te back-uppen
 	langer is dan de tijd die voor de taak gereserveerd is.
 	<application>Amanda</application> lost dit probleem op.
 	<application>Amanda</application> kan gebruik maken van een
 	<quote>tussenschijf</quote> om verschillende bestandssystemen
 	tegelijkertijd te back-uppen.
 	<application>Amanda</application> maakt
 	<quote>archiefverzamelingen</quote> aan, een groep banden die
 	gedurende een tijd gebruikt wordt om volledige back-ups te
 	maken van alle bestandssystemen die in het
 	instellingenbestand van <application>Amanda</application>
 	vermeld staan.  De <quote>archiefverzameling</quote> bevat
 	ook incrementele (of differentiële) back-ups van alle
 	bestandssystemen.  Voor het herstellen van een beschadigd
 	bestandssysteem zijn de meest recente volledige back-up en de
 	incrementele back-ups nodig.</para>
 
       <para>Het instellingenbestand biedt verfijnde controle over de
 	back-ups en het netwerkverkeer door
 	<application>Amanda</application>.
 	<application>Amanda</application> kan elk bovenstaand
 	back-upprogramma gebruiken om de gegevens naar de band te
 	schijven.  <application>Amanda</application> is òf als
 	port òf als package beschikbaar.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Nietsdoen</title>
 
       <para><quote>Nietsdoen</quote> is geen computerprogramma, maar de
 	de meest gebruikte back-upstrategie.  Er zijn geen
 	initiële kosten.  Er is geen back-upschema om te volgen.
 	Zeg gewoon nee.  Als er iets met gegevens gebeurt, lach erom en
 	leef ermee!</para>
 
       <para>Als tijd en gegevens weinig tot niets waard zijn, is
 	<quote>Nietsdoen</quote> het meest geschikte back-upprogramma.
 	Maar wees bedacht, &unix; is een nuttig stuk gereedschap en er
 	is zo maar binnen zes maanden een verzameling bestanden die
 	wèl van waarde is.</para>
 
       <para><quote>Nietsdoen</quote> is de juiste back-upmethode voor
 	<filename>/usr/obj</filename> en andere mapstructuren die zo
 	opnieuw aangemaakt kunnen worden.  Een voorbeeld zijn de
 	bestanden waaruit de HTML- of &postscript; versie van dit
 	Handboek bestaan.  Deze documentformaten zijn vanuit
 	XML-invoerbestanden aangemaakt.  Het back-uppen van de HTML-
 	of &postscript; bestanden is niet nodig.  Van de XML-bestanden
 	dient regelmatig een back-up gemaakt te worden.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Welk back-upprogramma is het beste?</title>
 
       <indexterm><primary>LISA</primary></indexterm>
 
       <para>&man.dump.8;.  <emphasis>Punt uit.</emphasis>.  Elizabeth
 	D. Zwicky heeft stresstesten op alle hierboven besproken
 	back-upprogramma's uitgevoerd.  De heldere keuze voor het
 	behouden van alle gegevens en alle eigenaardigheden van &unix;
 	bestandssystemen is <command>dump</command>.  Elizabeth heeft
 	bestandssystemen aangemaakt met een grote verscheidenheid aan
 	ongewone omstandigheden (en enkele minder ongebruikelijke) en
 	heeft elk programma getest door een back-up van die
 	bestandssystemen uit te voeren en ze te herstellen.  De
 	eigenaardigheden omvatten bestanden met gaten, bestanden met
 	gaten en een blok nullen, bestanden met vreemde tekens in hun
 	namen, onleesbare en onschrijfbare bestanden, apparaten,
 	bestanden waarvan de grootte verandert tijdens het back-uppen,
 	bestanden die aangemaakt/verwijderd worden tijdens het
 	back-uppen en meer.  Ze presenteerde de resultaten op LISA V in
 	oktober 1991.  Zie <ulink
 	  url="http://www.coredumps.de/doc/dump/zwicky/testdump.doc.html">torture-testing
 	  Backup and Archive Programs</ulink>.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Noodterugzetprocedure</title>
 
       <sect3>
 	<title>Vóór de ramp</title>
 
 	<para>Er zijn slechts vier stappen om te volgen bij het
 	  voorbereiden op elke ramp die voor kan komen.</para>
 
 	<indexterm><primary><command>bsdlabel</command></primary></indexterm>
 
 	<para>Het schijflabel van elke schijf dient afgedrukt te worden
 	  (bijvoorbeeld met <command>bsdlabel da0 | lpr</command>), de
 	  bestandssysteemtabel (<filename>/etc/fstab</filename>) en
 	  alle opstartboodschappen, alles in tweevoud.</para>
 
 	<indexterm><primary>livefs CD</primary></indexterm>
 
 	<para>Ten tweede dient een <quote>livefs</quote> CD-ROM gebrandt te
 	  worden.  Deze CD-ROM biedt ondersteuning voor het opstarten in een
 	  &os; <quote>livefs</quote> reddingsmodus die gebruiker in staat stelt
 	  om vele taken uit te voeren zoals het draaien van &man.dump.8;,
 	  &man.restore.8;, &man.fdisk.8;, &man.bsdlabel.8;, &man.newfs.8; en
 	  meer.  Een livefs CD-beeld voor
 	  &os;/&arch.i386;&nbsp;&rel2.current;-RELEASE is beschikbaar op <ulink
 	    url="ftp://ftp.FreeBSD.org/pub/FreeBSD/releases/&arch.i386;/ISO-IMAGES/&rel2.current;/&os;-&rel2.current;-RELEASE-&arch.i386;-livefs.iso"></ulink>.</para>
 
 	<note>
 	  <para>Livefs CD-beelden zijn niet beschikbaar voor
 	    &os;&nbsp;&rel.current;-RELEASE en nieuwer.  Naast de beelden voor
 	    CDROM-installaties kunnen ook beelden voor flash-drive-installaties
 	    gebruikt worden om een systeem te redden.  Het
 	    <quote>memstick</quote>-beelden voor
 	    &os;/&arch.i386;&nbsp;&rel.current;-RELEASE is beschikbaar op <ulink
 	      url="ftp://ftp.FreeBSD.org/pub/FreeBSD/releases/&arch.i386;/&arch.i386;/ISO-IMAGES/&rel.current;/&os;-&rel.current;-RELEASE-&arch.i386;-memstick.img"></ulink>.</para>
 	</note>
 
 	<para>Ten derde dienen regelmatig back-upbanden aangemaakt te
 	  worden.  Alle veranderingen die na de laatste back-up zijn
 	  gemaakt kunnen onherroepelijk verloren zijn gegaan.  De
 	  back-upbanden dienen beveiligd te worden tegen
 	  overschrijven.</para>
 
 	<para>Ten vierde dienen de <quote>livefs</quote> CD-ROM die in stap twee
 	  gemaakt is en de back-upbanden getest te worden.  Van de handelingen
 	  dienen aantekeningen gemaakt te worden.  De aantekeningen, de
 	  CD-ROM, de afdrukken en de back-upbanden dienen
 	  gezamenlijk bewaard te worden.  Tijdens het herstellen kunnen
 	  de notities ervoor zorgen dat de back-upbanden vernietigd
 	  worden.  Hoe?  In plaats van <command>tar xvf
 	    /dev/sa0</command> kan per ongeluk <command>tar cvf
 	    /dev/sa0</command> worden ingetypt, waardoor de back-upband
 	  overschreven wordt.</para>
 
 	<para>Als extra veiligheidsmaatregel dienen telkens een
 	  <quote>livefs</quote> CD-ROM en twee back-upbanden gemaakt te worden.
 	  Eén van deze banden dient op een plaats op afstand
 	  bewaard te worden.  Zo'n plaats is NIET de kelder van het
 	  zelfde kantoorgebouw.  Een aantal bedrijven in het World
 	  Trade Center heeft deze les op de harde manier geleerd.  Zo'n
 	  plaats dient fysiek gescheiden te zijn van de computers en de
 	  schijven door een significante afstand.</para>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title>Na de ramp</title>
 
 	<para>De hamvraag is: heeft de hardware het overleefd?  Er zijn
 	  regelmatig back-ups gemaakt, dus zorgen over de software
 	  zijn niet nodig.</para>
 
 	<para>Indien hardware beschadigd is, dienen kapotte onderdelen
 	  vervangen te worden voordat gepoogd wordt om een computer te
 	  gebruiken.</para>
 
 	<para>Plaats de <quote>livefs</quote> CD-ROM in de CD-ROM drive indien
 	  de hardware in orde is en start de computer op.  Het originele
 	  installatiemenu wordt op het scherm getoond.  Kies het land van
 	  toepassing en kies daarna <guimenuitem>Fixit -- Repair mode with
 	    CDROM/DVD/floppy</guimenuitem> en kies het item
 	  <guimenuitem>CDROM/DVD -- Use the live filesystem
 	    CDROM/DVD</guimenuitem>. <command>restore</command> en de andere
 	  benodigde programma's staan in <filename
 	    class="directory">/mnt2/rescue</filename>.</para>
 
 	<para>Herstel elk bestandssysteem apart.</para>
 
 	<indexterm><primary><command>mount</command></primary></indexterm>
 
 	<indexterm><primary>rootpartitie</primary></indexterm>
 
 	<indexterm><primary><command>bsdlabel</command></primary></indexterm>
 
 	<indexterm><primary><command>newfs</command></primary></indexterm>
 
 	<para>Probeer de rootpartitie van de eerste schijf aan te
 	  koppelen (bijvoorbeeld <command>mount /dev/da0a
 	  /mnt</command>).  Als het schijflabel beschadigd is, gebruik
 	  dan <command>bsdlabel</command> om de schijf opnieuw te
 	  partitioneren en te labelen zodat deze overeenkomt met het
 	  afgedrukte en bewaarde label.  Gebruik voor het opnieuw
 	  aanmaken van de bestandssystemen <command>newfs</command>.
 	  Koppel de rootpartitie van de schijf opnieuw aan voor lezen
 	  en schrijven (<command>mount -u -o rw /mnt</command>).
 	  Gebruik voor het herstellen van de gegevens van dit
 	  bestandssysteem het back-upprogramma en de back-upbanden
 	  (bijvoorbeeld <command>restore vrf /dev/sa0</command>).
 	  Koppel nu het bestandssysteem af (bijvoorbeeld
 	  <command>umount /mnt</command>).  Herhaal dit voor elk
 	  beschadigd bestandssysteem.</para>
 
 	<para>Back-up de gegevens naar nieuwe banden als het systeem
 	  weer draait.  De omstandigheden die verantwoordelijk waren
 	  voor de crash of het gegevensverlies kunnen weer voorkomen.
 	  Nu een extra uur investeren, kan later grote zorgen
 	  besparen.</para>
       </sect3>
 
       <![ %not.published; [
 
 	<sect3>
 	  <title>* Er zijn geen voorbereidingen voor de ramp getroffen,
 	    wat nu?</title>
 
 	  <para></para>
 	</sect3>
 ]]>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="disks-virtual">
     <sect1info>
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <firstname>Marc</firstname>
 	  <surname>Fonvieille</surname>
 	  <contrib>Geherstructureerd en verbeterd door </contrib>
 	</author>
       </authorgroup>
     </sect1info>
 
     <title>Netwerk-, geheugen-, en bestandsgebaseerde
       bestandssystemen</title>
 
     <indexterm><primary>virtuele schijven</primary></indexterm>
 
     <indexterm>
       <primary>schijven</primary>
 
       <secondary>virtueel</secondary>
     </indexterm>
 
     <para>Naast de schijven die fysiek in de computer zitten,
       diskettes, CD's, harde schijven, enzovoort, worden er ook andere
       vormen van schijven door &os; begrepen: de <firstterm>virtuele
 	schijven</firstterm>.</para>
 
     <indexterm><primary>NFS</primary></indexterm>
 
     <indexterm><primary>Coda</primary></indexterm>
 
     <indexterm>
       <primary>schijven</primary>
 
       <secondary>geheugen</secondary>
     </indexterm>
 
     <para>Dit omvat netwerkbestandssystemen zoals het <link
 	linkend="network-nfs">Network File System</link> en Coda,
       geheugengebaseerde bestandssystemen en bestandsgebaseerde
       bestandssystemen.</para>
 
     <para>Nagelang de gebruikte versie van &os;, zijn er andere
       gereedschappen voor het aanmaken en gebruiken van
       bestandsgebaseerde en geheugengebaseerde bestandssystemen.</para>
 
     <note>
       <para>Gebruik &man.devfs.8; om de apparaatnodes transparant voor
 	de gebruiker toe te wijzen.</para>
     </note>
 
     <sect2 id="disks-mdconfig">
       <title>Bestandsgebaseerd bestandssysteem</title>
 
       <indexterm>
 	<primary>schijven</primary>
 
 	<secondary>bestandsgebaseerd</secondary>
       </indexterm>
 
       <para>Met &man.mdconfig.8; kunnen geheugenschijven, &man.md.4;,
 	ingesteld worden en aangezet worden.  Om
 	&man.mdconfig.8; te gebruiken, moet de module &man.md.4;
 	geladen worden of ondersteuning aan het
 	kernelinstellingenbestand toegevoegd worden:</para>
 
       <programlisting>device md</programlisting>
 
       <para>Het commando &man.mdconfig.8; ondersteunt drie types
 	geheugen-gebaseerde virtuele schijven: geheugenschijven die met
 	&man.malloc.9; toegewezen zijn, geheugenschijven die een
 	bestand als basis gebruiken en geheugenschijven die swapruimte
 	als basis gebruiken.  Een mogelijk gebruik is het aankoppelen
 	van een beeld van een diskette of CD dat in een bestand bewaard
 	wordt.</para>
 
       <para>Om een bestaand beeld van een bestandssysteem aan te
 	koppelen:</para>
 
       <example>
 	<title><command>mdconfig</command> gebruiken om een bestaand
 	  beeld van een bestandssysteem aan te koppelen</title>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>mdconfig -a -t vnode -f <replaceable>schijfbeeld</replaceable> -u <replaceable>0</replaceable></userinput>
 &prompt.root; <userinput>mount /dev/md<replaceable>0</replaceable> <replaceable>/mnt</replaceable></userinput></screen>
       </example>
 
       <para>Om een nieuw beeld van een bestandssysteem aan te maken met
 	&man.mdconfig.8;:</para>
 
       <example>
 	<title>Nieuwe bestandsgebaseerde schijf aanmaken met
 	  <command>mdconfig</command></title>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>dd if=/dev/zero of=<replaceable>nieuwbeeld</replaceable> bs=1k count=<replaceable>5</replaceable>k</userinput>
 5120+0 records in
 5120+0 records out
 &prompt.root; <userinput>mdconfig -a -t vnode -f <replaceable>nieuwbeeld</replaceable> -u <replaceable>0</replaceable></userinput>
 &prompt.root; <userinput>bsdlabel -w md<replaceable>0</replaceable> auto</userinput>
 &prompt.root; <userinput>newfs md<replaceable>0</replaceable>a</userinput>
 /dev/md0a: 5.0MB (10240 sectors) block size 16384, fragment size 2048
 	using 4 cylinder groups of 1.25MB, 80 blks, 192 inodes.
 super-block backups (for fsck -b #) at:
  160, 2720, 5280, 7840
 &prompt.root; <userinput>mount /dev/md<replaceable>0</replaceable>a <replaceable>/mnt</replaceable></userinput>
 &prompt.root; <userinput>df <replaceable>/mnt</replaceable></userinput>
 Filesystem 1K-blocks Used Avail Capacity  Mounted on
 /dev/md0a       4710    4  4330     0%    /mnt</screen>
       </example>
 
       <para>Indien het eenheidsnummer niet met de optie
 	<option>-u</option> gespecificeerd wordt, gebruikt
 	&man.mdconfig.8; de automatische toewijzing van &man.md.4; om
 	een ongebruikt apparaat te selecteren.  De naam van het
 	toegewezen apparaat wordt op stdout weergegeven als
 	<devicename>md4</devicename>.  Meer details staan in de
 	hulppagina van &man.mdconfig.8;.</para>
 
       <para>Het commando &man.mdconfig.8; is erg nuttig, hoewel het
 	veel opdrachten vergt om een bestandsgebaseerd bestandssysteem
 	aan te maken.  &os; wordt met &man.mdmfs.8; geleverd.  Dit
 	programma stelt een &man.md.4;-schijf in door gebruik te maken
 	van &man.mdconfig.8;, zet er een bestandssysteem op door gebruik
 	te maken van &man.newfs.8; en koppel het aan door gebruik te
 	maken van &man.mount.8;.  Om hetzelfde bestandssysteembeeld als
 	hierboven aan te maken en aan te koppelen:</para>
 
       <example>
 	<title>Instellen en aankoppelen van een bestandsgebaseerde
 	  schijf met <command>mdmfs</command></title>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>dd if=/dev/zero of=<replaceable>nieuwbeeld</replaceable> bs=1k count=<replaceable>5</replaceable>k</userinput>
 5120+0 records in
 5120+0 records out
 &prompt.root; <userinput>mdmfs -F <replaceable>nieuwbeeld</replaceable> -s <replaceable>5</replaceable>m md<replaceable>0</replaceable> <replaceable>/mnt</replaceable></userinput>
 &prompt.root; <userinput>df <replaceable>/mnt</replaceable></userinput>
 Filesystem 1K-blocks Used Avail Capacity  Mounted on
 /dev/md0        4718    4  4338     0%    /mnt</screen>
       </example>
 
       <para>Als de optie <option>md</option> zonder eenheidsnummer
 	gebruikt wordt, gebruikt &man.mdmfs.8; de automatische
 	toewijzing van &man.md.4; om automatisch een ongebruikt
 	apparaat te selecteren.  Meer details staan in de hulppagina
 	van &man.mdmfs.8;.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="disks-md-freebsd5">
       <title>Geheugengebaseerd bestandssysteem</title>
 
       <indexterm>
 	<primary>schijven</primary>
 
 	<secondary>geheugenbestandssysteem</secondary>
       </indexterm>
 
       <para>Voor een geheugen gebaseerd bestands systeem moet normaal
 	gesproken <quote>wisselbestand geheugen</quote> gebruikt worden.
 	Gebruik maken van wisselbestand geheugen wil niet perse zeggen
 	dat de geheugen schijf direct in het wisselbestand gezet wordt,
 	maar dat het bestand naar het wisselbestand geschreven kan worden
 	indien nodig.  Het is ook mogelijk om &man.malloc.9; gebaseerde
 	geheugen schijven te maken, maar door hiervan gebruik te maken
 	kan het gebeuren dat het systeem crashed als de kernel uit het
 	geheugen loopt.</para>
 
       <example>
 	<title>Nieuwe geheugengebaseerde schijf aanmaken met
 	  <command>mdconfig</command></title>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>mdconfig -a -t swap -s <replaceable>5</replaceable>m -u <replaceable>1</replaceable></userinput>
 &prompt.root; <userinput>newfs -U md<replaceable>1</replaceable></userinput>
 /dev/md1: 5.0MB (10240 sectors) block size 16384, fragment size 2048
 	using 4 cylinder groups of 1.27MB, 81 blks, 192 inodes.
 	with soft updates
 super-block backups (for fsck -b #) at:
  160, 2752, 5344, 7936
 &prompt.root; <userinput>mount /dev/md<replaceable>1</replaceable> <replaceable>/mnt</replaceable></userinput>
 &prompt.root; <userinput>df <replaceable>/mnt</replaceable></userinput>
 Filesystem 1K-blocks Used Avail Capacity  Mounted on
 /dev/md1        4718    4  4338     0%    /mnt</screen>
       </example>
 
       <example>
 	<title>Nieuwe geheugengebaseerde schijf aanmaken met
 	  <command>mdmfs</command></title>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>mdmfs -s <replaceable>5</replaceable>m md<replaceable>2</replaceable> <replaceable>/mnt</replaceable></userinput>
 &prompt.root; <userinput>df <replaceable>/mnt</replaceable></userinput>
 Filesystem 1K-blocks Used Avail Capacity  Mounted on
 /dev/md2        4846    2  4458     0%    /mnt</screen>
       </example>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Geheugenschijf van het systeem afkoppelen</title>
 
       <indexterm>
 	<primary>schijven</primary>
 
 	<secondary>geheugenschijf afkoppelen</secondary>
       </indexterm>
 
       <para>Als een geheugen- of bestandsgebaseerd bestandssysteem
 	niet gebruikt wordt, dienen alle bronnen aan het systeem
 	vrijgegeven te worden.  Koppel als eerste het bestandssysteem
 	af, gebruikt daarna &man.mdconfig.8; om de schijf van een
 	systeem los te koppelen en de bronnen vrij te geven.</para>
 
       <para>Om bijvoorbeeld alle bronnen die door
 	<filename>/dev/md4</filename> gebruikt worden los te koppelen
 	en vrij te geven:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>mdconfig -d -u <replaceable>4
 	</replaceable></userinput></screen>
 
       <para>Het is mogelijk om de informatie over ingestelde &man.md.4;
 	apparaten weer te geven door gebruik te maken van
 	<command>mdconfig -l</command>.</para>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="snapshots">
     <sect1info>
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <firstname>Tom</firstname>
 	  <surname>Rhodes</surname>
 	  <contrib>Bijgedragen door </contrib>
 	</author>
       </authorgroup>
       <!-- 15 juli 2002 -->
     </sect1info>
 
     <title>Snapshots van bestandssystemen</title>
 
     <indexterm>
       <primary>bestandssystemen</primary>
 
       <secondary>snapshots</secondary>
     </indexterm>
 
     <para>&os; biedt een mogelijkheid om samen met <link
 	linkend="soft-updates">Soft Updates</link>: snapshots van
       bestandssystemen.</para>
 
     <para>Snapshots bieden de mogelijkheid om beelden van een
       gespecificeerd bestandssysteem te maken en ze als bestand te
       behandelen.  Snapshotbestanden moeten aangemaakt worden in het
       bestandssysteem waarop de handeling wordt uitgevoerd en er mogen
       niet meer dan 20 snapshots per bestandssysteem worden aangemaakt.
       Actieve snapshots worden opgeslagen in het superblok zodat ze
       persistent zijn met afkoppel- en heraankoppelbewerkingen en met
       het opnieuw opstarten van het systeem.  Als een snapshot niet
       langer nodig is, kan het met het standaardcommando &man.rm.1;
       worden verwijderd.  Snapshots kunnen in elke volgorde verwijderd
       worden, alhoewel misschien niet alle gebruikte ruimte
       teruggewonnen wordt omdat sommige vrijgegeven blokken mogelijk
       door een ander snapshot geclaimd worden.</para>
 
     <para>De onveranderlijke bestandsvlag <option>snapshot</option>
       wordt door &man.mksnap.ffs.8; ingesteld nadat het snapshotbestand
       initieel is aangemaakt.  Het commando &man.unlink.1; maakt een
       uitzondering voor snapshotbestanden aangezien het toestaat dat ze
       verwijderd worden.</para>
 
     <para>Snapshotbestanden worden aangemaakt met &man.mount.8;.  Om
       een snapshot van <filename>/var</filename> in het bestand
       <filename>/var/snapshot/snap</filename> te plaatsen:</para>
 
     <screen>&prompt.root; <userinput>mount -o -o snapshot /var/snapshot/snap /var</userinput></screen>
 
     <para>Als alternatief kan &man.mksnap.ffs.8; gebruikt worden om een
       snapshot aan te maken:</para>
 
     <screen>&prompt.root; <userinput>mksnap_ffs /var /var/snapshot/snap</userinput></screen>
 
     <para>Snapshotbestanden kunnen gezocht worden op een
       bestandssysteem (bijvoorbeeld <filename>/var</filename>) door
       gebruik te maken van het commando &man.find.1;:</para>
 
     <screen>&prompt.root; <userinput>find /var -flags snapshot</userinput></screen>
 
     <para>Nadat een snapshot is aangemaakt, kan het voor een aantal
       dingen gebruikt worden:</para>
 
     <itemizedlist>
       <listitem>
 	<para>Sommige systeembeheerders gebruiken een snapshotbestand
 	  voor back-updoeleinden, omdat het snapshot naar CD's of band
 	  overgezet kan worden;</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>De bestandssysteem integriteit controle, &man.fsck.8;
 	  kan gebruikt worden op het snapshot.  Ervan uitgaande dat het
 	  bestandssysteem schoon was toen het werd aangekoppeld, zou dit
 	  altijd een schoon (en onveranderlijk) resultaat moeten
 	  opleveren.  Dit is in principe wat het
 	  &man.fsck.8;-achtergrondsproces doet;</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Het commando &man.dump.8; draaien op het snapshot.  Er
 	  wordt een dump teruggegeven die consistent is met het
 	  bestandssysteem en tijdsstempel van het snapshot.
 	  &man.dump.8; kan ook in één commando een
 	  snapshot maken, een dumpbeeld aanmaken en daarna het snapshot
 	  verwijderen door gebruik te maken van de vlag
 	  <option>-L</option>;</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Het snapshot kan met &man.mount.8; als bevroren beeld van
 	  het bestandssysteem worden aangekoppeld.  Om het snapshot
 	  <filename>/var/snapshot/snap</filename> aan te koppelen:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>mdconfig -a -t vnode -f /var/snapshot/snap -u 4</userinput>
 &prompt.root; <userinput>mount -r /dev/md4 /mnt</userinput></screen>
       </listitem>
     </itemizedlist>
 
     <para>Het is nu mogelijk om door de structuur van het bevroren
       bestandssysteem <filename>/var</filename> te lopen dat
       aangekoppeld is op <filename>/mnt</filename>.  Alles zal initieel
       in dezelfde toestand verkeren als op het moment dat het snapshot
       werd aangemaakt.  De enige uitzondering hierop is dat eerdere
       snapshots als bestanden met lengte nul verschijnen.  Als een
       snapshot niet meer nodig is, kan het als volgt afgekoppeld
       worden:</para>
 
     <screen>&prompt.root; <userinput>umount /mnt</userinput>
 &prompt.root; <userinput>mdconfig -d -u 4</userinput></screen>
 
     <para>Meer informatie over <option>softupdates</option> en
       snapshots van bestandssystemen, inclusief technische documenten,
       staat op de website van Marshall Kirk McKusick op <ulink
 	url="http://www.mckusick.com/"></ulink>.</para>
   </sect1>
 
   <sect1 id="quotas">
     <title>Bestandssysteemquota</title>
 
     <indexterm>
       <primary>accounten</primary>
 
       <secondary>schijfruimte</secondary>
     </indexterm>
 
     <indexterm><primary>schijfquota</primary></indexterm>
 
     <para>Quota zijn een optionele mogelijkheid van het
       besturingssysteem om de hoeveelheid schijfruimte en/of het aantal
       bestanden dat gebruikers of leden van een groep per
       bestandssysteem mogen gebruiken te beperken.  Dit wordt het
       meeste gebruikt op timesharing-systemen waar het wenselijk is om
       het aantal bronnen dat elke gebruiker of groep van gebruikers mag
       gebruiken te beperken.  Dit voorkomt dat één
       gebruiker of groep van gebruikers alle beschikbare schijfruimte
       in beslag neemt.</para>
 
     <sect2>
       <title>Schijfquota inschakelen</title>
 
       <para>Controleer alvorens te proberen om schijfquota te
 	gebruiken of quota ingesteld zijn in de kernel.  Dit gebeurt
 	door het toevoegen van de volgende regel aan het
 	kernelinstellingenbestand:</para>
 
       <programlisting>options QUOTA</programlisting>
 
       <para>De standaardkernel <filename>GENERIC</filename> heeft deze
 	optie niet aanstaan, dus is het nodig om een eigen kernel in te
 	stellen, te bouwen en te installeren om gebruik te kunnen maken
 	van schijfquota.  Meer informatie over het instellen van de
 	kernel staat in <xref linkend="kernelconfig"/>.</para>
 
       <para>Vervolgens dienen schijfquota aangezet te worden in
 	<filename>/etc/rc.conf</filename>.  Op &os;&nbsp;7.X en eerder wordt
 	deze regel toegevoegd:</para>
 
       <programlisting>enable_quotas="YES"</programlisting>
 
       <para>Voeg op &os;&nbsp;8.0-RELEASE en nieuwer in plaats daarvan deze
 	regel toe:</para>
 
       <programlisting>quota_enable="YES"</programlisting>
 
       <indexterm>
 	<primary>schijfquota</primary>
 
 	<secondary>controleren</secondary>
       </indexterm>
 
       <para>Voor fijnere controle over de opstartquota zijn extra
 	instellingsvariabelen beschikbaar.  Normaalgesproken wordt de
 	integriteit van de quota van elk bestandssysteem tijdens het
 	opstarten door &man.quotacheck.8; gecontroleerd.
 	&man.quotacheck.8; verzekert dat de gegevens in de
 	quotadatabase een juiste afspiegeling vormen van de gegevens op
 	het bestandssysteem.  Dit proces neemt erg veel tijd in beslag
 	en beïnvloedt de tijd die een systeem nodig heeft om op te
 	starten significant.  Om deze stap over te slaan, bestaat een
 	variabele in <filename>/etc/rc.conf</filename>:</para>
 
       <programlisting>check_quotas="NO"</programlisting>
 
       <para>Als laatste dient <filename>/etc/fstab</filename> bewerkt
 	te worden om schijfquota per bestandssysteem aan te zetten.
 	Hier kunnen gebruiker- of groepquota of beide worden aangezet
 	voor alle bestandssystemen.</para>
 
       <para>Om quota per gebruiker op een bestandssysteem aan te
 	zetten, dient de optie <option>userquota</option> aan het
 	optieveld toegevoegd te worden aan de regel in
 	<filename>/etc/fstab</filename> voor het bestandssysteem waar
 	quota worden aangezet.  Bijvoorbeeld:</para>
 
       <programlisting>/dev/da1s2g   /home    ufs rw,userquota 1 2</programlisting>
 
       <para>Analoog, om groepquota aan te zetten, dient de optie
 	<option>groupquota</option> in plaats van
 	<option>userquota</option> gebruikt te worden.  Om zowel
 	gebruikers- als groepsquota aan te zetten, dient de regel als
 	volgt veranderd te worden:</para>
 
       <programlisting>/dev/da1s2g   /home    ufs rw,userquota,groupquota 1 2</programlisting>
 
       <para>Standaard worden de quotabestanden opgeslagen in de
 	hoofdmap van het bestandssysteem onder de namen
 	<filename>quota.user</filename> en
 	<filename>quota.group</filename> voor respectievelijk
 	gebruikers- en groepsquota.  Meer informatie staat in
 	&man.fstab.5;.  Alhoewel de hulppagina &man.fstab.5; vermeld
 	dat een alternatieve plaats voor de quotabestanden
 	gespecificeerd kan worden, wordt dit niet aangeraden omdat de
 	verschillende quotagereedschappen dit niet juist schijnen af te
 	handelen.</para>
 
       <para>Hier aangekomen dient het systeem opnieuw opgestart te
 	worden met de nieuwe kernel.  <filename>/etc/rc</filename>
 	voert automatisch de juiste commando's uit om de initiële
 	quotabestanden aan te maken voor alle quota die in
 	<filename>/etc/fstab</filename> zijn aangezet.  Het is dus niet
 	nodig om handmatig quotabestanden met lengte nul aan te
 	maken.</para>
 
       <para>Tijdens normale bewerkingen moet het niet nodig zijn om de
 	commando's &man.quotacheck.8;, &man.quotaon.8; of
 	&man.quotaoff.8; handmatig te draaien.  Lees wel de betreffende
 	hulppagina's om bekend te raken met de werking ervan.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Quotalimieten instellen</title>
 
       <indexterm>
 	<primary>schijfquota</primary>
 
 	<secondary>limieten</secondary>
       </indexterm>
 
       <para>Indien het systeem ingesteld voor gebruik van quota,
 	controleer dan of ze echt aanstaan.  Een eenvoudige
 	manier om dit te doen is de volgende:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>quota -v</userinput></screen>
 
       <para>Er hoort een eenregelige samenvatting te verschijnen over
 	het schijfgebruik en de huidige quotalimieten voor elk
 	bestandssysteem waarop quota aanstaan.</para>
 
       <para>Nu kunnen quotalimieten toegewezen worden met
 	&man.edquota.8;.</para>
 
       <para>Er zijn verschillende opties om grenzen te stellen aan de
 	hoeveelheid schijfruimte die een gebruiker of groep mag
 	toewijzen en het aantal bestanden dat ze mogen aanmaken.
 	Toewijzingen kunnen begrensd worden met betrekking tot
 	schijfruimte (blokquota) of het aantal bestanden (inode-quota)
 	of een combinatie van beide.  Elk van deze limieten is op zijn
 	beurt weer opgesplitst in twee categoriën: harde en zachte
 	limieten.</para>
 
       <indexterm><primary>harde limiet</primary></indexterm>
 
       <para>Een harde limiet mag niet overschreden worden.  Indien een
 	gebruiker de harde limiet bereikt, mag deze geen verdere
 	toewijzingen maken op het betreffende bestandssysteem.  Indien
 	een gebruiker bijvoorbeeld een harde limiet heeft van 500 kB
 	op een bestandssysteem en er 490&nbsp;kB van gebruikt, kan deze
 	nog slechts 10&nbsp;kB toewijzen.  Een poging om 11&nbsp;kB toe
 	te wijzen zal mislukken.</para>
 
       <indexterm><primary>zachte limiet</primary></indexterm>
 
       <para>Zachte limieten kunnen voor een beperkte tijd overschreden
 	worden.  Deze periode staat bekend als de gratieperiode, die
 	standaard een week bedraagt.  Als een gebruiker de zachte
 	limiet langer dan de gratieperiode overschrijdt, verandert de
 	zachte limiet in een harde limiet en zijn er geen verdere
 	toewijzingen toegestaan.  Als de gebruiker onder de zachte
 	limiet komt, wordt de gratieperiode opnieuw ingesteld.</para>
 
       <para>Het volgende is een voorbeeld van een mogelijk gebruik van
 	&man.edquota.8;.  Als het commando &man.edquota.8; gestart
 	wordt, wordt de tekstverwerker opgestart die door de
 	omgevingsvariabele <envar>EDITOR</envar> gespecificeerd is, of
 	de tekstverwerker <application>vi</application> als de
 	variabele <envar>EDITOR</envar> niet is ingesteld.  Nu kunnen
 	de quotalimieten bewerkt worden.</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>edquota -u test</userinput></screen>
 
       <programlisting>Quotas for user test:
 /usr: kbytes in use: 65, limits (soft = 50, hard = 75)
         inodes in use: 7, limits (soft = 50, hard = 60)
 /usr/var: kbytes in use: 0, limits (soft = 50, hard = 75)
         inodes in use: 0, limits (soft = 50, hard = 60)</programlisting>
 
       <para>Normaalgesproken worden er twee regels weergegeven voor elk
 	bestandssysteem waarvoor quota gelden: één regel
 	voor de bloklimieten, en één voor de
 	inode-limieten.  Om de quotalimieten te veranderen dient de
 	waarde ervan veranderd te worden.  Om bijvoorbeeld de
 	bloklimiet van een gebruiker te veranderen van een zachte
 	limiet van 50 en een harde limiet van 75 in een zachte limiet
 	van 500 en een harde limiet van 600, dient het volgende
 	veranderd te worden:</para>
 
       <programlisting>/usr: kbytes in use: 65, limits (soft = 50, hard = 75)</programlisting>
 
       <para>In:</para>
 
       <programlisting>/usr: kbytes in use: 65, limits (soft = 500, hard = 600)</programlisting>
 
       <para>De nieuwe quotalimieten gelden zodra de tekstverwerker
 	verlaten wordt.</para>
 
       <para>Soms is het gewenst om quotalimieten in te stellen op een
 	aantal UID's.  Dit kan gedaan worden door de optie
 	<option>-p</option> van &man.edquota.8; te gebruiken.  Wijs
 	eerst de gewenste quotalimiet aan een gebruiker toe en draai
 	daarna <command>edquota -p protogebruiker
 	  beginuid-einduid</command>.  Indien bijvoorbeeld gebruiker
 	<username>test</username> de gewenste quotalimieten heeft, kan
 	het volgende commando gebruikt worden om deze quotalimieten te
 	dupliceren voor UID's 10.000 tot en met 19.999:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>edquota -p test 10000-19999</userinput></screen>
 
       <para>Meer informatie staat in de hulppagina voor
 	&man.edquota.8;.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Quotalimieten en schijfgebruik controleren</title>
 
       <indexterm>
 	<primary>schijfquota</primary>
 
 	<secondary>controleren</secondary>
       </indexterm>
 
       <para>Zowel &man.quota.1; als &man.repquota.8; kunnen gebruikt
 	worden om de quotalimieten en het schijfgebruik te controleren.
 	Het commando &man.quota.1; kan gebruikt worden om de quota van
 	zowel individuele gebruikers als groepen en het schijfgebruik
 	te controleren.  Een gebruiker mag alleen de eigen quota en de
 	quota van een groep waarvan deze lid is controleren.  Alleen de
 	beheerder mag alle gebruikers- en groepsquota bekijken.  Het
 	commando &man.repquota.8; kan gebruikt worden om een overzicht
 	te krijgen van alle quota en gebruik van bestandssystemen
 	waarvan quota aanstaan.</para>
 
       <para>Het volgende is een mogelijke uitvoer van het commando
 	<command>quota -v</command> voor een gebruiker die
 	quotalimieten heeft op twee bestandssystemen.</para>
 
       <programlisting>Disk quotas for user test (uid 1002):
      Filesystem  usage    quota   limit   grace   files   quota   limit   grace
            /usr      65*     50      75   5days       7      50      60
        /usr/var       0      50      75               0      50      60</programlisting>
 
       <indexterm><primary>gratieperiode</primary></indexterm>
 
       <para>Voor het bestandssysteem <filename>/usr</filename> in
 	bovenstaand voorbeeld overschrijdt deze gebruiker de zachte
 	limiet van 50&nbsp;kB momenteel met 15&nbsp;kB en heeft deze 5
 	dagen van de gratieperiode over.  De asterisk,
 	<literal>*</literal> geeft aan dat de gebruiker momenteel de
 	quotalimiet overschrijdt.</para>
 
       <para>Normaalgesproken worden bestandssystemen waarvan de
 	gebruiker geen schijfruimte gebruikt niet weergegeven in de
 	uitvoer van &man.quota.1;, zelfs niet als er de gebruiker een
 	quotalimiet heeft voor dat bestandssysteem.  De optie
 	<option>-v</option> geeft deze bestandssystemen weer, zoals het
 	bestandssysteem <filename>/usr/var</filename> in bovenstaand
 	voorbeeld.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Quota over NFS</title>
 
       <indexterm><primary>NFS</primary></indexterm>
 
       <para>Quota worden afgedwongen door het quota-subsysteem op de
 	NFS-server.  De daemon &man.rpc.rquotad.8; stelt
 	quota-informatie beschikbaar aan het commando &man.quota.1; op
 	de NFS-cliënts, wat de gebruikers op deze machines in
 	staat stelt hun quota-statistieken in te zien.</para>
 
       <para><command>rpc.rquotad</command> dient als volgt in
 	<filename>/etc/inetd.conf</filename> aangezet te worden:</para>
 
       <programlisting>rquotad/1      dgram rpc/udp wait root /usr/libexec/rpc.rquotad rpc.rquotad</programlisting>
 
       <para>Vervolgens dient <command>inetd</command> opnieuw gestart
 	te worden:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>/etc/rc.d/inetd restart</userinput></screen>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="disks-encrypting">
     <sect1info>
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <firstname>Lucky</firstname>
 	  <surname>Green</surname>
 	  <contrib>Bijgedragen door </contrib>
 	  <affiliation>
 	    <address>
 	      <email>shamrock@cypherpunks.to</email>
 	    </address>
 	  </affiliation>
 	</author>
       </authorgroup>
       <!-- 11 maart 2003 -->
     </sect1info>
 
     <title>Schijfpartities versleutelen</title>
 
     <indexterm>
       <primary>schijven</primary>
 
       <secondary>versleutelen</secondary>
     </indexterm>
 
     <para>&os; biedt uitstekende on-line bescherming tegen onbevoegde
       gegevenstoegang.  Bestandsrechten en Mandatory Access Control
       (MAC) (zie <xref linkend="mac"/>) helpen voorkomen dat onbevoegde
       derde partijen toegang tot de gegevens krijgen als het
       besturingssysteem actief is en de computer aanstaat.  De door het
       besturingssysteem afgedwongen rechten zijn echter niet relevant
       als een aanvaller fysieke toegang tot een computer heeft en deze
       de harde schijf van de computer in een ander systeem kan plaatsen
       om de gevoelige gegevens te kopiëren en te
       analyseren.</para>
 
     <para>Afgezien van hoe een aanvaller in het bezit van een harde
       schijf of een uitgezette computer gekomen is, kan
       <application>GEOM Based Disk Encryption (gbde)</application> de
       gegevens op het bestandssysteem van de computer zelfs tegen
       hooggemotiveerde aanvallers met aanzienlijke middelen beschermen.
       In tegenstelling tot lastige versleutelmethoden die alleen losse
       bestanden versleutelen, versleutelt
       <application>gbde</application> gehele bestandssystemen op een
       transparante manier.  De harde schijf komt nooit in aanraking met
       klare tekst.</para>
     <para>Los van hoe een aanvaller in het bezit van een harde schijf
       of een uitgezette computer gekomen is, kunnen de cryptografische
       subsystemen <application>GEOM Based Disk Encryption
 	(gbde)</application> en <command>geli</command> in &os;
       gegevens op bestandssystemen van een computer beschermen tegen
       zelfs de meer gemotiveerde belagers die ook nog eens adequate
       middelen hebben.  Anders dan met lastige versleutelingsmethoden
       die alleen individuele bestanden versleutelen, versleutelen
       <command>gbde</command> en <command>geli</command> transparant
       complete bestandssystemen.  Er komt nooit platte tekst op een
       harde schijf.</para>
 
     <sect2>
       <title>Schijven versleutelen met
 	<application>gbde</application></title>
 
       <procedure>
 	<step>
 	  <title>Word <username>root</username></title>
 
 	  <para>Het instellen van <application>gbde</application>
 	    vereist beheerdersrechten.</para>
 
 	  <screen>&prompt.user; <userinput>su -</userinput>
 Password:</screen>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <title>Voeg ondersteuning voor &man.gbde.4; aan het
 	    kernelinstellingenbestand toe</title>
 
 	  <para>Voeg de volgende regel toe aan het
 	    kernelinstellingenbestand:</para>
 
 	  <para><literal>options GEOM_BDE</literal></para>
 
 	  <para>Herbouw de kernel opnieuw zoals beschreven in <xref
 	      linkend="kernelconfig"/>.</para>
 
 	  <para>Start op met de nieuwe kernel.</para>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <para>Een alternatief voor het hercompileren van de kernel
 	    is door gebruik te maken van &man.kldload.8; om
 	    &man.gbde.4; te laden:</para>
 
 	  <screen>&prompt.root; <userinput>kldload geom_bde</userinput></screen>
 	</step>
       </procedure>
 
       <sect3>
 	<title>Versleutelde harde schijf voorbereiden</title>
 
 	<para>In het volgende voorbeeld wordt aangenomen dat er een
 	  nieuwe harde schijf aan het systeem wordt toegevoegd die een
 	  enkele versleutelde partitie zal bevatten.  Deze partitie
 	  wordt aangekoppeld als <filename>/private</filename>.
 	  <application>gbde</application> kan ook gebruikt worden om
 	  <filename>/home</filename> en <filename>/var/mail</filename>
 	  te versleutelen, maar daarvoor zijn complexere instructies
 	  nodig die buiten het bereik van deze inleiding vallen.</para>
 
 	<procedure>
 	  <step>
 	    <title>Voeg een nieuwe harde schijf toe</title>
 
 	    <para>Voeg de nieuwe harde schijf toe zoals beschreven in
 	      <xref linkend="disks-adding"/>.  In dit voorbeeld is een
 	      nieuwe harde schijfpartitie toegevoegd als
 	      <filename>/dev/ad4s1c</filename>.  De apparaten
 	      <filename>/dev/ad0s1<replaceable>*</replaceable></filename>
 	      stellen bestaande standaard &os; partities van het
 	      voorbeeldsysteem voor.</para>
 
 	    <screen>&prompt.root; <userinput>ls /dev/ad*</userinput>
 /dev/ad0        /dev/ad0s1b     /dev/ad0s1e     /dev/ad4s1
 /dev/ad0s1      /dev/ad0s1c     /dev/ad0s1f     /dev/ad4s1c
 /dev/ad0s1a     /dev/ad0s1d     /dev/ad4</screen>
 	  </step>
 
 	  <step>
 	    <title>Maak een map aan voor gbde lockbestanden</title>
 
 	    <screen>&prompt.root; <userinput>mkdir /etc/gbde</userinput></screen>
 
 	    <para>Het lockbestand voor <application>gbde</application>
 	      bevat informatie die <application>gbde</application>
 	      nodig heeft om toegang te krijgen tot versleutelde
 	      partities.  Zonder toegang tot de lockbestand is
 	      <application>gbde</application> niet in staat om de
 	      gegevens die op de versleutelde partitie staan te
 	      ontsleutelen zonder aanzienlijke handmatige tussenkomst die
 	      niet door de software ondersteund wordt.  Elke versleutelde
 	      partitie gebruikt een ander lockbestand.</para>
 	  </step>
 
 	  <step>
 	    <title>Initialiseer de gbde-partitie</title>
 
 	    <para>Een <application>gbde</application>-partitie dient
 	      geïnitialiseerd te worden voordat deze kan worden
 	      gebruikt.  Deze initialisatie dient slechts eenmalig
 	      uitgevoerd te worden:</para>
 
 	    <screen>&prompt.root; <userinput>gbde init /dev/ad4s1c -i -L /etc/gbde/ad4s1c.lock</userinput></screen>
 
 	    <para>&man.gbde.8; opent een tekstverwerker om verschillende
 	      instellingen in een sjabloon te kunnen instellen.  Stel de
 	      sector_size in op 2048 als UFS of UFS2 wordt
 	      gebruikt:</para>
 
 	    <programlisting># &dollar;FreeBSD: src/sbin/gbde/template.txt,v 1.1 2002/10/20 11:16:13 phk Exp $
 #
 # Sector size is the smallest unit of data which can be read or written.
 # Making it too small decreases performance and decreases available space.
 # Making it too large may prevent filesystems from working.  512 is the
 # minimum and always safe.  For UFS, use the fragment size
 #
 sector_size	=	2048
 [...]</programlisting>
 
 	    <para>&man.gbde.8; vraagt twee keer om de wachtwoordzin
 	      voor het beveiligen van de gegevens.  De wachtwoordzin
 	      dient beide keren hetzelfde te zijn.  De mogelijkheid van
 	      <application>gbde</application> om de gegevens te
 	      beveiligen is geheel afhankelijk de gekozen
 	      wachtwoordzin.
 	      <footnote>
 		<para>Tips met betrekking tot het kiezen van veilige
 		  wachtwoordzinnen die gemakkelijk te onthouden zijn
 		  staan op de website <ulink
 		    url="http://world.std.com/~reinhold/diceware.html">
 		    Diceware Passphrase</ulink>.</para></footnote></para>
 
 	    <para>Het commando <command>gbde init</command> maakt een
 	      lockbestand aan voor de
 	      <application>gbde</application>-partitie die in dit
 	      voorbeeld is opgeslagen als
 	      <filename>/etc/gbde/ad4s1c.lock</filename>.
 	      <application>gdbde</application> slotbestanden moeten
 	      eindigen op <quote>.lock</quote> om correct door het
 	      opstartscript <filename>/etc/rc.d/gbde</filename>
 	      gedetecteerd te worden.</para>
 
 	    <caution>
 	      <para><application>gbde</application> lockbestanden
 		<emphasis>moeten</emphasis> samen met de inhoud van
 		versleutelde partities geback-upped worden.  Hoewel het
 		verwijderen van een lockbestand op zich een gedreven
 		aanvaller er niet van weerhoudt een
 		<application>gbde</application> partitie te
 		ontsleutelen, is de wettige eigenaar zonder het
 		lockbestand niet in staat om de gegevens op de
 		versleutelde partitie te benaderen zonder een
 		aanzienlijke hoeveelheid werk die in het geheel niet
 		ondersteund wordt door &man.gbde.8; of de ontwerper
 		ervan.</para>
 	    </caution>
 	  </step>
 
 	  <step>
 	    <title>Koppel de versleutelde partitie aan de kernel</title>
 
 	    <screen>&prompt.root <userinput>gbde attach /dev/ad4s1c -l /etc/gbde/ad4s1c.lock</userinput></screen>
 
 	    <para>Er wordt om de wachtwoordzin gevraagd die gekozen is
 	      tijdens de initialisatie van de versleutelde partitie.  Het
 	      nieuwe versleutelde apparaat verschijnt in
 	      <filename>/dev</filename> als
 	      <filename>/dev/apparaatnaam.bde</filename>:</para>
 
 	    <screen>&prompt.root; <userinput>ls /dev/ad*</userinput>
 /dev/ad0        /dev/ad0s1b     /dev/ad0s1e     /dev/ad4s1
 /dev/ad0s1      /dev/ad0s1c     /dev/ad0s1f     /dev/ad4s1c
 /dev/ad0s1a     /dev/ad0s1d     /dev/ad4        /dev/ad4s1c.bde</screen>
 	  </step>
 
 	  <step>
 	    <title>Maak een bestandssysteem op het versleutelde
 	      apparaat</title>
 
 	    <para>Nu het versleutelde apparaat aan de kernel gekoppeld
 	      is, kan een bestandssysteem op het apparaat aangemaakt
 	      worden.  Met &man.newfs.8; kan een bestandssysteem op het
 	      versleutelde apparaat aangemaakt wordne.  Aangezien het
 	      veel sneller is om een nieuw UFS2 bestandssysteem te
 	      initialiseren dan om een oud UFS1 bestandssysteem te
 	      initialiseren, is het aan te raden om &man.newfs.8; met de
 	      optie <option>-O2</option> te gebruiken.</para>
 
 	    <screen>&prompt.root; <userinput>newfs -U -O2 /dev/ad4s1c.bde</userinput></screen>
 
 	    <note>
 	      <para>Voer &man.newfs.8; uit op een aangekoppelde
 		<application>gbde</application>-partitie die
 		geïndificeerd wordt door de uitbreiding
 		<filename><replaceable>*</replaceable>.bde</filename> op
 		de apparaatnaam.</para>
 	    </note>
 	  </step>
 
 	  <step>
 	    <title>Mount de versleutelde partitie</title>
 
 	    <para>Maak een koppelpunt voor het versleutelde
 	      bestandssysteem aan:</para>
 
 	    <screen>&prompt.root; <userinput>mkdir /private</userinput></screen>
 
 	    <para>Mount het versleutelde bestandssysteem:</para>
 
 	    <screen>&prompt.root; <userinput>mount /dev/ad4s1c.bde /private</userinput></screen>
 	  </step>
 
 	  <step>
 	    <title>Controleer of het versleutelde bestandssysteem
 	      beschikbaar is</title>
 
 	    <para>Het versleutelde bestandssysteem is nu zichtbaar
 	      met &man.df.1; en gebruiksklaar:</para>
 
 	    <screen>&prompt.user; <userinput>df -H</userinput>
 Filesystem        Size   Used  Avail Capacity  Mounted on
 /dev/ad0s1a      1037M    72M   883M     8%    /
 /devfs            1.0K   1.0K     0B   100%    /dev
 /dev/ad0s1f       8.1G    55K   7.5G     0%    /home
 /dev/ad0s1e      1037M   1.1M   953M     0%    /tmp
 /dev/ad0s1d       6.1G   1.9G   3.7G    35%    /usr
 /dev/ad4s1c.bde   150G   4.1K   138G     0%    /private</screen>
 	  </step>
 	</procedure>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title>Bestaande versleutelde bestandssystemen aankoppelen</title>
 
 	<para>Elke keer nadat het systeem is opgestart dient elk
 	  versleuteld bestandssysteem opnieuw aan de kernel gekoppeld
 	  te worden, op fouten gecontroleerd te worden, en aangekoppeld
 	  te worden voordat de bestandssystemen gebruikt kunnen worden.
 	  De benodigde commando's dienen als de gebruiker
 	  <username>root</username> uitgevoerd te worden.</para>
 
 	<procedure>
 	  <step>
 	    <title>Koppel de gbde-partitie aan de kernel</title>
 
 	    <screen>&prompt.root <userinput>gbde attach /dev/ad4s1c -l /etc/gbde/ad4s1c.lock</userinput></screen>
 
 	    <para>Er wordt om de wachtwoordzin gevraagd die gekozen is
 	      tijdens de initialisatie van de versleutelde
 	      <application>gbde</application>-partitie.</para>
 	  </step>
 
 	  <step>
 	    <title>Controleer het bestandssysteem op fouten</title>
 
 	    <para>Aangezien het nog niet mogelijk is om versleutelde
 	      bestandssystemen op te nemen in
 	      <filename>/etc/fstab</filename> voor automatische controle,
 	      dienen de bestandssystemen voordat ze aangekoppeld worden
 	      handmatig op fouten gecontroleerd te worden door
 	      &man.fsck.8; uit te voeren:</para>
 
 	    <screen>&prompt.root; <userinput>fsck -p -t ffs /dev/ad4s1c.bde</userinput></screen>
 	  </step>
 
 	  <step>
 	    <title>Mount het versleutelde bestandssysteem</title>
 
 	    <screen>&prompt.root; <userinput>mount /dev/ad4s1c.bde /private</userinput></screen>
 
 	    <para>Het versleutelde bestandssysteem is nu klaar voor
 	      gebruik.</para>
 	  </step>
 	</procedure>
 
 	<sect4>
 	  <title>Versleutelde partities automatisch aankoppelen</title>
 
 	  <para>Het is mogelijk om een script aan te maken om
 	    automatisch een versleutelde partitie aan te koppelen, op
 	    fouten te controleren en aan te koppelen, maar vanwege
 	    veiligheidsredenen dient het script niet het wachtwoord
 	    voor &man.gbde.8; te bevatten.  In plaats hiervan wordt het
 	    aangeraden om zulke scripts handmatig uit te voeren en het
 	    wachtwoord via de console of &man.ssh.1; te geven.</para>
 
 	  <para>Als alternatief, wordt er een <filename>rc.d</filename>
 	    script bijgeleverd.  De argumenten kunnen via &man.rc.conf.5;
 	    doorgegeven worden.  Bijvoorbeeld:</para>
 
 	  <programlisting>gbde_autoattach_all="YES"
 gbde_devices="ad4s1c"
 gbde_lockdir="/etc/gbde"</programlisting>
 
 	  <para>Hierdoor is het noodzakelijk dat de wachtwoordzin voor
 	    <application>gbde</application> bij het starten wordt
 	    ingegeven.  Na het invoeren van de juiste wachtwoordzin
 	    wordt de met <application>gbde</application> versleutelde
 	    partitie automatisch aangekoppeld.  Dit kan erg handig zijn
 	    bij het gebruik van <application>gbde</application> op
 	    notebooks.</para>
 	</sect4>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title>Door gbde gebruikte cryptografische
 	  beschermingen</title>
 
 	<para>&man.gbde.8; versleutelt de sectorlading door gebruik te
 	  maken van 128-bit AES in CBC-modus.  Elke sector op de schijf
 	  wordt met een andere AES-sleutel versleuteld.  Meer
 	  informatie over het cryptografische ontwerp van
 	  <application>gbde</application>, inclusief de methode die
 	  gebruikt wordt om de sectorsleutels van de door de gebruiker
 	  gegeven wachtwoordzin af te leiden, staan in
 	  &man.gbde.4;.</para>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title>Compatibiliteitspunten</title>
 
 	<para>&man.sysinstall.8; is niet compatibel met apparaten die
 	  met <application>gbde</application> versleuteld zijn.  Alle
 	  <devicename><replaceable>*</replaceable>.bde</devicename>
 	  apparaten moeten van de kernel ontkoppeld worden voordat
 	  &man.sysinstall.8; gebruikt wordt om te voorkomen dat het
 	  crasht tijdens het initiële zoeken naar apparaten.  Om
 	  het versleutelde apparaat dat in dit voorbeeld gebruikt wordt
 	  te ontkoppelen:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>gbde detach /dev/ad4s1c</userinput></screen>
 
 	<para><application>gbde</application> kan niet met
 	  <application>vinum</application> volumes gebruikt worden,
 	  omdat &man.vinum.4; geen gebruik maakt van het subsysteem
 	  &man.geom.4;.</para>
       </sect3>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <sect2info>
 	<authorgroup>
 	  <author>
 	    <firstname>Daniel</firstname>
 	    <surname>Gerzo</surname>
 	    <contrib>Bijgedragen door </contrib>
 	  </author>
 	</authorgroup>
 	<!-- Date of writing: 28 November 2005 -->
       </sect2info>
 
       <title>Schijfversleuteling met <command>geli</command></title>
 
       <para>Een alternatieve cryptografische GEOM klassie is beschikbaar
 	- <command>geli</command>.  Deze wordt
 	op het moment ontwikkeld door &a.pjd;.  <command>geli</command>
 	verschilt van <command>gbde</command> in de mogelijkheden en in
 	het gebruik van een andere methode voor het
 	versleutelen.</para>
 
       <para>De meest belangrijke mogelijkheden van &man.geli.8;
 	zijn:</para>
 
       <itemizedlist>
 	<listitem>
 	  <para>Gebruikt het &man.crypto.9; framework;  als
 	    cryptografische hardware aanwezig is, gebruikt
 	    <command>geli</command> die automatisch;</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Ondersteunt meedere cryptografische algoritmen.  Op dit
 	    moment AES, Blowfish en 3DES;</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Staat toe dat de root-partitie wordt versleuteld.  De
 	    wachtwoordzin die wordt gebruikt om de root-partitie te
 	    versleutelen wordt opgevraagd tijdens het starten van een
 	    systeem;</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Staat het gebruik van twee onafhankelijke sleutels toe,
 	    bijvoorbeeld een <quote>sleutel</quote> en een
 	    <quote>bedrijfssleutel</quote>);</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para><command>geli</command> is snel;  het werkt met
 	    sector-naar-sector versleuteling;</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Ondersteunt back-up en restore van Master Keys.  Als
 	    een gebruiker sleutels moet vernietigen, is het mogelijk
 	    weer toegang te krijgen tot de gegevens door sleutels uit
 	    een back-up te halen;</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Ondersteunt het koppelen van een schijf met een
 	    willekeurige, eenmalige sleutel.  Handig voor
 	    swap-partities en tijdelijke bestandssystemen.</para>
 	</listitem>
       </itemizedlist>
 
       <para>Meer mogelijkheden van <command>geli</command> staan
 	beschreven in de handleiding van &man.geli.8;.</para>
 
       <para>De volgende stappen beschrijven hoe ondersteuning voor
 	<command>geli</command> in de &os;-kernel ingeschakeld kan
 	worden en hoe een nieuwe <command>geli</command>
 	versleutelingsvoorziening gemaakt kan worden.</para>
 
       <para>Het is noodzakelijk super-user rechten te hebben omdat
 	de kernel wordt aangepast.</para>
 
       <procedure>
 	<step>
 	  <title>Toevoegen van <command>geli</command>-ondersteuning</title>
 
 	  <para>Voeg de volgende regels toe aan het bestand met
 	    kernelinstellingen:</para>
 
 	  <programlisting>options GEOM_ELI
 device crypto</programlisting>
 
 	  <para>Herbouw de kernel zoals beschreven is in <xref
 	      linkend="kernelconfig"/>.</para>
 
 	  <para>De <command>geli</command>-module kan ook bij het
 	    opstarten geladen worden.  Voeg de volgende regel toe aan
 	    <filename>/boot/loader.conf</filename>:</para>
 
 	  <programlisting>geom_eli_load="YES"</programlisting>
 
 	  <para>Nu hoort &man.geli.8; door de kernel ondersteund te
 	    worden.</para>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <title>Een Master Key genereren</title>
 
 	  <para>Het volgende voorbeeld beschrijft hoe een
 	    sleutelbestand te maken, dat wordt gebruikt als onderdeel
 	    van de Master Key voor de versleutelde dienst die wordt
 	    aangekoppeld onder <filename
 	      class="directory">/private</filename>.  Het sleutelbestand
 	    zorgt voor wat willekeurige gegevens die worden gebruikt
 	    om de Master Key te versleutelen.  De Master Key wordt ook
 	    door een wachtwoordzin beschermd.  De sectorgrootte van de
 	    dienst wordt 4&nbsp;kB.  Ook wordt beschreven hoe de
 	    <command>geli</command>-dienst te koppelen, er een
 	    bestandsysteem op te maken, dat aan te koppelen, hoe ermee
 	    te werken en tenslotte hoe te ontkoppelen.</para>
 
 	  <para>Het wordt aangeraden een grotere sectorgrootte in te
 	    stellen (zoals 4&nbsp;kB) voor betere prestaties.</para>
 
 	  <para>De Master Key wordt beschermd door een wachtwoordzin en
 	    de gegevensbron voor het sleutelbestand wordt
 	    <filename>/dev/random</filename>.  De sectorgrootte van
 	    <filename>/dev/da2.eli</filename>, die als dienst wordt
 	    aangeduid, wordt 4&nbsp;kB.</para>
 
 	  <screen>&prompt.root; <userinput>dd if=/dev/random of=/root/da2.key bs=64 count=1</userinput>
 &prompt.root; <userinput>geli init -s 4096 -K /root/da2.key /dev/da2</userinput>
 Enter new passphrase:
 Reenter new passphrase:</screen>
 
 	  <para>Het is niet verplicht om zowel een wachtwoordzijn als
 	    een sleutelbestand te gebruiken.  De methodes kunnen
 	    onafhankelijk van elkaar gebruikt worden.</para>
 
 	  <para>Als een sleutelbestand wordt opgegeven als
 	    <quote>-</quote>, wordt de standaardinvoer gebruikt.  In
 	    het onderstaande voorbeeld wordt aangegeven hoe meer dan
 	    een sleutelbestand kan worden gebruikt.</para>
 
 	  <screen>&prompt.root; <userinput>cat sleutelbestand1 sleutelbestand2 sleutelbestand3 | geli init -K - /dev/da2</userinput></screen>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <title>De dienst koppelen met de gemaakte sleutel</title>
 
 	  <screen>&prompt.root; <userinput>geli attach -k /root/da2.key /dev/da2</userinput>
 Enter passphrase:</screen>
 
 	  <para>Het nieuwe platte tekst-apparaat wordt
 	    <filename>/dev/<replaceable>da2</replaceable>.eli</filename>
 	    genoemd.</para>
 
 	  <screen>&prompt.root; <userinput>ls /dev/da2*</userinput>
 /dev/da2  /dev/da2.eli</screen>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <title>Het nieuwe bestandssysteem maken</title>
 
 	  <screen>&prompt.root; <userinput>dd if=/dev/random of=/dev/da2.eli bs=1m</userinput>
 &prompt.root; <userinput>newfs /dev/da2.eli</userinput>
 &prompt.root; <userinput>mount /dev/da2.eli /private</userinput></screen>
 
 	  <para>Het versleutelde bestandssysteem moet nu zichtbaar zijn
 	    voor &man.df.1; en beschikbaar zijn voor gebruik:</para>
 
 	  <screen>&prompt.root; <userinput>df -H</userinput>
 Filesystem     Size   Used  Avail Capacity  Mounted on
 /dev/ad0s1a    248M    89M   139M    38%    /
 /devfs         1.0K   1.0K     0B   100%    /dev
 /dev/ad0s1f    7.7G   2.3G   4.9G    32%    /usr
 /dev/ad0s1d    989M   1.5M   909M     0%    /tmp
 /dev/ad0s1e    3.9G   1.3G   2.3G    35%    /var
 /dev/da2.eli   150G   4.1K   138G     0%    /private</screen>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <title>De dienst afkoppelen</title>
 
 	  <para>Als het werk met de versleutelde partitie is
 	    afgehandeld en de <filename
 	      class="directory">/private</filename>-partitie niet langer
 	    nodig is, dan is het verstandig te overwegen de met
 	    <command>geli</command> versleutelde partitie af te koppelen
 	    van het bestandssysteem en de kernel.</para>
 
 	  <screen>&prompt.root; <userinput>umount /private</userinput>
 &prompt.root; <userinput>geli detach da2.eli</userinput></screen>
 	</step>
       </procedure>
 
       <para>Meer informatie over &man.geli.8; staat in de
 	handleiding.</para>
 
       <sect3>
 	<title>Gebruik maken van het <filename>geli</filename>
 	  <filename>rc.d</filename> script.</title>
 
 	<para>Bij <command>geli</command> hoort een <filename>rc.d</filename>
 	  script dat gebruikt kan worden om het gebruik van
 	  <command>geli</command> te vereenvoudigen.  Een voorbeeld van
 	  hoe <command>geli</command> met &man.rc.conf.5; ingesteld
 	  kan worden volgt:</para>
 
 	<programlisting>geli_devices="da2"
 geli_da2_flags="-p -k /root/da2.key"</programlisting>
 
 	<para>Hiermee wordt <filename>/dev/da2</filename> ingesteld als
 	  <command>geli</command>-dienst met Master Key-bestand
 	  <filename>/root/da2.key</filename> en <command>geli</command>
 	  gebruikt geen wachtwoordzin als de dienst wordt gekoppeld
 	  (dit kan alleen gebruikt worden als <option>-P</option> is meegegeven
 	  tijdens de <literal>geli init</literal> fase van
 	  <command>geli</command>).  Een systeem ontkoppelt de
 	  <command>geli</command>-dienst van de kernel voordat het
 	  afsluit.</para>
 
 	<para>Meer informatie over het instellen van rc.d staat in
 	  het onderdeel over <link
 	    linkend="configtuning-rcd">rc.d</link>.</para>
       </sect3>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="swap-encrypting">
     <sect1info>
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <firstname>Christian</firstname>
 	  <surname>Brüffer</surname>
 	  <contrib>Geschreven door </contrib>
 	</author>
       </authorgroup>
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <firstname>Remko</firstname>
 	  <surname>Lodder</surname>
 	  <contrib>Vertaald door </contrib>
 	</author>
       </authorgroup>
     </sect1info>
 
     <title>Het versleutelen van de wisselbestand ruimte</title>
 
     <indexterm>
       <primary>swap</primary>
       <secondary>encrypting</secondary>
     </indexterm>
 
     <para>Het versleutelen van de wisselbestand ruimte is gemakkelijk
       met &os; te configureren.
       Afhankelijk van welke versie er gebruikt wordt zijn er verschillende
       configuratie opties en instellingen mogelijk.  De &man.gbde.8; en
       &man.geli.8; programma's kunnen gebruikt worden voor het versleutelen
       van het wisselbestand.  Beide systemen maken gebruik van het
       <filename>encswap</filename>
       <link linkend="configtuning-rcd">rc.d</link> script.</para>
 
     <para>De vorige sectie, <link linkend="disks-encrypting">Schijfpartities
 	versleutelen</link>, biedt een korte discussie over de verschillende
       versleutel systemen.</para>
 
     <sect2>
       <title>Waarom moet het wisselbestand versleuteld worden?</title>
 
       <para>Net als met het versleutelen van harde schijven, wordt het
 	versleutelen van het wisselbestand gebruikt om gevoelige data
 	te beschermen.  Stelt u eens een applicatie voor dat omgaat het
 	wachtwoorden.  Zolang deze wachtwoorden in het fysieke geheugen
 	blijven is er niets aan de hand.  Echter zodra deze verplaatst
 	worden naar het wisselbestand om ruimte te maken voor andere
 	applicaties, kan het gebeuren dat de wachtwoorden onbeschermd
 	op de harde schijf geschreven worden, waardoor het makkelijk
 	te achterhalen is voor iemand die kwaad wilt.  Het versleutelen
 	van het wisselbestand biedt hierin een mogelijke uitkomst.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Voorbereiding</title>
 
       <note>
 	<para>Tot het einde van deze sectie zal <devicename>ad0s1b</devicename>
 	  het wisselbestand bevatten.</para>
       </note>
 
       <para>Tot op dit moment is het wisselbestand niet versleuteld.  Het
 	is mogelijk dat er reeds wachtwoorden of andere gevoelige data
 	onbeschermd op de harde schijf geschreven zijn.  Om dit te
 	corrigeren, moet de data op de swap partitie overschreven worden
 	met willekeurige data:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>dd if=/dev/random of=/dev/ad0s1b bs=1m</userinput></screen>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Versleutelen van het wisselbestand met &man.gbde.8;</title>
 
       <para>Er moet gebruik gemaakt worden van het <literal>.bde</literal>
 	achtervoegsel aan het apparaat in de respectievelijke
 	<filename>/etc/fstab</filename>-regel betreffende het
 	wisselbestand:</para>
 
       <programlisting># Device		Mountpoint	FStype	Options		Dump	Pass#
 /dev/ad0s1b.bde		none		swap	sw		0	0</programlisting>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Versleutelen van het wisselbestand met &man.geli.8;</title>
 
       <para>Het opzetten van &man.geli.8; voor het versleutelen van het
 	wisselbestand is hetzelfde als dat van &man.gbde.8;.  Hier moet
 	echter gebruik gemaakt worden van het <literal>.eli</literal>
 	achtervoegsel aan het apparaat in de respectievelijke
 	<filename>/etc/fstab</filename> wisselbestand regel:</para>
 
       <programlisting># Device		Mountpoint	FStype	Options		Dump	Pass#
 /dev/ad0s1b.eli		none		swap	sw		0	0</programlisting>
 
       <para>&man.geli.8; maakt standaard gebruik van het <acronym>AES</acronym>
 	algoritme met een sleutellengte van 128 bits.</para>
 
       <para>Optioneel kunnen deze standaardwaarden worden aangepast door
 	gebruik te maken van de <literal>geli_swap_flags</literal> optie
 	in <filename>/etc/rc.conf</filename>.  De volgende regel verteld
 	het <filename>encswap</filename> rc.d bestand om een &man.geli.8;
 	wisselbestand te maken met het Blowfish algoritme met een sleutel
 	lengte van 128 bit, een sectorgrootte van 4 kilobytes en met de
 	optie <quote>ontkoppelen nadat de laatste afsluiting</quote>
 	gezet:</para>
 
       <programlisting>geli_swap_flags="-e blowfish -l 128 -s 4096 -d"</programlisting>
 
       <para>Zie de uitleg over het <command>onetime</command> commando in
 	de &man.geli.8; handleiding voor een lijst van mogelijke opties.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Controleren of het werkt</title>
 
       <para>Zodra het systeem opnieuw opgestart is kan gekeken worden
 	of alles nog goed werkt door gebruik te maken van het
 	<command>swapinfo</command> commando.</para>
 
       <para>Als gebruik gemaakt wordt van &man.gbde.8;:</para>
 
       <screen>&prompt.user; <userinput>swapinfo</userinput>
 Device          1K-blocks     Used    Avail Capacity
 /dev/ad0s1b.bde    542720        0   542720     0%</screen>
 
       <para>Als gebruik gemaakt wordt van &man.geli.8;:</para>
 
       <screen>&prompt.user; <userinput>swapinfo</userinput>
 Device          1K-blocks     Used    Avail Capacity
 /dev/ad0s1b.eli    542720        0   542720     0%</screen>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="disks-hast">
     <sect1info>
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <firstname>Daniel</firstname>
 	  <surname>Gerzo</surname>
 	  <contrib>Bijgedragen door </contrib>
 	</author>
       </authorgroup>
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <firstname>Freddie</firstname>
 	  <surname>Cash</surname>
 	  <contrib>Met informatie van </contrib>
 	</author>
 	<author>
 	  <firstname>Pawel Jakub</firstname>
 	  <surname>Dawidek</surname>
 	</author>
 	<author>
 	  <firstname>Michael W.</firstname>
 	  <surname>Lucas</surname>
 	</author>
 	<author>
 	  <firstname>Viktor</firstname>
 	  <surname>Petersson</surname>
 	</author>
       </authorgroup>
       <!-- Datum van schrijven: 26 februari 2011 -->
     </sect1info>
 
     <title>Highly Available Storage (HAST)</title>
 
     <indexterm>
       <primary>HAST</primary>
 
       <secondary>hoge beschikbaarheid</secondary>
     </indexterm>
 
     <sect2>
       <title>Overzicht</title>
 
       <para>Hoge beschikbaarheid is een van de hoofdzaken in serieuze zakelijke
 	toepassingen en hoog beschikbare opslag is een sleutelonderdeel in zulke
 	omgevingen.  Hoog beschikbare opslag, of <acronym>HAST<remark
 	  role="acronym">Highly Available STorage</remark></acronym>, werd
 	ontwikkeld door &a.pjd; als een raamwerk dat transparante opslag van
 	dezelfde gegevens toestaat over fysiek gescheiden machines die verbonden
 	zijn door een TCP/IP-netwerk.  <acronym>HAST</acronym> kan gezien worden
 	als een netwerkgebaseerde RAID1 (spiegel) en is vergelijkbaar met het
 	DRBD&reg; opslagsysteem bekend van het GNU/&linux; platform.  In
 	combinatie met andere eigenschappen voor hoge beschikbaarheid van &os;
 	zoals <acronym>CARP</acronym> maakt <acronym>HAST</acronym> het mogelijk
 	om een opslagcluster met hoge beschikbaarheid te bouwen dat resistent is
 	tegen falende hardware.</para>
 
       <para>Na het lezen van deze sectie weet u:</para>
 
       <itemizedlist>
 	<listitem>
 	  <para>Wat <acronym>HAST</acronym> is, hoe het werkt en welke
 	    mogelijkheden het biedt.</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Hoe <acronym>HAST</acronym> op &os; te op te zetten en te
 	    gebruiken.</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Hoe <acronym>CARP</acronym> en &man.devd.8; te integreren om een
 	    robuust opslagsysteem te bouwen.</para>
 	</listitem>
       </itemizedlist>
 
       <para>Voor het lezen van deze sectie dient u:</para>
 
       <itemizedlist>
 	<listitem>
 	  <para>De beginselen van &unix; en &os; te begrijpen (<xref
 	      linkend="basics"/>).</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Te weten hoe de netwerkinterfaces en andere kerndeelsystemen van
 	    &os; in te stellen (<xref linkend="config-tuning"/>).</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Netwerken op &os; goed te begrijpen (<xref
 	      linkend="network-communication"/>).</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>&os;&nbsp;8.1-RELEASE of nieuwer te gebruiken.</para>
 	</listitem>
       </itemizedlist>
 
       <para>Het <acronym>HAST</acronym>-project werd gesponsord door The &os;
 	Foundation met ondersteuning van <ulink url="http://www.omc.net/">
 	  OMCnet Internet Service GmbH</ulink> en <ulink
 	  url="http://www.transip.nl/">TransIP BV</ulink>.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Eigenschappen van HAST</title>
 
       <para>De belangrijkste eigenschappen van <acronym>HAST</acronym>
 	zijn:</para>
 
       <itemizedlist>
 	<listitem>
 	  <para>Het kan gebruikt worden om I/O-fouten op lokale harde schijven
 	    te maskeren.</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Agnostisch qua bestandssysteem, dus het werkt met elk
 	    bestandssysteem dat door &os; wordt ondersteund.</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Efficiënte en snelle hersynchronisatie, alleen de blokken
 	    die zijn veranderd toen een knooppunt uitstond worden
 	    gesynchroniseerd.</para>
 	</listitem>
 
 	<!--
 	<listitem>
 	  <para>Het heeft verschillende synchronisatiemodi die een snelle
 	    failover mogelijk maken.</para>
 	</listitem>
 	-->
 
 	<listitem>
 	  <para>Het kan gebruikt worden in reeds uitgerolde omgevingen om
 	    aanvullende redundantie toe te voegen.</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Samen met <acronym>CARP</acronym>,
 	    <application>Heartbeat</application> of andere gereedschappen kan
 	    het worden gebruikt om een robuust en duurzaam opslagsysteem te
 	    bouwen.</para>
 	</listitem>
       </itemizedlist>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Werking van HAST</title>
 
       <para>Omdat <acronym>HAST</acronym> synchrone replicatie op blokniveau
 	van elk opslagmedium naar verscheidene machines biedt, heeft het
 	tenminste twee knooppunten (fysieke machines) nodig &mdash; het
 	<literal>primaire</literal> (ook bekend als <literal>meester</literal>)
 	knooppunt en het <literal>secundaire</literal>
 	(<literal>slaaf</literal>) knooppunt.  Tezamen worden deze twee
 	machines een cluster genoemd.</para>
 
       <note>
 	<para>HAST is momenteel beperkt tot een totaal van twee
 	  clusterknooppunten.</para>
       </note>
 
       <para>Aangezien <acronym>HAST</acronym> in een primaire-secundaire
 	configuratie werkt, kan er op elk moment slechts één van
 	de clusterknooppunten actief zijn.  Het <literal>primaire</literal>
 	knooppunt, ookwel <literal>actief</literal>, is degene die alle
 	I/O-verzoeken aan apparaten die door <acronym>HAST</acronym> worden
 	beheerd afhandelt.  Het <literal>secundaire</literal> knooppunt wordt
 	dan automatisch gesynchroniseerd vanuit het <literal>primaire</literal>
 	knooppunt.</para>
 
       <para>De fysieke componenten van het <acronym>HAST</acronym>-systeem
 	zijn:</para>
 
       <itemizedlist>
 	<listitem>
 	  <para>lokale schijf (op primair knooppunt)</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>schijf op verre machine (secundair knooppunt)</para>
 	</listitem>
       </itemizedlist>
 
       <para><acronym>HAST</acronym> werkt synchroon op blokniveau, wat het
 	transparant maakt voor bestandssystemen en toepassingen.
 	<acronym>HAST</acronym> biedt reguliere GEOM-aanbieders aan in <filename
 	  class="directory">/dev/hast/</filename> voor zowel andere
 	gereedschappen als toepassingen, er is dus geen verschil tussen het
 	gebruik van apparaten die door <acronym>HAST</acronym> worden geleverd
 	en rauwe schijven, partities, etc.</para>
 
       <para>Elke bewerking met betrekking tot schrijven, verwijderen of spoelen
 	wordt naar de plaatselijke schijf en over TCP/IP naar de verre schijf
 	gestuurd.  Elke leesbewerking wordt gedaan door de plaatselijke schijf,
 	tenzij de plaatselijke schijf niet actueel is of er een I/O-fout
 	optreed.  In zulke gevallen wordt de leesbewerking naar het secundaire
 	knooppunt gestuurd.</para>
 
       <sect3>
 	<title>Synchronisatie- en replicatiemodi</title>
 
 	<para><acronym>HAST</acronym> probeert om een snel herstel van fouten
 	  te leveren.  Om deze reden is het heel belangrijk om de
 	  synchronisatietijd te verkorten nadat een knooppunt is hersteld van
 	  een uitval.  Om een snelle synchronisatie te leveren, beheert
 	  <acronym>HAST</acronym> op de schijf een bitmap van gebruikte extents
 	  en synchroniseert het die alleen tijdens een reguliere synchronisatie
 	  (met uitzondering van de initiëe synchronisatie).</para>
 
 	<para>Er zijn vele manieren om synchronisatie af te handelen.
 	  <acronym>HAST</acronym> implementeert meerdere replicatiemodi om
 	  verschillende synchronisatiemethodes af te handelen:</para>
 
 	<itemizedlist>
 	  <listitem>
 	    <para><emphasis>memsync</emphasis>: rapporteer een schrijfbewerking
 	      als voltooid wanneer de plaatselijke schrijfbewerking klaar is en
 	      wanneer het verre knooppunt de gegevensaankomst bevestigt, maar
 	      voordat het de gegevens daadwerkelijk heeft opgeslagen.  De
 	      gegevens op het verre knooppunt zullen meteen na het versturen van
 	      de bevestiging worden opgeslagen.  Deze modus is bedoeld om
 	      latency te verminderen en nog steeds een zeer goede
 	      betrouwbaarheid te bieden.  De replicatiemodus
 	      <emphasis>memsync</emphasis> is momenteel niet
 	      geïmplementeerd.</para>
 	  </listitem>
 
 	  <listitem>
 	    <para><emphasis>fullsync</emphasis>: rapporteer een schrijfbewerking
 	      als voltooid wanneer zowel de plaatselijke en de verre
 	      schrijfbewerking voltooid zijn.  Dit is de veiligste en traagste
 	      replicatiemodus.  Dit is de standaardmodus.</para>
 	  </listitem>
 
 	  <listitem>
 	    <para><emphasis>async</emphasis>: rapporteer de schrijfbewerking als
 	      voltooid wanneer de plaatselijke schrijfbewerking klaar is.  Dit
 	      is de snelste en gevaarlijkste replicatiemodus.  Het dient
 	      gebruikt te worden wanneer er naar een ver knooppunt wordt
 	      gerepliceerd en de latency te hoog is voor andere modi.  De
 	      replicatiemodus <emphasis>async</emphasis> is momenteel niet
 	      geïmplementeerd.</para>
 	  </listitem>
 	</itemizedlist>
 
 	<warning>
 	  <para>Momenteel wordt alleen de replicatiemodus
 	    <emphasis>fullsync</emphasis> ondersteund.</para>
 	</warning>
       </sect3>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>HAST-configuratie</title>
 
       <para><acronym>HAST</acronym> heeft ondersteuning voor
 	<literal>GEOM_GATE</literal> nodig om te kunnen functioneren.  De kernel
 	<literal>GENERIC</literal> bevat standaard <emphasis>geen</emphasis>
 	<literal>GEOM_GATE</literal>, de laadbare module
 	<filename>geom_gate.ko</filename> is echter beschikbaar in de
 	standaardinstallatie van &os;.  Zorg ervoor dat deze module beschikbaar
 	is voor afgeslankte systemen.  Het is ook mogelijk om ondersteuning voor
 	<literal>GEOM_GATE</literal> statisch in de kernel te bouwen, door deze
 	regel aan het kernelconfiguratiebestand toe te voegen:</para>
 
       <programlisting>options	GEOM_GATE</programlisting>
 
       <para>Het <acronym>HAST</acronym>-raamwerk bestaat vanuit het
 	besturingssysteem gezien uit verschillende delen:</para>
 
       <itemizedlist>
 	<listitem>
 	  <para>het daemon &man.hastd.8; dat verantwoordelijk is voor de
 	    gegevenssynchronisatie,</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>het beheerprogramma &man.hastctl.8; voor de gebruikers,</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>het configuratiebestand &man.hast.conf.5;.</para>
 	</listitem>
       </itemizedlist>
 
       <para>Het volgende voorbeeld beschrijft hoe twee knooppunten in een
 	<literal>meester</literal>-<literal>slaaf</literal> /
 	<literal>primaire</literal>-<literal>secundaire</literal> opstelling te
 	configureren door <acronym>HAST</acronym> te gebruiken om de gegevens
 	tussen de twee te repliceren.  De knooppunten worden
 	<literal><replaceable>hasta</replaceable></literal> met IP-adres
 	<replaceable>172.16.0.1</replaceable> en
 	<literal><replaceable>hastb</replaceable></literal> met IP-adres
 	<replaceable>172.16.0.2</replaceable> genoemd.  Beide knooppunten hebben
 	een toegewijde harde schijf
 	<devicename>/dev/<replaceable>ad6</replaceable></devicename> van
 	dezelfde grootte om met <acronym>HAST</acronym> te werken.  De
 	<acronym>HAST</acronym>-pool (soms ook een hulpbron genoemd, i.e., de
 	GEOM-aanbieder in <filename class="directory">/dev/hast/</filename>)
 	wordt <filename><replaceable>test</replaceable></filename>
 	genoemd.</para>
 
       <para>Het bestand <filename>/etc/hast.conf</filename> regelt de
 	configuratie van <acronym>HAST</acronym>.  Dit bestand dient hetzelfde
 	te zijn op beide knooppunten.  Het volgende is de eenvoudigste
 	configuratie die mogelijk is:</para>
 
       <programlisting>resource test {
 	on hasta {
 		local /dev/ad6
 		remote 172.16.0.2
 	}
 	on hastb {
 		local /dev/ad6
 		remote 172.16.0.1
 	}
 }</programlisting>
 
       <para>Raadpleeg voor geavanceerdere configuraties de handleidingpagina
 	&man.hast.conf.5;.</para>
 
       <tip>
 	<para>Het is ook mogelijk om hostnamen in de regels met
 	  <literal>remote</literal> te gebruiken.  Zorg er in dat geval voor dat
 	  deze hosts vindbaar zijn, bijvoorbeeld doordat ze zijn gedefinieerd in
 	  het bestand <filename>/etc/hosts</filename> of anders in het
 	  plaatselijke <acronym>DNS</acronym>.</para>
       </tip>
 
       <para>Nu de configuratie op beide knooppunten aanwezig is, kan de
 	<acronym>HAST</acronym>-pool aangemaakt worden .  Voer deze commando's
 	op beide knooppunten uit om de initiële metagegevens op de
 	plaatselijke schijf te plaatsen en het &man.hastd.8;-daemon te
 	starten:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>hastctl create test</userinput>
 &prompt.root; <userinput>/etc/rc.d/hastd onestart</userinput></screen>
 
       <note>
 	<para>Het is <emphasis>niet</emphasis> mogelijk om GEOM-aanbieders met
 	  een bestaand bestandssysteem te gebruiken (i.e., een bestaande opslag
 	  omzetten naar een door <acronym>HAST</acronym> beheerde pool), omdat
 	  deze procedure wat metagegevens op de aanbieder moet opslaan en er
 	  daarvoor niet genoeg beschikbare ruimte is.</para>
       </note>
 
       <para>De rol van een HAST-knooppunt (<literal>primair</literal> of
 	<literal>secundair</literal>) wordt uitgekozen door een beheerder of
 	software zoals <application>Heartbeat</application> dat het gereedschap
 	&man.hastctl.8; gebruikt.  Voer het volgende commando uit op het
 	primaire knooppunt (
 	<literal><replaceable>hasta</replaceable></literal>):</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>hastctl role primary test</userinput></screen>
 
       <para>Voer dit soortgelijke commando uit op het secundaire knooppunt (
 	<literal><replaceable>hastb</replaceable></literal>):</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>hastctl role secondary test</userinput></screen>
 
       <caution>
 	<para>De situatie dat de knooppunten niet met elkaar kunnen
 	  communiceren en beide geconfigureerd zijn als primaire knooppunten;
 	  wordt <literal>split-brain</literal> genoemd.  Volg de stappen zoals
 	  beschreven in <xref linkend="disks-hast-sb"/> om deze situatie op te
 	  lossen.</para>
       </caution>
 
       <para>Verifieer met het gereedschap &man.hastctl.8; het resultaat
 	op elk knooppunt:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>hastctl status test</userinput></screen>
 
       <para>De belangrijke tekst is de regel met <literal>status</literal> dat
 	voor alle knooppunten <literal>complete</literal> dient te bevatten.
 	Als het <literal>degraded</literal> bevat, is er iets verkeerd gegaan.
 	Op dat moment is de synchronisatie tussen de knooppunten al begonnen.
 	De synchronisatie is compleet wanneer <command>hastctl status</command>
 	0 bytes aan <literal>dirty</literal> extents rapporteert.</para>
 
       <para>De volgende stap is het aanmaken van een bestandssysteem op de
 	GEOM-aanbieder
 	<devicename>/dev/hast/<replaceable>test</replaceable></devicename> en
 	het aan te koppelen.  Dit moet op het <literal>primaire</literal>
 	knooppunt gebeuren, aangezien
 	<filename>/dev/hast/<replaceable>test</replaceable></filename> alleen
 	op het <literal>primaire</literal> knooppunt verschijnt.  Het aanmaken
 	van het bestandssysteem kan afhankelijk van de grootte van de harde
 	schijf enkele minuten duren:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>newfs -U /dev/hast/test</userinput>
 &prompt.root; <userinput>mkdir /hast/test</userinput>
 &prompt.root; <userinput>mount /dev/hast/test /hast/test</userinput></screen>
 
       <para>Wanneer het <acronym>HAST</acronym>-raamwerk correct is
 	geconfigureerd, betreft de laatste stap het ervoor zorgen dat
 	<acronym>HAST</acronym> automatisch tijdens het opstarten wordt gestart.
 	Voeg deze regel toe aan het bestand
 	<filename>/etc/rc.conf</filename>:</para>
 
       <programlisting>hastd_enable="YES"</programlisting>
 
       <sect3>
 	<title>Failover-configuratie</title>
 
 	<para>Het doel van dit voorbeeld is om een robuust opslagsysteem te
 	  bouwen dat resistent is tegen het falen van alle knooppunten.  Het
 	  scenario is dat een <literal>primair</literal> knooppunt van het
 	  cluster faalt.  Als dit gebeurt, dan neemt het
 	  <literal>secundaire</literal> knooppunt het feilloos over, controleert
 	  het het bestandssysteem en koppelt het het bestandssysteem aan, en
 	  gaat het verder zonder dat er een bit aan gegevens ontbreekt.</para>
 
 	<para>Om dit voor elkaar te krijgen, is er een andere eigenschap die
 	  beschikbaar is op &os; dat voorziet in automatische failover van de
 	  IP-laag &mdash; <acronym>CARP</acronym>.
 	  <acronym>CARP</acronym> (Common Address Redundancy Protocol)
 	  maakt het mogelijk dat meerdere hosts in hetzelfde netwerksegment
 	  een IP-adres delen.  Stel <acronym>CARP</acronym> in op beide
 	  knooppunten van het cluster volgens de documentatie die beschikbaar is
 	  in <xref linkend="carp"/>.  Nadat de opzet voltooid is, heeft elk
 	  knooppunt een eigen interface <devicename>carp0</devicename> met een
 	  gedeeld IP-adres <replaceable>172.16.0.254</replaceable>.  Het
 	  primaire <acronym>HAST</acronym>-knooppunt van het
 	  cluster moet het meester-<acronym>CARP</acronym>-knooppunt
 	  zijn.</para>
 
 	<para>De <acronym>HAST</acronym>-pool die in de vorige sectie is gemaakt
 	  is nu klaar om geëxporteerd te worden naar de andere hosts op het
 	  netwerk.  Dit kan gedaan worden door het te exporteren over
 	  <acronym>NFS</acronym>, <application>Samba</application>, etc., door
 	  gebruik te maken van het gedeelde IP-adres
 	  <replaceable>172.16.0.254</replaceable>.  Het enige overgebleven
 	  probleem is een automatische failover in het geval dat het primaire
 	  knooppunt het begeeft.</para>
 
 	<para>Als een <acronym>CARP</acronym>-interface aan- of uitgaat,
 	  genereert &os; een &man.devd.8;-gebeurtenis, wat het mogelijk maakt om
 	  toestandsveranderingen op de <acronym>CARP</acronym>-interfaces in de
 	  gaten te houden.  Een toestandsverandering op het
 	  <acronym>CARP</acronym>-interface geeft aan dat een van de knooppunten
 	  het begaf of weer online kwam.  Deze toestandsveranderingen maken het
 	  mogelijk om een script te draaien dat automatisch de HAST-failover
 	  afhandelt.</para>
 
 	<para>Voeg, om toestandsverandering op de
 	  <acronym>CARP</acronym>-interfaces af te vangen, het volgende
 	  toe aan het bestand
 	  <filename>/etc/devd.conf</filename> op elk knooppunt:</para>
 
 	<programlisting>notify 30 {
 	match "system" "IFNET";
 	match "subsystem" "carp0";
 	match "type" "LINK_UP";
 	action "/usr/local/sbin/carp-hast-switch master";
 };
 
 notify 30 {
 	match "system" "IFNET";
 	match "subsystem" "carp0";
 	match "type" "LINK_DOWN";
 	action "/usr/local/sbin/carp-hast-switch slave";
 };</programlisting>
 
 	<para>Herstart &man.devd.8; op beide knooppunten om de nieuwe
 	  configuratie te laten gelden:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>/etc/rc.d/devd restart</userinput></screen>
 
 	<para>Als het interface <devicename>carp0</devicename> aan of uit gaat
 	  (i.e., de toestand van het interface verandert), genereert het systeem
 	  een notificatie wat het subsysteem &man.devd.8; in staat stelt om een
 	  willekeurig script te draaien, in dit geval
 	  <filename>/usr/local/sbin/carp-hast-switch</filename>.  Dit is het
 	  script dat de automatische failover afhandelt.  Raadpleeg de
 	  handleidingpagina &man.devd.conf.5; voor verdere uitleg over de
 	  bovenstaande configuratie van &man.devd.8;.</para>
 
 	<para>Dit zou een voorbeeld van zo'n script kunnen zijn:</para>
 
 	<programlisting>#!/bin/sh
 # Origineel script door Freddie Cash &lt;fjwcash@gmail.com&gt;
 # Gewijzigd door Michael W. Lucas &lt;mwlucas@BlackHelicopters.org&gt;
 # en Viktor Petersson &lt;vpetersson@wireload.net&gt;
 
 # De namen van de HAST-hulpbronnen, zoals vermeld in /etc/hast.conf
 resources="test"
 
 # vertraging voor het aankoppelen van de HAST-hulpbron na het worden van meester
 # doe een gok
 delay=3
 
 # logging
 log="local0.debug"
 name="carp-hast"
 
 # einde van gebruiker-instelbare dingen
 
 case "$1" in
 	master)
 		logger -p $log -t $name "Omschakelen naar primaire aanbieder voor ${resources}."
 		sleep ${delay}
 
 		# Wacht totdat de "hastd secondary" processen zijn gestopt
 		for disk in ${resources}; do
 			while $( pgrep -lf "hastd: ${disk} \(secondary\)" > /dev/null 2>&1 ); do
 				sleep 1
 			done
 
 			# Verwissel de rol voor elke schijf
 			hastctl role primary ${disk}
 			if [ $? -ne 0 ]; then
 				logger -p $log -t $name "Omschakelen van rol naar primair voor hulpbron ${disk} mislukt."
 				exit 1
 			fi
 		done
 
 		# Wacht totdat de apparaten /dev/hast/* verschijnen
 		for disk in ${resources}; do
 			for I in $( jot 60 ); do
 				[ -c "/dev/hast/${disk}" ] && break
 				sleep 0.5
 			done
 
 			if [ ! -c "/dev/hast/${disk}" ]; then
 				logger -p $log -t $name "GEOM-aanbieder /dev/hast/${disk} is niet verschenen."
 				exit 1
 			fi
 		done
 
 		logger -p $log -t $name "Rollen van HAST-hulpbronnen ${resources} omgeschakeld naar primair."
 
 
 		logger -p $log -t $name "Schijven aankoppelen."
 		for disk in ${resources}; do
 			mkdir -p /hast/${disk}
 			fsck -p -y -t ufs /dev/hast/${disk}
 			mount /dev/hast/${disk} /hast/${disk}
 		done
 
 	;;
 
 	slave)
 		logger -p $log -t $name "Omschakelen naar secundaire aanbieder voor ${resources}."
 
 		# Schakel de rollen van de HAST-hulpbronnen om
 		for disk in ${resources}; do
 			if ! mount | grep -q "^/dev/hast/${disk} on "
 			then
 			else
 				umount -f /hast/${disk}
 			fi
 			sleep $delay
 			hastctl role secondary ${disk} 2>&1
 			if [ $? -ne 0 ]; then
 				logger -p $log -t $name "Omschakelen van rol naar secundair voor hulpbron ${disk} mislukt."
 				exit 1
 			fi
 			logger -p $log -t $name "Rol van hulpbron ${disk} omgeschakeld naar secundair."
 		done
 	;;
 esac</programlisting>
 
 	<para>In een notendop neemt het script deze acties wanneer een knooppunt
 	  <literal>meester</literal> / <literal>primair</literal> wordt:</para>
 
 	<itemizedlist>
 	  <listitem>
 	    <para>De <acronym>HAST</acronym>-pools opwaarderen naar primair op
 	      een gegeven knooppunt.</para>
 	  </listitem>
 
 	  <listitem>
 	    <para>Het bestandssysteem onder de <acronym>HAST</acronym>-pool
 	      controleren.</para>
 	  </listitem>
 
 	  <listitem>
 	    <para>De pools op een juiste plaats aankoppelen.</para>
 	  </listitem>
 	</itemizedlist>
 
 	<para>Wanneer een knooppunt <literal>back-up</literal> /
 	  <literal>secundair</literal> wordt:</para>
 
 	<itemizedlist>
 	  <listitem>
 	    <para>De <acronym>HAST</acronym>-pools afkoppelen.</para>
 	  </listitem>
 
 	  <listitem>
 	    <para>De <acronym>HAST</acronym>-pools degraderen naar
 	      secundair.</para>
 	  </listitem>
 	</itemizedlist>
 
 	<caution>
 	  <para>Houd in gedachte dat dit slechts een voorbeeldscript is om aan
 	    te tonen dat alles werkt.  Het behandeld niet alle mogelijke
 	    situaties en kan op elke manier worden uitgebreid of veranderd, het
 	    kan bijvoorbeeld benodigde diensten starten en stoppen.</para>
 	</caution>
 
 	<tip>
 	  <para>Voor dit voorbeeld hebben we een standaard UFS-bestandssysteem
 	    gebruikt.  Om de tijd die nodig is voor herstel te verkorten, kan
 	    een bestandssysteem met UFS-journalling of ZFS worden
 	    gebruikt.</para>
 	</tip>
 
 	<para>Meer gedetailleerde informatie met aanvullende voorbeelden kunnen
 	  gevonden worden op de <ulink
 	    url="http://wiki.FreeBSD.org/HAST">HAST Wiki</ulink>-pagina.</para>
       </sect3>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Problemen oplossen</title>
 
       <sect3>
 	<title>Algemene tips om problemen op te lossen</title>
 
 	<para><acronym>HAST</acronym> zou over het algemeen zonder problemen
 	  moeten werken.  Net als met elk ander software-product zijn er
 	  momenten waarop het anders werkt dan het zou moeten.  De oorzaken van
 	  de problemen kunnen verschillen, maar de vuistregel is om ervoor te
 	  zorgen dat de klokken zijn gesynchroniseerd op alle knooppunten in het
 	  cluster.</para>
 
 	<para>Wanneer problemen met <acronym>HAST</acronym> worden verholpen,
 	  dient het debug-niveau van &man.hastd.8; verhoogd te worden door het
 	  daemon &man.hastd.8; met het argument <literal>-d</literal> op te
 	  starten.  Merk op dat dit argument meerdere malen kan worden opgegeven
 	  om het debug-niveau nog verder op te hogen.  Op deze manier kan veel
 	  nuttige informatie worden vergaard.  Overweeg ook om het argument
 	  <literal>-F</literal> te gebruiken, dat het daemon &man.hastd.8; in
 	  de voorgrond zal starten.</para>
       </sect3>
 
       <sect3 id="disks-hast-sb">
 	<title>Herstellen van de Split-brain-conditie</title>
 
 	<para><literal>Split-brain</literal> treedt op waneer de knooppunten van
 	  het cluster niet met elkaar kunnen communiceren, en beide als primair
 	  zijn geconfigureerd.  Dit is een gevaarlijke situatie omdat het beide
 	  knooppunten in staat stelt om incompatibele veranderingen aan de
 	  gegevens te maken.  Dit probleem dient handmatig door de
 	  systeembeheerder te worden gecorrigeerd.</para>
 
 	<para>De beheerder moet besluiten welk knooppunt de belangrijkere
 	  veranderingen bevat (of ze handmatig samenvoegen) en
 	  <acronym>HAST</acronym> een volledige synchronisatie op het knooppunt
 	  dat de kapotte gegevens heeft laten uitvoeren.  Voer hiervoor deze
 	  commando's uit op het knooppunt dat opnieuw gesynchroniseerd moet
 	  worden:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>hastctl role init &lt;resource&gt;</userinput>
 &prompt.root; <userinput>hastctl create &lt;resource&gt;</userinput>
 &prompt.root; <userinput>hastctl role secondary &lt;resource&gt;</userinput></screen>
       </sect3>
     </sect2>
   </sect1>
 </chapter>
Index: translations/nl_NL.ISO8859-1/books/handbook/dtrace/chapter.xml
===================================================================
--- translations/nl_NL.ISO8859-1/books/handbook/dtrace/chapter.xml	(revision 40366)
+++ translations/nl_NL.ISO8859-1/books/handbook/dtrace/chapter.xml	(revision 40367)
@@ -1,413 +1,413 @@
 <?xml version="1.0" encoding="iso-8859-1" standalone="no"?>
 <!--
 Recently I suggested to myself that this should become a profiling
 and debugging chapter, which covers things like ktrace(1) and
 using other debugging (like -x in shell scripts).  But then I
 realized that, over time and while DTrace becomes better supported,
 that might make this chapter too large.
 -->
 
 <!--
      The FreeBSD Dutch Documentation Project
      $FreeBSD$
 
      %SOURCE%	en_US.ISO8859-1/books/handbook/dtrace/chapter.xml
-     %SRCID%	39631
+     %SRCID%	39795
 -->
 
 <chapter id="dtrace">
   <chapterinfo>
     <authorgroup>
       <author>
 	<firstname>Tom</firstname>
 	<surname>Rhodes</surname>
 	<contrib>Geschreven door </contrib>
       </author>
     </authorgroup>
     <authorgroup>
       <author>
 	<firstname>René</firstname>
 	<surname>Ladan</surname>
 	<contrib>Vertaald door </contrib>
       </author>
     </authorgroup>
   </chapterinfo>
 
   <title>&dtrace;</title>
 
   <sect1 id="dtrace-synopsis">
     <title>Overzicht</title>
 
     <indexterm><primary>&dtrace;</primary></indexterm>
 
     <indexterm>
       <primary>&dtrace;-ondersteuning</primary>
 
       <see>&dtrace;</see>
     </indexterm>
 
     <para>&dtrace;, ook bekend als Dynamic Tracing, was ontwikkeld door
       &sun; als een gereedschap om prestatie-bottlenecks in productie-
       en preproductiesystemen op te sporen.  Het is in geen enkel opzicht
       een debug-gereedschap, maar een gereedschap voor real-time analyse
       om prestatie- en andere zaken op te sporen.</para>
 
     <para>&dtrace; is een opmerkelijk profileringsgereedschap, met een
       indrukwekkende verzameling mogelijkheden om systeemzaken te
       diagnosticeren.  Het kan ook worden gebruikt om vooraf geschreven
       scripts te draaien om zo voordeel te halen uit de mogelijkheden.
       Gebruikers kunnen zelfs hun eigen middelen schrijven door gebruik
       te maken van de &dtrace; D Language, wat ze in staat stelt om hun
       profilering aan te passen aan hun specifieke behoeften.</para>
 
     <para>Na het lezen van dit hoofdstuk weet u:</para>
 
     <itemizedlist>
       <listitem>
 	<para>Wat &dtrace; is en welke mogelijkheden het biedt.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>De verschillen tussen de &dtrace;-implementatie van
 	  &solaris; en degene die door &os; wordt aangeboden.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Hoe &dtrace; op &os; aan te zetten en te gebruiken.</para>
       </listitem>
     </itemizedlist>
 
     <para>Voordat u dit hoofdstuk leest, dient u:</para>
 
     <itemizedlist>
       <listitem>
 	<para>De beginselen van &unix; en &os; te begrijpen
 	  (<xref linkend="basics"/>).</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Bekend te zijn met de beginselen van kernelconfiguratie en
 	  -compilatie (<xref linkend="kernelconfig"/>).</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Wat bekendheid te hebben met beveiliging en hoe het zich
 	  verhoudt tot &os; (<xref linkend="security"/>).</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Te begrijpen hoe de broncode van &os; te verkrijgen en te
 	  herbouwen (<xref linkend="updating-upgrading"/>).</para>
       </listitem>
     </itemizedlist>
 
     <!--
       Temporary warning to avoid listing experimental versions
       and production versions of FreeBSD with this technology.
     -->
     <warning>
       <para>Deze mogelijkheid wordt als experimenteel beschouwd.  Van
 	sommige opties kan er functionaliteit ontbreken, andere delen
 	kunnen in het geheel niet werken.  In de loop der tijd zal deze
 	mogelijkheid als productierijp worden beschouwd en zal deze
 	documentatie worden aangepast om die situatie te
 	representeren.</para>
     </warning>
   </sect1>
 
   <sect1 id="dtrace-implementation">
     <title>Implementatieverschillen</title>
 
     <para>Hoewel &dtrace; in &os; erg lijkt op degene die in &solaris;
       zit, zijn er verschillen die uitgelegd moeten worden voordat er
       verder wordt gegaan.  Het primaire verschil dat gebruikers zullen
       zien is dat &dtrace; specifiek moet worden aangezet op &os;.  Er
       zijn kernelopties en modulen die aangezet moeten worden om
       &dtrace; juist te laten werken.  Deze zullen later worden
       uitgelegd.</para>
 
     <para>Er is een kerneloptie <literal>DDB_CTF</literal> die gebruikt
       wordt om ondersteuning voor het laden van
       <acronym>CTF</acronym>-gegevens van kernelmodulen en de kernel
       zelf.  <acronym>CTF</acronym> is het Compact C Type Format van
       &solaris; welke een beperkte vorm van debuginformatie bevat
       die vergelijkbaar is met <acronym>DWARF</acronym> en de befaamde
       stabs.  Deze <acronym>CTF</acronym>-gegevens worden door de
       bouwmiddelen <command>ctfconvert</command> en
       <command>ctfmerge</command> aan de binairen toegevoegd.  Het
       hulpmiddel <command>ctfconvert</command> parseert
       <acronym>DWARF</acronym> <acronym>ELF</acronym>-debug-secties die
       door de compiler zijn aangemaakt en <command>ctfmerge</command>
       voegt <acronym>CTF</acronym> <acronym>ELF</acronym>-secties van
       objecten samen in hun executables of gedeelde bibliotheken.  Meer
       informatie over hoe dit voor de bouw van de kernel en &os; aan te
       zetten komt eraan.</para>
 
     <para>Sommige aanbieders voor &os; verschillen van die voor
       &solaris;.  De meest opmerkelijke is de aanbieder
       <literal>dtmalloc</literal>, welke het volgen van
       <function>malloc()</function> op soort in de &os;-kernel
       toestaat.</para>
 
     <para>Alleen <username>root</username> mag &dtrace; op &os;
       gebruiken.  Dit heeft te maken met beveiligingsverschillen,
       &solaris; heeft enkele beveiligingscontroles op laag niveau die
       nog niet bestaan in &os;.  Hierom is
       <devicename>/dev/dtrace/dtrace</devicename> strikt beperkt tot
       <username>root</username>.</para>
 
     <para>Tenslotte valt de &dtrace;-software onder de
       <acronym>CDDL</acronym>-licentie van &sun;.  De <literal>Common
       Development and Distribution License</literal> wordt bij &os;
       geleverd, zie
       <filename>/usr/src/cddl/contrib/opensolaris/OPENSOLARIS.LICENSE</filename>
       of bekijk het online op
       <ulink url="http://www.opensolaris.org/os/licensing"></ulink>.</para>
 
     <para>Deze licentie houdt in dat een &os;-kernel met de
       &dtrace;-opties nog steeds onder de
       <acronym>BSD</acronym>-licentie valt; de <acronym>CDDL</acronym>
       komt echter op de proppen wanneer de modulen in binaire vorm
       worden verspreid, of wanneer de binairen zijn geladen.</para>
   </sect1>
 
   <sect1 id="dtrace-enable">
     <title>Ondersteuning voor &dtrace; aanzetten</title>
 
     <para>Voeg de volgende regels toe aan het kernelinstellingenbestand
       om ondersteuning voor &dtrace; aan te zetten:</para>
 
     <programlisting>options         KDTRACE_HOOKS
 options         DDB_CTF</programlisting>
 
     <note>
       <para>Gebruikers van de AMD64-architectuur zullen de volgende
 	regel aan hun kernelinstellingenbestand willen toevoegen:</para>
 
       <programlisting>options         KDTRACE_FRAME</programlisting>
 
       <para>Deze optie biedt ondersteuning voor de mogelijkheid
 	<acronym>FBT</acronym>.  &dtrace; zal zonder deze optie werken;
 	er zal echter beperkte ondersteuning zijn voor het volgen van
 	functiegrenzen.</para>
     </note>
 
     <para>Alle broncode moet herbouwd en geherinstalleerd worden met de
       <acronym>CTF</acronym>-opties.  Om deze taak te volbrengen, wordt
       de &os;-broncode herbouwd met:</para>
 
     <!-- XXXTR: WITH_CTF has been reported to leave a use with a
 	 broken system when used with buildworld.  Until this is
 	 fixed, comment out those parts.  When uncommenting, kill
 	 the extra screen.
     -->
 
     <screen>&prompt.root; <userinput>cd /usr/src</userinput>
 <!-- &prompt.root; <userinput>make WITH_CTF=1 buildworld</userinput> -->
 &prompt.root; <userinput>make WITH_CTF=1 kernel</userinput></screen>
 <!-- &prompt.root; <userinput>make WITH_CTF=1 installworld</userinput>
 &prompt.root; <userinput>mergemaster -Ui</userinput></screen> -->
 
     <para>Het systeem moet opnieuw gestart worden.</para>
 
     <para>Nadat opnieuw is opgestart en de nieuwe kernel in het geheugen
       is geladen, dient ondersteuning voor de Korn-shell te worden
       toegevoegd.  Dit is nodig omdat de verschillende hulpmiddelen van
-      &dtrace; in <command>ksh</command> zijn geschreven.  Installeer
+      &dtrace;Toolkit in <command>ksh</command> zijn geschreven.  Installeer
       <filename role="package">shells/ksh93</filename>.  Het is ook
       mogelijk om deze hulpmiddelen in <filename
 	role="package">shells/pdksh</filename> of <filename
 	role="package">shells/mksh</filename> te draaien.</para>
 
-    <para>Als laatste dient de huidige &dtrace;-gereedschapskist
-      verkregen te worden.  De huidige versie is beschikbaar op <ulink
-	url="http://www.opensolaris.org/os/community/dtrace/dtracetoolkit/"></ulink>.
-      Het bevat een installatiemechanisme; om gebruik te maken van de
-      bijgeleverde hulpmiddelen is installatie echter niet nodig.</para>
+    <para>Als laatste dient de huidige &dtrace;Toolkit verkregen te worden.
+      Indien u &os; 10 draait, vindt u de &dtrace;Toolkit in
+      <filename>/usr/share/dtrace</filename>.  In andere gevallen kunt u de
+      &dtrace;Toolkit installeren via de port <filename role="package">sysutils/DTraceToolkit</filename>.</para>
   </sect1>
 
   <sect1 id="dtrace-using">
     <title>&dtrace; gebruiken</title>
 
     <para>Voordat er gebruik wordt gemaakt van de functionaliteit van
       &dtrace;, moet het &dtrace;-apparaat bestaan.  Geef het volgende
       commando om het apparaat te laten:</para>
 
     <screen>&prompt.root; <userinput>kldload dtraceall</userinput></screen>
 
     <para>Ondersteuning van &dtrace; zou nu beschikbaar moeten zijn.  De
       beheerder kan het volgende commando uitvoeren om alle sondes te
       bekijken:</para>
 
     <screen>&prompt.root; <userinput>dtrace -l | more</userinput></screen>
 
     <para>Alle uitvoer wordt aan het hulpmiddel <command>more</command>
       doorgegeven omdat het snel de schermbuffer zal laten overstromen.
       &dtrace; kan nu als werkend worden beschouwd.  Het is nu tijd om
       de gereedschapskist te bekijken.</para>
 
     <para>De gereedschapskist is een verzameling van kant-en-klare
       scripts die met &dtrace; gedraaid kunnen worden om informatie over
       het systeem te verzamelen.  Er zijn scripts om open bestanden,
       geheugen, <acronym>CPU</acronym>-gebruik, en nog veel meer te
       controleren.  Pak de scripts uit met het volgende commando:</para>
 
     <screen>&prompt.root; <userinput>gunzip -c DTraceToolkit* | tar xvf -</userinput></screen>
 
     <para>Ga naar die map met <command>cd</command> en zet de
       uitvoerpermissies voor alle bestanden waarvan de naam uit kleine
       letters bestaat, op <literal>755</literal>.</para>
 
     <para>De inhoud van al deze scripts moet veranderd worden.  Degenen
       die naar <filename>/usr/bin/ksh</filename> verwijzen dienen naar
       <filename>/usr/local/bin/ksh</filename> te verwijzen, de anderen
       die <filename>/usr/bin/sh</filename> gebruiken dienen gewijzigd te
       worden om <filename>/bin/sh</filename> te gebruiken, en tenslotte
       dienen degenen die <filename>/usr/bin/perl</filename> gebruiken
       veranderd te worden om <filename>/usr/local/bin/perl</filename> te
       gebruiken.</para>
 
     <important>
       <para>Op dit moment is het voorzichtig om de lezer eraan te
 	herinneren dat de ondersteuning voor &dtrace; in &os;
 	<emphasis>niet compleet</emphasis> en
 	<emphasis>experimenteel</emphasis> is.  Veel van deze scripts
 	zullen niet werken omdat ze of te &solaris;-specifiek zijn of
 	omdat ze sondes gebruiken die momenteel niet ondersteund
 	worden.</para>
     </important>
 
     <para>Op het moment van schrijven worden slechts twee scripts van de
       &dtrace; Toolkit volledig ondersteund in &os;: de scripts
       <filename>hotkernel</filename> en
       <filename>procsystime</filename>.  Dit zijn de twee die we in de
       volgende gedeelten van deze sectie zullen bekijken.</para>
 
     <para>De <filename>hotkernel</filename> is ontworpen om te
       identificeren welke functie de meeste kerneltijd gebruikt.  Als
       het normaal gedraaid wordt, zal het uitvoer die op de volgende
       lijkt produceren:</para>
 
-    <screen>&prompt.root; <userinput>./hotkernel</userinput>
+    <screen>&prompt.root; <userinput>cd /usr/share/dtrace/toolkit</userinput>
+&prompt.root; <userinput>./hotkernel</userinput>
 Sampling... Hit Ctrl-C to end.</screen>
 
     <para>De systeembeheerder moet de toetsencombinatie <keycombo
 	action="simul"><keycap>Ctrl</keycap><keycap>C</keycap></keycombo>
       gebruiken om het proces te stoppen.  Nadat het gestopt is, zal het
       script een lijst van kernelfuncties en timinginformatie weergeven,
       waarbij de uitvoer in volgorde van toenemende tijd is
       gesorteerd:</para>
 
     <screen>kernel`_thread_lock_flags                                   2   0.0%
 0xc1097063                                                  2   0.0%
 kernel`sched_userret                                        2   0.0%
 kernel`kern_select                                          2   0.0%
 kernel`generic_copyin                                       3   0.0%
 kernel`_mtx_assert                                          3   0.0%
 kernel`vm_fault                                             3   0.0%
 kernel`sopoll_generic                                       3   0.0%
 kernel`fixup_filename                                       4   0.0%
 kernel`_isitmyx                                             4   0.0%
 kernel`find_instance                                        4   0.0%
 kernel`_mtx_unlock_flags                                    5   0.0%
 kernel`syscall                                              5   0.0%
 kernel`DELAY                                                5   0.0%
 0xc108a253                                                  6   0.0%
 kernel`witness_lock                                         7   0.0%
 kernel`read_aux_data_no_wait                                7   0.0%
 kernel`Xint0x80_syscall                                     7   0.0%
 kernel`witness_checkorder                                   7   0.0%
 kernel`sse2_pagezero                                        8   0.0%
 kernel`strncmp                                              9   0.0%
 kernel`spinlock_exit                                       10   0.0%
 kernel`_mtx_lock_flags                                     11   0.0%
 kernel`witness_unlock                                      15   0.0%
 kernel`sched_idletd                                       137   0.3%
 0xc10981a5                                              42139  99.3%</screen>
 
     <!-- XXXTR: I attempted to use objdump and nm on /boot/kernel/kernel
         to find 0xc10981a5, but to no avail.  It would be nice to know
 	how we should look that up. -->
 
     <para>Het script werkt ook met kernelmodules.  Draai het script met
       de vlag <option>-m</option> om deze mogelijkheid te
       gebruiken:</para>
 
     <screen>&prompt.root; <userinput>./hotkernel -m</userinput>
 Sampling... Hit Ctrl-C to end.
 ^C
 MODULE                                                  COUNT   PCNT
 0xc107882e                                                  1   0.0%
 0xc10e6aa4                                                  1   0.0%
 0xc1076983                                                  1   0.0%
 0xc109708a                                                  1   0.0%
 0xc1075a5d                                                  1   0.0%
 0xc1077325                                                  1   0.0%
 0xc108a245                                                  1   0.0%
 0xc107730d                                                  1   0.0%
 0xc1097063                                                  2   0.0%
 0xc108a253                                                 73   0.0%
 kernel                                                    874   0.4%
 0xc10981a5                                             213781  99.6%</screen>
 
     <!-- XXXTR: I was unable to match these up with output from
         kldstat and kldstat -v and grep.  Maybe I'm missing something
 	seriously obvious.  It is 5AM btw. -->
 
     <para>Het script <filename>procsystime</filename> vangt en beeldt
       het tijdsgebruik van systeemaanroepen af voor een gegeven
       <acronym>PID</acronym> of procesnaam.  In het volgende voorbeeld
       wordt er een nieuwe instantie van <filename>/bin/csh</filename>
       gedraaid.  Het <filename>procsystime</filename> werd uitgevoerd en
       bleef wachten terwijl er enkele commando's op de andere instantie
       van <command>csh</command> werden getypt.  Dit zijn de resultaten
       van deze test:</para>
 
     <screen>&prompt.root; <userinput>./procsystime -n csh</userinput>
 Tracing... Hit Ctrl-C to end...
 ^C
 
 Elapsed Times for processes csh,
 
          SYSCALL          TIME (ns)
           getpid               6131
        sigreturn               8121
            close              19127
            fcntl              19959
              dup              26955
          setpgid              28070
             stat              31899
        setitimer              40938
            wait4              62717
        sigaction              67372
      sigprocmask             119091
     gettimeofday             183710
            write             263242
           execve             492547
            ioctl             770073
            vfork            3258923
       sigsuspend            6985124
             read         3988049784</screen>
 
     <para>Zoals te zien is, lijkt de systeemaanroep
       <function>read()</function> de meeste tijd in nanoseconden te
       gebruiken en gebruikte de systeemaanroep
       <function>getpid()</function> de minste hoeveelheid tijd.</para>
   </sect1>
 
   <sect1 id="dtrace-language">
     <title>De taal D</title>
 
     <para>De &dtrace;-gereedschapskist bevat vele scripts in de speciale
       taal van &dtrace;.  Deze taal wordt <quote>de taal D</quote>
       genoemd door de documentatie van &sun;, en lijkt sterk op C++.
       Een diepgaande discussie over de taal valt buiten het bereik van
       dit document.  Het wordt uitgebreid behandeld op <ulink
 	url="http://wikis.sun.com/display/&dtrace;/Documentation"></ulink>.</para>
   </sect1>
 </chapter>
 
 <!-- XXXTR: Should probably put links and resources here.  I'm
      nervous about this chapter as it may require a partial
      re-write and large modification once DTrace is complete, but
      at least we can get everyone started ... -->
Index: translations/nl_NL.ISO8859-1/books/handbook/eresources/chapter.xml
===================================================================
--- translations/nl_NL.ISO8859-1/books/handbook/eresources/chapter.xml	(revision 40366)
+++ translations/nl_NL.ISO8859-1/books/handbook/eresources/chapter.xml	(revision 40367)
@@ -1,2368 +1,2375 @@
 <?xml version="1.0" encoding="iso-8859-1" standalone="no"?>
 <!--
      The FreeBSD Dutch Documentation Project
 
      $FreeBSD$
      Vertaald door: Siebrand Mazeland / Rene Ladan
 
      %SOURCE%	en_US.ISO8859-1/books/handbook/eresources/chapter.xml
-     %SRCID%	39651
+     %SRCID%	40243
 -->
 
 <appendix id="eresources">
   <title>Bronnen op Internet</title>
 
   <para>Door de snelle ontwikkeling van &os; zijn gedrukte media niet zo
     praktisch om de laatste ontwikkelingen te volgen.  Elektronische
     bronnen zijn de beste, en vaak de enige, om op de hoogte te blijven
     van de laatste ontwikkelingen.  Omdat &os; draait op de inzet van
     vrijwilligers, is de gebruikersgemeenschap vaak een soort
     <quote>technische ondersteuningsgroep</quote>, die heeft ontdekt dat
     email, webfora, en USENET de meeste effectieve manieren zijn om de
     gebruikersgemeenschap te bereiken.</para>
 
   <para>Hieronder staan de meest belangrijke contactmogelijkheden met de
     &os; gebruikersgemeenschap beschreven.  Mochten er andere bronnen
     zijn die hier niet beschreven zijn, laat die dan weten aan de
     &a.doc;, zodat ze hier ook beschreven kunnen worden.</para>
 
   <sect1 id="eresources-mail">
     <title>Mailinglijsten</title>
 
     <para>De mailinglijsten zijn de meest directe manier om vragen te
       stellen aan of een technische discussie te beginnen met een
       geconcentreerd &os;-publiek.  Er is een grote verscheidenheid aan
       lijsten met betrekking tot verschillende &os;-onderwerpen.  Door
       uw vragen aan de meest geschikte mailinglijst te stellen bent u
       ongetwijfeld verzekerd van een sneller en accurater
       antwoord.</para>
 
     <para>De doelstellingen van de verschillende lijsten staan onderaan
       dit document.  <emphasis>Lees alstublieft de doelstellingen
       alvorens lid te worden of mail te sturen</emphasis>.  De meeste
       leden ontvangen tegenwoordig vaak honderden &os;-gerelateerde
       berichten per dag, en door de doelstellingen en gebruiksregels op
       te stellen wordt gestreefd om zo min mogelijk ruis op de lijn te
       krijgen.  Door de voorgaande adviezen te negeren zouden de
       mailinglijsten op termijn falen als een effectief
       communicatiemedium over het project.</para>
 
     <note>
       <para><emphasis>Als u wilt testen of u naar de &os; lijsten email
 	  kunt versturen, stuur dan een bericht naar
 	  &a.test.name;.</emphasis> Stuur alstublieft geen testberichten
 	naar andere lijsten.</para>
     </note>
 
     <para>Bij twijfel over naar welke lijst te posten, kan de pagina
       <ulink url="&url.articles.freebsd-questions;">Hoe de beste
       resultaten uit de &os;-vragen mailinglijst te halen</ulink>
       wellicht helpen.</para>
 
     <para>Alvorens naar enige lijst te posten, is het verstandig te
       leren hoe de mailinglijsten het beste gebruikt kunnen worden.  Hoe
       bijvoorbeeld zich vaak herhalende discussies voorkomen kunnen
       worden door het document <ulink
 	url="&url.articles.mailing-list-faq;">Veel Gestelde
 	Mailinglijstvragen</ulink> (FAQ) te lezen.</para>
 
     <para>Voor alle mailinglijsten worden archieven bijgehouden die
       doorzocht kunnen worden op de <ulink
 	url="&url.base;/search/index.html">&os; World Wide Web
       server</ulink>.  De met sleutelwoorden te doorzoeken archieven
       bieden een voortreffelijke methode om antwoorden te vinden op vaak
       gestelde vragen en horen geraadpleegd te worden voordat er vragen
       op een lijst worden gesteld.  Merk op dat dit ook betekent dat
       berichten die naar de mailinglijsten van &os; worden verzonden tot
       in de oneindigheid worden gearchiveerd.  Overweeg, wanneer het
       beschermen van privacy belangrijk is, om een tweede emailadres dat
       weggegooid kan worden te gebruiken en om alleen publieke
       informatie te posten.</para>
 
     <sect2 id="eresources-summary">
       <title>Lijstsamenvatting</title>
 
       <para><emphasis>Algemene lijsten:</emphasis> De volgende zijn
 	algemene lijsten waarop vrijelijk (en aangemoedigd) geabonneerd
 	kan worden:</para>
 
       <informaltable frame="none" pgwide="1">
 	<tgroup cols="2">
 	  <thead>
 	    <row>
 	      <entry>Lijst</entry>
 
 	      <entry>Doel</entry>
 	    </row>
 	  </thead>
 
 	  <tbody>
 	    <row>
 	      <entry>&a.advocacy.name;</entry>
 
 	      <entry>&os; Evangelisatie</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.announce.name;</entry>
 
 	      <entry>Belangrijke gebeurtenissen en projectdoelen</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.arch.name;</entry>
 
 	      <entry>Architectuur en ontwerp discussies</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.bugbusters.name;</entry>
 
 	      <entry>Discussie over het onderhoud van de &os;
 		probleemrapportendatabase en aanverwante zaken</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.bugs.name;</entry>
 
 	      <entry>Bugbeschrijvingen</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.chat.name;</entry>
 
 	      <entry>Niet-technische onderwerpen met betrekking tot de
 		&os;-gemeenschap</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 
 	      <entry>&a.chromium.name;</entry>
 
 	      <entry>&os; specifieke Chromium problemen</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.current.name;</entry>
 
 	      <entry>Discussie over het gebruik van &os.current;</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.isp.name;</entry>
 
 	      <entry>Zaken voor Internet Service Providers die &os;
 		gebruiken</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.jobs.name;</entry>
 
 	      <entry>Werk en mogelijkheden voor het geven van advies met
 		betrekking tot &os;</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.questions.name;</entry>
 
 	      <entry>Gebruikersvragen en technische ondersteuning</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.security-notifications.name;</entry>
 
 	      <entry>Beveiligingswaarschuwingen</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.stable.name;</entry>
 
 	      <entry>Discussies over het gebruik van &os.stable;</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.test.name;</entry>
 
 	      <entry>Hier kunnen testberichten heengestuurd worden in
 		plaats van naar de eigenlijke lijsten</entry>
 	    </row>
 	  </tbody>
 	</tgroup>
       </informaltable>
 
       <para><emphasis>Technische lijsten:</emphasis> De volgende lijsten
 	zijn voor technische discussie.  Het is van belang de
 	doelstellingen te lezen alvorens lid te worden of mail te sturen
 	omdat de richlijnen voor het gebruik en de inhoud erg strikt
 	zijn.</para>
 
       <informaltable frame="none" pgwide="1">
 	<tgroup cols="2">
 	  <thead>
 	    <row>
 	      <entry>Lijst</entry>
 
 	      <entry>Doel</entry>
 	    </row>
 	  </thead>
 
 	  <tbody>
 	    <row>
 	      <entry>&a.acpi.name;</entry>
 
 	      <entry>Ontwikkeling van ACPI en energiebeheer</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.afs.name;</entry>
 
 	      <entry>Porten van AFS naar &os;</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.aic7xxx.name;</entry>
 
 	      <entry>Ontwikkeling van stuurprogramma's voor de &adaptec;
 		AIC 7xxx</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.amd64.name;</entry>
 
 	      <entry>Porten van &os; naar AMD64-systemen</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.apache.name;</entry>
 
 	      <entry>Discussie over ports met betrekking tot
 		<application>Apache</application></entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.arm.name;</entry>
 
 	      <entry>Porten van &os; naar &arm;-processors</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.atm.name;</entry>
 
 	      <entry>Het gebruik van ATM-netwerken met &os;</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.bluetooth.name;</entry>
 
 	      <entry>&bluetooth; technologie gebruiken in &os;</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.cluster.name;</entry>
 
 	      <entry>&os; gebruiken in een geclusterde omgeving</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.cvsweb.name;</entry>
 
 	      <entry>CVSweb onderhoud</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.database.name;</entry>
 
 	      <entry>Discussie over het gebruik en de ontwikkeling van
 		databases met &os;</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.desktop.name;</entry>
 
 	      <entry>&os; gebruiken op en verbeteren voor bureaubladen</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.doc.name;</entry>
 
 	      <entry>Het maken van &os;-gerelateerde documenten</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.drivers.name;</entry>
 
 	      <entry>Apparaatstuurprogramma's schrijven voor &os;</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.eclipse.name;</entry>
 
 	      <entry>Gebruikers van Eclipse IDE, hulpprogramma's,
 		cliëntapplicaties en ports</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.eol.name;</entry>
 
 	      <entry>Ondersteuning voor &os;-gerelateerde software welke
 		niet langer ondersteund worden door het &os;-project.</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.embedded.name;</entry>
 
 	      <entry>&os; gebruiken in embedded applicaties.</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.emulation.name;</entry>
 
 	      <entry>Emulatie van andere systemen zoals &linux;,
 		&ms-dos;, en &windows;</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.firewire.name;</entry>
 
 	      <entry>&os; &firewire; (iLink, IEEE 1394) technische
 		discussie</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.fs.name;</entry>
 
 	      <entry>Bestandssystemen</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.gecko.name;</entry>
 
 	      <entry>Discussies over de <application>Gecko Rendering
 		  Engine</application></entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.geom.name;</entry>
 
 	      <entry>GEOM-specifieke discussies en implementaties</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.gnome.name;</entry>
 
 	      <entry>Porten van <application>GNOME</application> en
 		<application>GNOME</application> applicaties</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.hackers.name;</entry>
 
 	      <entry>Algemene technische discussies</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.hardware.name;</entry>
 
 	      <entry>Algemene discussies over hardware voor het draaien
 		van &os;</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.i18n.name;</entry>
 
 	      <entry>&os; Internationalisatie</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.ia32.name;</entry>
 
 	      <entry>&os; op het IA-32 (&intel; x86) platform</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.ia64.name;</entry>
 
 	      <entry>Porten van &os; naar &intel;'s IA64 systemen</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
+	      <entry>&a.infiniband.name;</entry>
+
+	      <entry>Infiniband op &os;</entry>
+	    </row>
+
+	    <row>
 	      <entry>&a.ipfw.name;</entry>
 
 	      <entry>Technische discussie over het herontwerp van de
 		IP-firewallcode</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.isdn.name;</entry>
 
 	      <entry>ISDN-ontwikkelaars</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.jail.name;</entry>
 
 	      <entry>Discussies over de &man.jail.8;-faciliteiten.</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.java.name;</entry>
 
 	      <entry>&java; ontwikkelaars en mensen die &jdk;s porten
 		naar &os;</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.kde.name;</entry>
 
 	      <entry>Porten van <application>KDE</application> en
 		<application>KDE</application> applicaties</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.lfs.name;</entry>
 
 	      <entry>Porten van LFS naar &os;</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.mips.name;</entry>
 
 	      <entry>Porten van &os; naar &mips;</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.mobile.name;</entry>
 
 	      <entry>Discussie over mobiel computeren</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.mono.name;</entry>
 
 	      <entry>Mono en C# applicaties op &os;</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.mozilla.name;</entry>
 
 	      <entry>Porten van <application>Mozilla</application> naar
 		&os;</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.multimedia.name;</entry>
 
 	      <entry>Multimedia-applicaties</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.newbus.name;</entry>
 
 	      <entry>Technische discussies over busarchitecturen</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.net.name;</entry>
 
 	      <entry>Discussies over netwerken en TCP/IP-broncode</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.numerics.name;</entry>
 
 	      <entry>Discussies over implementaties van hoge kwaliteit van
 		functies in libm</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.office.name;</entry>
 
 	      <entry>Kantoortoepassingen op &os;</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.performance.name;</entry>
 
 	      <entry>Optimalisatie van prestaties voor installaties met
 		hoge prestaties en/of load</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.perl.name;</entry>
 
 	      <entry>Onderhoud van een aantal ports met betrekking tot
 		Perl</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.pf.name;</entry>
 
 	      <entry>Discussies en vragen voor het pakketfilter
 		firewallsysteem</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.platforms.name;</entry>
 
 	      <entry>Ports naar niet &intel;-architectuurplatformen</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.ports.name;</entry>
 
 	      <entry>Discussie over de Portscollectie</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.ports-announce.name;</entry>
 
 	      <entry>Belangrijk nieuws en belangrijke instructies over de
 		Portscollectie</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.ports-bugs.name;</entry>
 
 	      <entry>Discussie over bugs in ports en PR's</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.ppc.name;</entry>
 
 	      <entry>Porten van &os; naar de &powerpc;</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.proliant.name;</entry>
 
 	      <entry>Technische discussie over &os; op HP Proliant
 		serverplatforms</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.python.name;</entry>
 
 	      <entry>&os;-specifieke zaken over Python</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.realtime.name;</entry>
 
 	      <entry>Ontwikkeling van realtime-uitbreidingen voor
 		&os;</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.rc.name;</entry>
 
 	      <entry>Discussie over het
 		<filename>rc.d</filename>-systeem en de ontwikkeling
 		daarvan</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.ruby.name;</entry>
 
 	      <entry>&os;-specifieke discussies over Ruby</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.scsi.name;</entry>
 
 	      <entry>Het SCSI-subsysteem</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.security.name;</entry>
 
 	      <entry>Beveiligingsonderwerpen betreffende &os;</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.small.name;</entry>
 
 	      <entry>&os; gebruiken in embedded toepassingen, verouderd,
 		gebruik in plaats hiervan &a.embedded.name;</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.sparc.name;</entry>
 
 	      <entry>Porten van &os; naar op &sparc; gebaseerde
 		systemen</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.standards.name;</entry>
 
 	      <entry>Volgen van de C99- en de &posix; standaarden door
 		&os;</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.sysinstall.name;</entry>
 
 	      <entry>Ontwikkeling van &man.sysinstall.8;</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
+	      <entry>&a.tcltk.name;</entry>
+
+	      <entry>&os;-specifieke discussies over Tcl/Tk</entry>
+	    </row>
+
+	    <row>
 	      <entry>&a.threads.name;</entry>
 
 	      <entry>Threading in &os;</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.tilera.name;</entry>
 
 	      <entry>&os; porteren naar de Tilera CPU-familie</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.tokenring.name;</entry>
 
 	      <entry>Ondersteuning voor Token Ring in &os;</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.toolchain.name;</entry>
 
 	      <entry>Onderhoud van de ingebouwde toolchain van &os;</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.usb.name;</entry>
 
 	      <entry>Discussie over &os;-ondersteuning voor USB</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.virtualization.name;</entry>
 
 	      <entry>Discussies over verscheidene
 		virtualisatietechnieken ondersteund door &os;</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.vuxml.name;</entry>
 
 	      <entry>Discussie over VuXML-infrastructuur</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.x11.name;</entry>
 
 	      <entry>Onderhoud en ondersteuning voor X11 op &os;</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.xen.name;</entry>
 
 	      <entry>Discussies over het overbrengen van &os; naar &xen;
 		&mdash; implementatie en gebruik</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.xfce.name;</entry>
 
 	      <entry>Overbrengen en onderhouden van
 		<application>XFCE</application> voor &os;</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.zope.name;</entry>
 	      <entry><application>Zope</application> voor &os; &mdash;
 		overbrengen en onderhouden</entry>
 	    </row>
 	  </tbody>
 	</tgroup>
       </informaltable>
 
       <para><emphasis>Beperkte lijsten:</emphasis> De volgende lijsten
 	zijn voor meer gespecialiseerd publiek en algemene gebruikers
 	hebben er waarschijnlijk niets aan.  Het is verstandig om eerst
 	naam te maken in de technische lijsten alvorens lid te worden
 	van een van de onderstaande beperkte lijsten, zodat de gebruiken
 	op die lijst bekend zijn.</para>
 
       <informaltable frame="none" pgwide="1">
 	<tgroup cols="2">
 	  <thead>
 	    <row>
 	      <entry>Lijst</entry>
 
 	      <entry>Doel</entry>
 	    </row>
 	  </thead>
 
 	  <tbody>
 	    <row>
 	      <entry>&a.hubs.name;</entry>
 
 	      <entry>Mensen die mirrorsites draaien (infrastructurele
 		ondersteuning)</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.usergroups.name;</entry>
 
 	      <entry>Gebruikersgroepcoördinatie</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.vendors.name;</entry>
 
 	      <entry>Coördinatie van vooruitgaven met
 		wederverkopers</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.wip-status.name;</entry>
 
 	      <entry>&os; Werk-In-Uitvoering status</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.wireless.name;</entry>
 
 	      <entry>Discussies over de ontwikkeling van de 802.11-stack,
 		gereedschappen en stuurprogramma's.</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.www.name;</entry>
 
 	      <entry>Beheerders van <ulink
 		  url="&url.base;/index.html">www.FreeBSD.org</ulink></entry>
 	    </row>
 	  </tbody>
 	</tgroup>
       </informaltable>
 
       <para><emphasis>Verkorte versie van lijsten (digest):</emphasis>
 	Alle hierboven beschreven lijsten zijn beschikbaar in verkorte
 	vorm.  Na het lid worden van een lijst zijn de digest opties te
 	wijzigen bij de accountopties.</para>
 
       <para><emphasis>SVN-lijsten:</emphasis> De volgende
 	lijsten zijn voor mensen met interesse in het zien van
 	logboekberichten voor wijzigingen in verschillende onderdelen
 	van de broncodeboom.  Het zijn
 	<emphasis>Alleen-lezen</emphasis>-lijsten waar geen email heen
 	gezonden hoort te worden.</para>
 
       <informaltable frame="none" pgwide="1">
 	<tgroup cols="3">
 	  <thead>
 	    <row>
 	      <entry>Lijst</entry>
 
 	      <entry>Broncodegebied</entry>
 
 	      <entry>Broncodebeschrijving</entry>
 	    </row>
 	  </thead>
 
 	  <tbody>
 	    <row>
 	      <entry>&a.svn-doc-all.name;</entry>
 
 	      <entry><filename>/usr/doc</filename></entry>
 
 	      <entry>Alle wijzigingen aan het doc-Subversion-reservoir (behalve
 		<filename>user</filename>, <filename>projects</filename> en
 		<filename>translations</filename>)</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.svn-doc-head.name;</entry>
 
 	      <entry><filename>/usr/doc</filename></entry>
 
 	      <entry>Alle wijzigingen aan de tak <quote>head</quote> van het
 		doc-Subversion-reservoir</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.svn-doc-projects.name;</entry>
 
 	      <entry><filename>/usr/doc/projects</filename></entry>
 
 	      <entry>Alle wijzigingen in het projects-gebied van het
 		doc-Subversion-reservoir</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.svn-doc-svnadmin.name;</entry>
 
 	      <entry><filename>/usr/doc</filename></entry>
 
 	      <entry>Alle wijzigingen aan de administratieve scripts, haken en
 		andere configuratiegegevens van het
 		doc-Subversion-reservoir</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.svn-ports-all.name;</entry>
 
 	      <entry><filename>/usr/ports</filename></entry>
 
 	      <entry>Alle wijzigingen aan het ports-Subversion-reservoir</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.svn-ports-head.name;</entry>
 
 	      <entry><filename>/usr/ports</filename></entry>
 
 	      <entry>Alle wijzigingen aan de tak <quote>head</quote> van het
 		ports-Subversion-reservoir</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.svn-ports-svnadmin.name;</entry>
 
 	      <entry><filename>/usr/ports</filename></entry>
 
 	      <entry>Alle wijzigingen aan de administratieve scripts, haken en
 		andere configuratiegegevens van het
 		ports-Subversion-reservoir</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.svn-src-all.name;</entry>
 
 	      <entry><filename>/usr/src</filename></entry>
 
 	      <entry>Alle wijzigingen in het src-Subversion-repository
 		(behalve <filename>user</filename> en
 		<filename>projects</filename>)</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.svn-src-head.name;</entry>
 
 	      <entry><filename>/usr/src</filename></entry>
 
 	      <entry>Alle wijzigingen aan de <quote>head</quote>-tak van
 		het src-Subversion-repository (de tak &os;-CURRENT)</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.svn-src-projects.name;</entry>
 
 	      <entry><filename>/usr/projects</filename></entry>
 
 	      <entry>Alle wijzigingen aan het gebied
 		<filename>projects</filename> van het
 		src-Subversion-repository</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.svn-src-release.name;</entry>
 
 	      <entry><filename>/usr/src</filename></entry>
 
 	      <entry>Alle veranderingen aan het gebied
 		<filename>releases</filename> van het
 		src-Subversion-repository</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.svn-src-releng.name;</entry>
 
 	      <entry><filename>/usr/src</filename></entry>
 
 	      <entry>Alle veranderingen aan de takken
 		<filename>releng</filename> van het
 		src-Subversion-repository (de beveiligings-&nbsp;/
 		uitgavetakken)</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.svn-src-stable.name;</entry>
 
 	      <entry><filename>/usr/src</filename></entry>
 
 	      <entry>Alle veranderingen aan alle stable-takken van het
 		src-Subversion-repository</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.svn-src-stable-6.name;</entry>
 
 	      <entry><filename>/usr/src</filename></entry>
 
 	      <entry>Alle veranderingen aan de
 		<filename>stable/6</filename>-tak van het
 		src-Subversion-repository</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.svn-src-stable-7.name;</entry>
 
 	      <entry><filename>/usr/src</filename></entry>
 
 	      <entry>Alle veranderingen aan de
 		<filename>stable/7</filename>-tak van het
 		src-Subversion-repository</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.svn-src-stable-8.name;</entry>
 
 	      <entry><filename>/usr/src</filename></entry>
 
 	      <entry>Alle veranderingen aan de
 		<filename>stable/8</filename>-tak van het
 		src-Subversion-repository</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.svn-src-stable-9.name;</entry>
 
 	      <entry><filename>/usr/src</filename></entry>
 
 	      <entry>Alle veranderingen aan de
 		<filename>stable/9</filename>-tak van het
 		src-Subversion-repository</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.svn-src-stable-other.name;</entry>
 
 	      <entry><filename>/usr/src</filename></entry>
 
 	      <entry>Alle veranderingen aan de oudere
 		<filename>stable</filename>-takken van het
 		src-Subversion-repository</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.svn-src-svnadmin.name;</entry>
 
 	      <entry><filename>/usr/src</filename></entry>
 
 	      <entry>Alle veranderingen aan de administratieve scripts,
 		haken, en andere configuratiegegevens van het
 		src-Subversion-repository</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.svn-src-user.name;</entry>
 
 	      <entry><filename>/usr/src</filename></entry>
 
 	      <entry>Alle veranderingen aan het experimentele gebied
 		<filename>user</filename> van het
 		src-Subversion-repository</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&a.svn-src-vendor.name;</entry>
 
 	      <entry><filename>/usr/src</filename></entry>
 
 	      <entry>Alle wijzigingen aan het verkoperswerkgebied van
 		het src-Subversion-repository</entry>
 	    </row>
 	  </tbody>
 	</tgroup>
       </informaltable>
     </sect2>
 
     <sect2 id="eresources-subscribe">
       <title>Hoe abonneren</title>
 
       <para>Om te abonneren op een lijst kan geklikt worden op de naam
 	van de lijst hierboven of kan op &a.mailman.lists.link; geklikt
 	worden op de lijst waarin interesse bestaat.  De pagina waarop
 	de lijsten staan beschreven bevat alle informatie die nodig is
 	om te abonneren.</para>
 
       <para>Om te posten op een lijst kan een email gestuurd worden naar
 	<email><replaceable>lijstnaam</replaceable>@FreeBSD.org</email>.
 	Daarna wordt die doorgestuurd aan leden van de lijst in de hele
 	wereld.</para>
 
       <para>Om het abonnement op een lijst op te zeggen kan op de URL
 	die onderaan iedere email van een lijst staat geklikt worden.
 	Het is ook mogelijk om een email te sturen naar
 	<email><replaceable>lijstnaam</replaceable>-unsubscribe@FreeBSD.org</email>
 	om een abonnement op te zeggen.</para>
 
       <para>Hierbij nogmaals het advies om discussies op de technische
 	mailinglijsten technisch te houden.  Als er alleen interesse
 	bestaat in belangrijke mededelingen dan wordt aangeraden te
 	abonnneren op &a.announce;, waarop zelden verkeer
 	voorkomt.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="eresources-charters">
       <title>Lijstdoelstellingen</title>
 
       <para><emphasis>Alle</emphasis> &os;-mailinglijsten hebben eigen
 	regels waaraan voldaan dient te worden bij gebruik.  Als daaraan
 	niet wordt voldaan, resulteert dat in maximaal twee (2)
 	schriftelijke waarschuwingen van de &os; Postmaster
 	<email>postmaster@FreeBSD.org</email>, waarna na de derde
 	overtreding de poster verwijderd wordt van alle
 	&os;-mailinglijsten en alle toekomstige mail van het adres van
 	de verzender wordt uitgefilterd.  Helaas zijn deze regels nodig,
 	omdat het Internet van vandaag de dag een onvriendelijke
 	omgeving is en slechts weinigen zich bewust zijn van hoe fragiel
 	sommige mechanismen zijn.</para>
 
       <para>Standaardregels:</para>
 
       <itemizedlist>
 	<listitem>
 	  <para>Het onderwerp van iedere mail dient te voldoen aan de
 	    basisdoelstellingen van de lijst waarnaar wordt gepost.  Als
 	    de lijst bijvoorbeeld over technische onderwerpen gaat, dan
 	    hoort een post ook over iets technisch te gaan.  Ruis en
 	    flaming doen alleen af aan de waarde van een mailinglijst
 	    voor alle leden en dat wordt niet getolereerd.  Voor vrije
 	    discussie dient de &a.chat; gebruikt te worden die daar
 	    speciaal voor is ingesteld.</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Bijdragen horen niet naar meer dan twee mailinglijsten
 	    verzonden te worden en alleen dan naar twee als het helder
 	    en duidelijk is dat daarvoor de noodzaak bestaat.  Voor de
 	    meeste lijsten bestaat er al veel overlap in de leden en
 	    met uitzondering van de meer esoterische lijsten, zoals
 	    bijvoorbeeld <quote>-stable &amp; -scsi</quote>, is er
 	    eigenlijk slechts zelden aanleiding om naar meer dan een
 	    lijst te posten.  Als een bericht zo is verzonden dat er
 	    meerdere mailinglijsten op de regel <literal>Cc</literal>
 	    staan, dan hoort de regel <literal>Cc</literal> weer
 	    ingekort te worden in een eventueel antwoord.  <emphasis>De
 	      verzender is verantwoordelijk voor zijn eigen kruisposten,
 	      wie ook een eerdere zender was.</emphasis></para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Persoonlijke aanvallen en profane taal (in de context
 	    van een geschil) zijn niet toegestaan.  Dit geldt zowel voor
 	    gebruikers als ontwikkelaars.  Grove schending van de
 	    netiquette, zoals kopiëren uit of het volledig
 	    doorsturen van persoonlijke email zonder dat daarvoor
 	    toestemming is gegeven, wordt niet op prijs gesteld.  Er
 	    zijn hoe dan ook zeer weinig gevallen waarin zoiets
 	    dergelijks wel binnen de doelstelling van een lijst valt,
 	    waardoor dat soort emails op grond van de inhoud alleen al
 	    vaak reden zijn voor een waarschuwing (of ban).</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Adverteren voor niet-&os;-gerelateerde producten is
 	    streng verboden en heeft direct een ban tot gevolg als
 	    helder is dat de overtreder adverteert door middel van
 	    spam.</para>
 	</listitem>
       </itemizedlist>
 
       <para><emphasis>Individuele lijstdoelstellingen:</emphasis></para>
 
       <variablelist>
 	<varlistentry>
 	  <term>&a.acpi.name;</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para><emphasis>ACPI en
 		energiebeheerontwikkeling</emphasis></para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>&a.afs.name;</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para><emphasis>Andrew Bestandssysteem (Andrew File
 		System)</emphasis></para>
 
 	    <para>Deze lijst is voor onderwerpen over het porten en
 	      gebruik van AFS van CMU/Transarc</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>&a.announce.name;</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para><emphasis>Belangrijke gebeurtenissen en
 		projectdoelen</emphasis></para>
 
 	    <para>Dit is de mailinglijst voor hen die alleen interesse
 	      hebben in gelegenheidsmededelingen of belangrijke
 	      &os;-gebeurtenissen.  Hieronder vallen aankondigingen over
 	      snapshots en andere uitgaven.  De lijst omvat ook
 	      aankondigingen over nieuwe mogelijkheden binnen &os;.  Er
 	      kunnen ook oproepen gedaan worden voor vrijwilligers,
 	      enzovoort.  Deze lijst kent een laag volume en is volledig
 	      gemodereerd.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>&a.arch.name;</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para><emphasis>Discussie van architectuur en
 		ontwerp</emphasis></para>
 
 	    <para>Deze lijst is bedoeld voor het bespreken van de
 	      &os;-architectuur.  Berichten zijn in het algemeen strikt
 	      technisch van aard.  Voorbeelden van geschikte onderwerpen
 	      zijn:</para>
 
 	    <itemizedlist>
 	      <listitem>
 		<para>Hoe het buildsysteem bijgewerkt kan worden zodat
 		  meerdere aanpaste builds tegelijkertijd kunnen
 		  lopen.</para>
 	      </listitem>
 
 	      <listitem>
 		<para>Wat moet er aan VPS aangepast worden om
 		  Heidemann-lagen te laten werken.</para>
 	      </listitem>
 
 	      <listitem>
 		<para>Hoe kan de apparataatstuurprogramma interface
 		  aangepast worden zodat dezelfde stuurprogramma's
 		  netjes op vele bussen en architecturen gebruikt kunnen
 		  worden.</para>
 	      </listitem>
 
 	      <listitem>
 		<para>Hoe een netwerkstuurprogramma geschreven kan
 		  worden.</para>
 	      </listitem>
 	    </itemizedlist>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>&a.bluetooth.name;</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para><emphasis>&bluetooth; in &os;</emphasis></para>
 
 	    <para>Dit is het forum waar gebruikers van &bluetooth; op
 	      &os; samenkomen.  Gespreksstof op het gebied van ontwerp,
 	      implementatiedetails, patches, probleemrapportages,
 	      statusrapportages, verzoeken voor nieuwe mogelijkheden en
 	      al het andere dat met &bluetooth; te maken heeft is
 	      geschikt materiaal.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>&a.bugbusters.name;</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para><emphasis>Coördinatie afhandeling Problem
 		Reports</emphasis></para>
 
 	    <para>Het doel van deze lijst is een platform zijn voor de
 	      coördinatie en discussie voor de Bugmeister, zijn
 	      Bugbusters en anderen die interesse hebben in de
 	      PR-database.  Deze lijst is niet bedoeld voor discussies
 	      over specifieke bugs, patches of PR's.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>&a.bugs.name;</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para><emphasis>Bug reports</emphasis></para>
 
 	    <para>Dit is de mailinglijst voor het rapporteren van bugs
 	      in &os;.  Waar mogelijk dienen bugs ingezonden te worden
 	      via &man.send-pr.1; of via de <ulink
 		url="&url.base;/send-pr.html">Webinterface</ulink>
 	      daarvan.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>&a.chat.name;</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para><emphasis>Niet-technische onderwerpen met betrekking
 		tot de &os;-gemeenschap</emphasis></para>
 
 	    <para>Deze lijst bevat alle onderwerpen waar op andere
 	      lijsten geen ruimte voor is wat betreft niet-technische en
 	      sociale informatie.  Er wordt gesproken over de moord op
 	      Van Gogh, of er in onderkast of kapitalen geschreven dient
 	      te worden, wie er te veel koffie drinkt, waar het beste
 	      bier vandaan komt, enzovoort.  Belangrijke gebeurtenissen
 	      (zoals feestjes, bruiloften, geboorten, nieuwe banen,
 	      enzovoort) kunnen op de technische lijsten aangekondigd
 	      worden, maar antwoorden dienen naar deze -chat lijst te
 	      gaan.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>&a.chromium.name;</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para><emphasis>&os; specifieke Chromium problemen</emphasis></para>
 
 	    <para>Dit is een lijst voor het bespreken van Chromium
 	      ondersteuning voor &os;.  Dit is een technische lijst om de
 	      ontwikkelingen en installatie van Chromium te bespreken.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>&a.core.name;</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para><emphasis>&os; Kernteam</emphasis></para>
 
 	    <para>Dit is een interne mailinglijst die wordt gebruikt
 	      door de kernleden.  Er kunnen berichten naar gestuurd
 	      worden als een belangrijke &os;-gerelateerde zaak
 	      arbitrage nodig heeft of een onderzoekende blik op hoog
 	      niveau nodig is.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>&a.current.name;</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para><emphasis>Discussie over het gebruikt van
 		&os.current;</emphasis></para>
 
 	    <para>Dit is de mailinglijst voor gebruikers van
 	      &os.current;.  Er staan waarschuwingen op over nieuwe
 	      mogelijkheden in -CURRENT die impact hebben op gebruikers
 	      en instructies over de te nemen stappen om -CURRENT te
 	      blijven.  Iedereen die <quote>CURRENT</quote> draait, zou
 	      zich moeten abonneren.  Dit is een technische mailinglijst
 	      waarop strikt technische berichten worden verwacht.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>&a.cvsweb.name;</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para><emphasis>&os; CVSweb Project</emphasis></para>
 
 	    <para>Technische discussie over het gebruik, de ontwikkeling
 	      en het beheer van &os;-CVSweb.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>&a.desktop.name;</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para><emphasis>&os; gebruiken op en verbeteren voor
 		bureaubladen</emphasis></para>
 
 	    <para>Dit is een forum voor het bespreken van &os; op desktops.  Het
 	      is vooral een plaats voor porters en gebruikers van
 	      bureaubladomgevingen om zaken te bespreken en de ondersteuning van
 	      &os; op het bureaublad te verbeteren.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>&a.doc.name;</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para><emphasis>Documentatieproject</emphasis></para>
 
 	    <para>Dit is de mailinglijst voor het bespreken van
 	      onderwerpen en projecten die te maken hebben met het maken
 	      van documentatie voor &os;.  De leden van deze
 	      mailinglijst worden samen <quote>The &os; Documentation
 	      Project</quote> genoemd.  Het is een open lijst waarop
 	      zonder problemen een abonnement genomen kan worden en
 	      bijdragen zeer op prijs worden gesteld!</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>&a.drivers.name;</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para><emphasis>Apparaatstuurprogramma's schrijven voor
 		&os;</emphasis></para>
 
 	    <para>Dit is een forum voor technische discussie met
 	      betrekking tot apparaatstuurprogramma's op &os;.  Het is
 	      vooral een plaats voor schrijvers van
 	      apparaatstuurprogramma's om vragen te stellen over hoe
 	      apparaatstuurprogramma's te schrijven met de API's in de
 	      kernel van &os;.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>&a.eclipse.name;</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para><emphasis>Gebruikers van Eclipse IDE, hulpprogramma's,
 		cliëntapplicaties en ports</emphasis></para>
 
 	    <para>De doelstelling van deze lijst is wederzijdse
 	      ondersteuning bieden voor alles dat te maken heeft met het
 	      kiezen, installeren, gebruiken, ontwikkelen, en
 	      onderhouden van Eclipse IDE, hulpprogramma's en
 	      cliëntapplicaties op het &os;-platform en te
 	      ondersteunen bij het porten van Eclipse IDE en plugins
 	      naar de &os;-omgeving.</para>
 
 	    <para>Het is ook de bedoeling om het uitwisselen van
 	      informatie tussen de Eclipse gemeenschap en de
 	      &os;-gemeenschap te bevorderen zodat beiden ervan kunnen
 	      profiteren.</para>
 
 	    <para>Hoewel deze lijst voornamelijk is gericht op de
 	      behoeften van gebruikers van Eclipse, wordt ook een forum
 	      geboden voor hen die &os;-specifieke applicaties willen
 	      ontwikkelen met het Eclipse raamwerk.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>&a.eol.name;</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para><emphasis>Ondersteuning van &os; gerelateerde software
 		welke niet meer ondersteund wordt door het
 		&os;-project.</emphasis></para>
 
 	    <para>Deze lijst is voor degenen die geïnteresseerd zijn in
 	      het leveren of gebruiken van ondersteuning voor
 	      &os;-gerelateerde software voor welke het &os;-project
 	      geen ondersteuning meer biedt (in de vorm van
 	      beveiligingsadviezen en patches).</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>&a.embedded.name;</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para><emphasis>&os; gebruiken in embedded
 		applicaties</emphasis></para>
 
 	    <para>Deze lijst heeft tot doel om te discussieren over &os;
 	      in embedded systemen.  Dit is een technische mailinglijst
 	      waarbij men alleen technische inhoud verwacht.  Voor het
 	      belang van deze lijst definiëren we embedded systemen
 	      als computersystemen die geen desktop-systemen zijn en
 	      meestal slechts één doel hebben ten opzichte
 	      van gewone systemen.  Voorbeelden bevatten onder andere:
 	      diverse soorten telefoonsets, netwerkapparatuur zoals
 	      routers, switches en PBX'en, op afstand bestuurbare
 	      meetapparatuur, PDA's, Point of Sale systemen etc.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>&a.emulation.name;</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para><emphasis>Emulatie van andere systemen zoals &linux;,
 		&ms-dos; en &windows;</emphasis></para>
 
 	    <para>Dit is een forum voor technische discussie met
 	      betrekking tot het draaien van programma's op &os; die
 	      zijn geschreven voor andere besturingssystemen.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>&a.firewire.name;</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para><emphasis>&firewire; (iLink, IEEE 1394)</emphasis></para>
 
 	    <para>Dit is de mailinglijst voor het bespreken van het
 	      ontwerp en de implementatie van een &firewire; (ook wel
 	      IEEE 1394 of iLink) subsysteem voor &os;.  Relevante
 	      onderwerpen omvatten de standaarden, busapparaten en hun
 	      protocollen, adapter boards/kaarten/chipssets en de
 	      architectuur en implementatie van code voor een juiste
 	      ondersteuning.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>&a.fs.name;</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para><emphasis>Bestandssystemen</emphasis></para>
 
 	    <para>Discussie over &os;-bestandssystemen.  Dit is een
 	      technische mailinglijst waarop slechts strikt technische
 	      bijdragen worden verwacht.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>&a.gecko.name;</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para><emphasis>Gecko Rendering Engine</emphasis></para>
 
 	    <para>Dit is een forum over <application>Gecko</application>
 	      applicaties die &os; gebruiken.</para>
 
 	    <para>De discussie concentreert zich op toepassingen van
 	      Gecko Ports, hun installatie, hun ontwikkeling en hun
 	      ondersteuning binnen &os;.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>&a.geom.name;</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para><emphasis>GEOM</emphasis></para>
 
 	    <para>Discussie specifiek over GEOM en gerelateerde
 	      implementaties.  Dit is een technische mailinglijst waarop
 	      slechts strikt technische bijdragen worden verwacht.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>&a.gnome.name;</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para><emphasis>GNOME</emphasis></para>
 
 	    <para>Discussie over de bureaubladomgeving
 	      <application>GNOME</application> voor &os;.  Dit is een
 	      technische mailinglijst waarop slechts strikt technische
 	      bijdragen worden verwacht.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
+	  <term>&a.infiniband.name;</term>
+
+	  <listitem>
+	    <para><emphasis>Infiniband op &os;</emphasis></para>
+
+	    <para>Technische mailinglijst over Infiniband, OFED en OpenSM op
+	      &os;.</para>
+	  </listitem>
+	</varlistentry>
+
+	<varlistentry>
 	  <term>&a.ipfw.name;</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para><emphasis>IP Firewall</emphasis></para>
 
 	    <para>Dit is het forum voor technische bespreking van het
 	      herontwerp van de IP-firewallcode in &os;.  Dit is een
 	      technische mailinglijst waarop slechts strikt technische
 	      bijdragen worden verwacht.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>&a.ia64.name;</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para><emphasis>Porten van &os; naar IA64</emphasis></para>
 
 	    <para>Dit is een technische mailinglijst voor individuen die
 	      actief werken aan het porten van &os; naar het platform
 	      IA-64 van &intel;, om problemen op tafel te leggen of
 	      alternatieve oplossingen te bespreken.
 	      Geïnteresseerden die alleen de technische bespreking
 	      willen volgen zijn ook welkom.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>&a.isdn.name;</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para><emphasis>ISDN-communicatie</emphasis></para>
 
 	    <para>Dit is de mailinglijst voor discussie over de
 	      ontwikkeling van ISDN-ondersteuning voor &os;.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>&a.java.name;</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para><emphasis>&java; Ontwikkeling</emphasis></para>
 
 	    <para>Dit is de mailinglijst voor het bespreken van de
 	      ontwikkeling van significante &java; applicaties voor &os;
 	      en het porten en het beheer van &jdk;'s.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry id="eresources-charters-jobs">
 	  <term>&a.jobs.name;</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para><emphasis>Banen in de aanbieding en
 		gezocht</emphasis></para>
 
 	    <para>Dit is een forum voor vacatures en CV's specifiek
 	      gerelateerd aan &os;, bijvoorbeeld als er
 	      &os;-gerelateerd werk wordt gezocht of in de aanbieding
 	      is.  Dit is <emphasis>geen</emphasis> mailinglijst voor
 	      algemene werkonderwerpen omdat daarvoor al elders ruimte
 	      staat.</para>
 
 	    <para>Ook deze lijst wordt net als alle andere <hostid
 		role="domainname">FreeBSD.org</hostid> mailinglijsten
 	      wereldwijd verspreid.  Daarom dient duidelijk vermeld te
 	      worden om welke locatie het gaat en onder welke
 	      voorwaarden telewerken of bijdragen in huisvesting
 	      mogelijk zijn.</para>
 
 	    <para>Email dient alleen open formaten te bevatten.  Bij
 	      voorkeur platte tekst, maar standaard Portable Document
 	      Format (<acronym>PDF</acronym>), HTML, en een aantal
 	      andere, zijn acceptabel voor lezers.  Gesloten formaten,
 	      zoals &microsoft; Word (<filename>.doc</filename>), worden
 	      door de mailinglijstserver geweigerd.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>&a.kde.name;</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para><emphasis>KDE</emphasis></para>
 
 	    <para>Discussie over <application>KDE</application> op
 	      &os;-systemen.  Dit is een technische mailinglijst waarop
 	      slechts strikt technische bijdragen worden verwacht.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>&a.hackers.name;</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para><emphasis>Technische discussies</emphasis></para>
 
 	    <para>Dit is een forum voor technische discussie met
 	      betrekking tot &os;.  Dit is de leidende technische
 	      mailinglijst die is bestemd voor mensen die actief aan
 	      &os; werken om problemen aan het voetlicht te brengen of
 	      alternatieve oplossingen te bespreken.
 	      Geïnteresseerden die alleen de technische bespreking
 	      willen volgen zijn ook welkom.  Dit is een technische
 	      mailinglijst waarop slechts strikt technische bijdragen
 	      worden verwacht.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>&a.hardware.name;</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para><emphasis>Algemene discussie over
 		&os;-hardware</emphasis></para>
 
 	    <para>Algemene discussie over de typen hardware waar &os; op
 	      draait en problemen en oplossingen over wat te kopen en
 	      wat vooral niet.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>&a.hubs.name;</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para><emphasis>Mirrorsites</emphasis></para>
 
 	    <para>Aankondigingen en discussie voor beheerders van
 	      &os;-mirrorsites.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>&a.isp.name;</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para><emphasis>Onderwerpen voor Internet Service
 		Providers</emphasis></para>
 
 	    <para>Deze mailinglijst is voor het bespreken van relevante
 	      onderwerpen voor Internet Service Providers (ISP's) die
 	      &os; gebruiken.  Dit is een technische mailinglijst waarop
 	      slechts strikt technische bijdragen worden verwacht.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>&a.mono.name;</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para><emphasis>Mono en C# applicaties op
 		&os;</emphasis></para>
 
 	    <para>Dit is een lijst voor discussies met betrekking tot
 	      het Mono-ontwikkelraamwerk op &os;.  Dit is een technische
 	      mailinglijst.  Het is bedoeld voor individuen die actief
 	      werken aan het overbrengen van Mono of C# applicaties naar
 	      &os;, om problemen naar voren te brengen of alternatieve
 	      oplossingen te bespreken.  Individuen die
 	      geïnteresseerd zijn in het volgen van de technische
 	      discussie zijn ook welkom.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>&a.office.name;</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para><emphasis>Kantoortoepassingen op &os;</emphasis></para>
 
 	    <para>De discussie richt zich op kantoortoepassingen, hun
 	      installatie, hun ontwikkeling en hun ondersteuning binnen
 	      &os;.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>&a.performance.name;</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para><emphasis>Discussie over het optimaliseren of
 		versnellen van &os;</emphasis></para>
 
 	    <para>Deze mailinglijst is een platform voor hackers,
 	      beheerders en/of andere belanghebbenden om &os;- en
 	      prestatiegerelateerde onderwerpen te bespreken.  De
 	      onderwerpen die besproken kunnen worden omvatten
 	      &os;-installaties met een hoge load, systemen met
 	      prestatieproblemen of systemen die tegen de limieten van
 	      &os; aan zitten.  Zij die willen meewerken om de
 	      prestaties van &os; te verbeteren worden sterk
 	      aangemoedigd zich op deze lijst te abonneren.  Deze lijst
 	      is bijzonder technisch en bijzonder geschikt voor ervaren
 	      &os;-gebruikers, hackers en beheerders die &os; snel,
 	      robuust, en schaalbaar willen houden.  Deze lijst is geen
 	      vraag-en-antwoord lijst die dient als vervanging voor het
 	      lezen van documentatie, maar hier worden bijdragen
 	      geleverd of vragen gesteld over nog niet eerder beschreven
 	      prestatiegerelateerde onderwerpen.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>&a.pf.name;</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para><emphasis>Discussie en vragen over het pakketfilter
 		firewallsysteem</emphasis></para>
 
 	    <para>Discussie over het pakketfilter (pf) firewallsysteem
 	      met betrekking tot &os;.  Technische discussie en
 	      gebruikersvragen zijn beiden welkom.  Deze lijst is ook de
 	      plaats om het raamwerk ALTQ QoS te bespreken.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>&a.platforms.name;</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para><emphasis>Porten van niet-&intel;
 		platforms</emphasis></para>
 
 	    <para>Cross-platform &os;-zaken, algemene discussie en
 	      voorstellen voor niet-&intel; &os; ports.  Dit is een
 	      technische mailinglijst waarop slechts strikt technische
 	      bijdragen worden verwacht.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>&a.ports.name;</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para><emphasis>Discussie over
 		<quote>ports</quote></emphasis></para>
 
 	    <para>Discussie over de <quote>Portscollectie</quote>
 	      (<filename>/usr/ports</filename>) van &os;, de Ports
 	      infrastructuur en algemene coördinatie aangaande
 	      ports.  Dit is een technische mailinglijst waarop slechts
 	      strikt technische bijdragen worden verwacht.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>&a.ports-announce.name;</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para><emphasis>Belangrijk nieuws en belangrijke instructies over
 		&os; <quote>Portscollectie</quote></emphasis></para>
 
 	    <para>Belangrijk nieuws voor ontwikkelaars, porters en gebruikers
 	      van de <quote>Portscollectie</quote> (<filename
 		role="directory">/usr/ports</filename>), waaronder veranderingen
 	      aan de architectuur/infrastructuur, nieuwe mogelijkheden,
 	      kritische opwaardeerinstructies, en uitgave-informatie.  Dit is
 	      een mailinglijst met een laag volume, bedoeld voor
 	      aankondigingen.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>&a.ports-bugs.name;</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para><emphasis>Discussie over <quote>ports</quote>
 		bugs</emphasis></para>
 
 	    <para>Discussie over probleemrapportages voor de &os;
 	      <quote>Portscollectie</quote>
 	      (<filename>/usr/ports</filename>), voorgestelde ports of
 	      aanpassingen aan ports.  Dit is een technische
 	      mailinglijst waarop slechts strikt technische bijdragen
 	      worden verwacht.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>&a.proliant.name;</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para><emphasis>Technische discussie over &os; op HP
 		Proliant serverplatforms</emphasis></para>
 
 	    <para>Deze mailinglijst wordt gebruikt voor technische
 	      discussie over het gebruik van &os; op HP ProLiant
 	      servers, inclusief het bespreken van ProLiant-specifieke
 	      stuurprogramma's, beheersoftware, gereedschappen voor
 	      instellingen en BIOS-updates.  Dit is daaarom ook de
 	      uitgesproken plaats voor het bespreken van de modules
 	      hpasmd, hpasmcli, en hpacucli.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>&a.python.name;</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para><emphasis>Python op &os;</emphasis></para>
 
 	    <para>Dit is een lijst voor discussie gerelateerd aan het
 	      verbeteren van ondersteuning voor Python op &os;.  Dit is
 	      een technische mailinglijst voor mensen die aan het porten
 	      van Python, aanverwante modules en
 	      <application>Zope</application>-dingen naar &os;
 	      werken.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>&a.questions.name;</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para><emphasis>Gebruikersvragen</emphasis></para>
 
 	    <para>Dit is de mailinglijst voor vragen over &os;.  Er
 	      horen geen <quote>how to</quote> vragen op de technische
 	      mailinglijsten thuis, tenzij een vraag erg technisch van
 	      aard is.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>&a.ruby.name;</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para><emphasis>&os;-specifieke discussies over
 		Ruby</emphasis></para>
 
 	    <para>Dit is een lijst voor discussies gerelateerd aan de
 	      Ruby-ondersteuning op &os;.  Dit is een technische
 	      mailinglijst.  Het is bedoeld voor individuen die aan
 	      Ruby-ports, bibliotheken van derde partijen, en raamwerken
 	      werken.</para>
 
 	    <para>Individuen die geïnteresseerd zijn in de
 	      technische discussie zijn ook welkom.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>&a.scsi.name;</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para><emphasis>SCSI-subsysteem</emphasis></para>
 
 	    <para>Dit is de mailinglijst voor mensen die aan het
 	      SCSI-subsysteem voor &os; werken.  Dit is een technische
 	      mailinglijst waarop slechts strikt technische bijdragen
 	      worden verwacht.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>&a.security.name;</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para><emphasis>Beveiligingsonderwerpen</emphasis></para>
 
 	    <para>&os;-computerbeveiligingsonderwerpen (DES, Kerberos,
 	      bekende beveiligingsgaten, oplossingen, enzovoort).  Dit
 	      is een technische mailinglijst waarop slechts strikt
 	      technische bijdragen worden verwacht.  Dit is zeker geen
 	      vraag-en-antwoord lijst, maar bijdragen voor de FAQ (zowel
 	      <emphasis>vraag</emphasis> als
 	      <emphasis>antwoord</emphasis>) zijn welkom.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>&a.security-notifications.name;</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para><emphasis>Beveiligingswaarschuwingen</emphasis></para>
 
 	    <para>Waarschuwingen voor &os; beveiligingsproblemen en
 	      oplossingen.  Dit is geen discussielijst.  De
 	      discussielijst is &a.security.name;.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>&a.small.name;</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para><emphasis>&os; gebruiken in embedded
 		toepassingen</emphasis></para>
 
 	    <para>Op deze lijst worden onderwerpen gerelateerd aan
 	      ongebruikelijk kleine en embedded &os;-installaties
 	      besproken.  Dit is een technische mailinglijst waarop
 	      slechts strikt technische bijdragen worden verwacht.</para>
 
 	    <para>Deze lijst is vervangen door &a.embedded.name;</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>&a.stable.name;</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para><emphasis>Discussie over het gebruik van
 		&os.stable;</emphasis></para>
 
 	    <para>Dit is de mailinglijst voor gebruikers van
 	      &os.stable;.  Er worden ook waarschuwingen op gepost over
 	      nieuwe opties in -STABLE die invloed op de systemen van
 	      gebruikers kunnen hebben en instructies over de te nemen
 	      stappen om -STABLE te blijven.  Iedereen die
 	      <quote>STABLE</quote> draait hoort zich op deze lijst
 	      te abonneren.  Dit is een technische mailinglijst waarop
 	      slechts strikt technische bijdragen worden verwacht.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>&a.standards.name;</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para><emphasis>Conformeren C99 &amp;
 		POSIX</emphasis></para>
 
 	    <para>Dit is een forum voor technische bespreking
 	      gerelateerd aan het conformeren van &os; aan de C99- en de
 	      POSIX-standaarden.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>&a.toolchain.name;</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para><emphasis>Onderhoud van de ingebouwde toolchain van
 		&os;</emphasis></para>
 
 	    <para>Dit is de mailinglijst bedoeld voor discussies over het
 	      onderhoud van de toolchain die met &os; wordt geleverd.  Dit zou
 	      de toestand van Clang en GCC kunnen omvatten, maar ook software
 	      als assemblers, linkers en debuggers.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>&a.usb.name;</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para><emphasis>Discussie over &os; ondersteuning voor
 		USB</emphasis></para>
 
 	    <para>Dit is de mailinglijst voor technische bespreking van
 	      onderwerpen gerelateerd aan &os; ondersteuning voor
 	      USB.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>&a.usergroups.name;</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para><emphasis>Gebruikersgroep Coördinatie
 		Lijst</emphasis></para>
 
 	    <para>Dit is de mailinglijst voor coördinatoren voor
 	      alle lokale gebruikersgroepen, zodat ze met elkaar en een
 	      lid van het Kernteam zaken kunnen bespreken.  Deze lijst
 	      hoort beperkt te blijven tot een overzicht van overleggen
 	      en de coördinatie van projecten waarbij meerdere
 	      gebruikersgroepen betrokken zijn.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>&a.vendors.name;</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para><emphasis>Verkopers</emphasis></para>
 
 	    <para>Coördinatie en discussie tussen het &os;-project
 	      en verkopers van software en hardware voor &os;.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>&a.virtualization.name;</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para><emphasis>Discussies over verscheidene
 		virtualisatietechnieken ondersteund door &os;</emphasis></para>
 
 	    <para>Een lijst om de verscheidene virtualisatietechnieken
 	      die door &os; worden ondersteund te bespreken.  Aan de ene
 	      kant zal de nadruk liggen op de implementatie van de
 	      basale functionaliteit alsook op het toevoegen van nieuwe
 	      mogelijkheden.  Aan de andere kant zullen gebruikers een
 	      forum hebben om om hulp te vragen bij problemen of om hun
 	      usecases te bespreken.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>&a.wip-status.name;</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para><emphasis>&os; Werk-In-Uitvoering status</emphasis></para>
 
 	    <para>Deze mailinglijst kan gebruikt worden om de schepping
 	      en voortgang van uw &os;-gerelateerd werk aan te kondigen.
 	      Berichten zullen gemodereerd worden.  Het wordt
 	      gesuggereerd om het bericht "Aan:" een &os;-mailinglijst
 	      dat het onderwerp beter dekt te sturen en deze lijst
 	      alleen te "BCC:"-en.  Op deze manier kan uw
 	      werk-in-uitvoering ook op de onderwerpslijst worden
 	      bediscussieerd, aangezien discussies op deze lijst niet
 	      zijn toegestaan.</para>
 
 	    <para>Kijk in de archieven voor voorbeelden van geschikte
 	      berichten.</para>
 
 	    <para>Een redactioneel overzicht van de berichten aan deze lijst
 	      kan om de paar maanden naar de &os;-website gezonden worden als
 	      deel van de Status Reports <footnote><para><ulink
 		    url="http://www.freebsd.org/news/status/"></ulink></para></footnote>.
 	      Meer voorbeelden en oude rapportages zijn daar ook te
 	      vinden.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>&a.wireless.name;</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para><emphasis>Discussies over de 802.11-stack, de ontwikkeling
 		van gereedschappen voor stuurprogramma's</emphasis></para>
 
 	    <para>De &os;-wireless lijst richt zich op de 802.11-stack
 	      (sys/net80211) en de ontwikkeling van stuurprogramma's en
 	      gereedschappen.  Dit omvat bugs, nieuwe eigenschappen en
 	      onderhoud.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>&a.xen.name;</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para><emphasis>Discussies over het porteren van &os; naar
 		&xen; &mdash; implementatie en gebruik</emphasis></para>
 
 	    <para>Een lijst die zich richt op de &os; &xen; port.  De
 	      verwachte hoeveelheid verkeer is laag genoeg zodat het
 	      voor zowel technische discussies over de implementatie- en
 	      ontwerpdetails als voor zaken over administratief gebruik
 	      bedoeld is.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>&a.xfce.name;</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para><emphasis>XFCE</emphasis></para>
 
 	    <para>Dit is een forum voor discussies gerelateerd aan de
 	      <application>XFCE</application>-omgeving voor &os;.  Dit is een
 	      technische mailinglijst.  Het is bedoeld voor degenen die actief
 	      werken aan het porten van <application>XFCE</application> naar
 	      &os;, om problemen naar voren te brengen of alternatieve
 	      oplossingen te bespreken.  Personen die geïnteresseerd zijn
 	      in het volgen van de technische discussie zijn ook welkom.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>&a.zope.name;</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para><emphasis>Zope</emphasis></para>
 
 	    <para>Dit is een forum voor discussies die verwant zijn aan het
 	      brengen van de <application>Zope</application>-omgeving naar &os;.
 	      Dit is een technische mailinglijst.  Het is bedoeld voor
 	      individuen die actief werken aan het overbrengen van
 	      <application>Zope</application> naar &os;, om problemen aan te
 	      dragen of alternatieve oplossingen te bespreken.  Individuen die
 	      geïnteresseerd zijn in het volgen van de technische discussie
 	      zijn ook welkom.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
       </variablelist>
     </sect2>
 
     <sect2 id="eresources-mailfiltering">
       <title>Filters op de mailinglijsten</title>
 
       <para>De &os;-mailinglijsten worden op verschillende manieren
 	gefilterd om het doorsturen van spam, virussen, en andere
 	ongewenste email te beperken.  De hieronder beschreven
 	filteracties bevatten niet alle genomen acties voor de
 	beveiliging van de mailinglijsten.</para>
 
       <para>Er is een beperkt aantal typen bijlagen toegestaan op de
 	mailinglijsten.  Alle bijlagen met een MIME-inhoudtype dat
 	niet in de onderstaande lijst staat worden verwijderd voordat
 	de mail wordt doorgestuurd naar de mailinglijsten.</para>
 
       <itemizedlist>
 	<listitem>
 	  <para>application/octet-stream</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>application/pdf</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>application/pgp-signature</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>application/x-pkcs7-signature</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>message/rfc822</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>multipart/alternative</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>multipart/related</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>multipart/signed</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>text/html</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>text/plain</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>text/x-diff</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>text/x-patch</para>
 	</listitem>
       </itemizedlist>
 
       <note>
 	<para>Sommige mailinglijsten staan wellicht bijlagen toe met
 	  andere MIME-inhoudtypen, maar de bovenstaande lijst zal gelden
 	  voor de meeste mailinglijsten.</para>
       </note>
 
       <para>Als een email zowel een HTML- als een platte tekstversie
 	bevat, dan wordt de HTML-versie verwijderd.  Als een mail alleen
 	een HTML-versie bevat, dan wordt die omgezet naar platte
 	tekst.</para>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="eresources-news">
     <title>Usenet-nieuwsgroepen</title>
 
     <para>Naast de twee specifieke &os;-nieuwsgroepen zijn er nog vele
       andere waarin &os; wordt besproken of die anderszins relevant zijn
       voor gebruikers van &os;.</para>
 
     <sect2>
       <title>Specifieke BSD nieuwsgroepen</title>
 
       <itemizedlist>
 	<listitem>
 	  <para><ulink
 	      url="news:comp.unix.bsd.freebsd.announce">comp.unix.bsd.freebsd.announce</ulink></para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para><ulink
 	      url="news:comp.unix.bsd.freebsd.misc">comp.unix.bsd.freebsd.misc</ulink></para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para><ulink
 	      url="news:de.comp.os.unix.bsd">de.comp.os.unix.bsd</ulink>
 	    (Duits)</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para><ulink
 	      url="news:fr.comp.os.bsd">fr.comp.os.bsd</ulink>
 	    (Frans)</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para><ulink
 	      url="news:it.comp.os.freebsd">it.comp.os.freebsd</ulink>
 	    (Italiaans)</para>
 	</listitem>
-
-	<listitem>
-	  <para><ulink
-	      url="ews:tw.bbs.comp.386bsd">tw.bbs.comp.386bsd</ulink>
-	    (Traditioneel Chinees)</para>
-	</listitem>
       </itemizedlist>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Overige interessante &unix;-nieuwsgroepen</title>
 
       <itemizedlist>
 	<listitem>
 	  <para><ulink url="news:comp.unix">comp.unix</ulink></para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para><ulink
 	      url="news:comp.unix.questions">comp.unix.questions</ulink></para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para><ulink
 	      url="news:comp.unix.admin">comp.unix.admin</ulink></para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para><ulink
 	      url="news:comp.unix.programmer">comp.unix.programmer</ulink></para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para><ulink
 	      url="news:comp.unix.shell">comp.unix.shell</ulink></para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para><ulink
 	      url="news:comp.unix.user-friendly">comp.unix.user-friendly</ulink></para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para><ulink
 	      url="news:comp.security.unix">comp.security.unix</ulink></para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para><ulink
 	      url="news:comp.sources.unix">comp.sources.unix</ulink></para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para><ulink
 	      url="news:comp.unix.advocacy">comp.unix.advocacy</ulink></para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para><ulink
 	      url="news:comp.unix.misc">comp.unix.misc</ulink></para>
-	</listitem>
-
-	<listitem>
-	  <para><ulink
-	      url="news:comp.bugs.4bsd">comp.bugs.4bsd</ulink></para>
-	</listitem>
-
-	<listitem>
-	  <para><ulink
-	      url="news:comp.bugs.4bsd.ucb-fixes">comp.bugs.4bsd.ucb-fixes</ulink></para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para><ulink
 	      url="news:comp.unix.bsd">comp.unix.bsd</ulink></para>
 	</listitem>
       </itemizedlist>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>X Window systeem</title>
 
       <itemizedlist>
 	<listitem>
 	  <para><ulink
 	      url="news:comp.windows.x.i386unix">comp.windows.x.i386unix</ulink></para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para><ulink
 	      url="news:comp.windows.x">comp.windows.x</ulink></para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para><ulink
 	      url="news:comp.windows.x.apps">comp.windows.x.apps</ulink></para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para><ulink
 	      url="news:comp.windows.x.announce">comp.windows.x.announce</ulink></para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para><ulink
 	      url="news:comp.windows.x.intrinsics">comp.windows.x.intrinsics</ulink></para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para><ulink
 	      url="news:comp.windows.x.motif">comp.windows.x.motif</ulink></para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para><ulink
 	      url="news:comp.windows.x.pex">comp.windows.x.pex</ulink></para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para><ulink
 	      url="news:comp.emulators.ms-windows.wine">comp.emulators.ms-windows.wine</ulink></para>
 	</listitem>
       </itemizedlist>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="eresources-web">
     <title>World wide webservers</title>
 
     <sect2 id="eresources-web-social">
       <title>Fora, blogs, en sociale netwerken</title>
 
       <itemizedlist>
 	<listitem>
 	  <para><ulink url="http://forums.freebsd.org/">The &os;
 	      Forums</ulink> bieden een webgebaseerd discussieforum voor
 	    vragen en technische discussies over &os;.</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para><ulink url="http://planet.freebsdish.org/">Planet
 	      &os;</ulink> biedt een samengestelde feed van tientallen
 	    blogs geschreven door &os;-ontwikkelaars.  Vele
 	    ontwikkelaars gebruiken dit om korte notities te posten over
 	    waaraan ze werken, nieuwe patches, en ander werk in
 	    uitvoering.</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Het <ulink
 	      url="http://www.youtube.com/bsdconferences">BSDConferences
 	      YouTube Channel</ulink> biedt een verzameling van video's
 	    van hoge kwaliteit van wereldwijde BSD-conferenties.  Dit is
 	    een prima manier om presentaties van hoofdontwikkelaars over
 	    nieuw werk in &os; te zien.</para>
 	</listitem>
       </itemizedlist>
     </sect2>
 
     <sect2 id="eresources-web-mirrors">
       <title>Officiële spiegels</title>
 
       &chap.eresources.www.inc;
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="eresources-email">
     <title>Email-adressen</title>
 
     <para>De onderstaande gebruikersgroepen bieden &os;-gerelateerde
       email-adressen aan voor hun leden.  De aangegeven beheerders
       behouden zich het recht voor om een account te verwijderen als die
       op enigerlei wijze wordt misbruikt.</para>
 
     <informaltable frame="none" pgwide="1">
       <tgroup cols="4">
 	<thead>
 	  <row>
 	    <entry>Domein</entry>
 
 	    <entry>Faciliteiten</entry>
 
 	    <entry>Gebruikersgroep</entry>
 
 	    <entry>Beheerder</entry>
 	  </row>
 	</thead>
 
 	<tbody>
 	  <row>
 	    <entry>ukug.uk.FreeBSD.org</entry>
 
 	    <entry>Alleen forwarden</entry>
 
 	    <entry><email>ukfreebsd@uk.FreeBSD.org</email></entry>
 
 	    <entry>Lee Johnston
 	      <email>lee@uk.FreeBSD.org</email></entry>
 	  </row>
 	</tbody>
       </tgroup>
     </informaltable>
   </sect1>
 </appendix>
Index: translations/nl_NL.ISO8859-1/books/handbook/filesystems/chapter.xml
===================================================================
--- translations/nl_NL.ISO8859-1/books/handbook/filesystems/chapter.xml	(revision 40366)
+++ translations/nl_NL.ISO8859-1/books/handbook/filesystems/chapter.xml	(revision 40367)
@@ -1,913 +1,913 @@
 <?xml version="1.0" encoding="iso-8859-1" standalone="no"?>
 <!--
      The FreeBSD Dutch Documentation Project
      $FreeBSD$
 
      %SOURCE%   en_US.ISO8859-1/books/handbook/filesystems/chapter.xml
-     %SRCID%    39631
+     %SRCID%    40252
 -->
 
 <chapter id="filesystems">
   <chapterinfo>
     <authorgroup>
       <author>
 	<firstname>Tom</firstname>
 	<surname>Rhodes</surname>
 	<contrib>Geschreven door </contrib>
       </author>
     </authorgroup>
     <authorgroup>
       <author>
 	<firstname>Wouter</firstname>
 	<surname>Reckman</surname>
 	<contrib>Vertaald door </contrib>
       </author>
       <author>
 	<firstname>René</firstname>
 	<surname>Ladan</surname>
       </author>
     </authorgroup>
   </chapterinfo>
 
   <title>Ondersteuning van bestandssystemen</title>
 
   <sect1 id="filesystems-synopsis">
     <title>Overzicht</title>
 
     <indexterm><primary>Bestandssystemen</primary></indexterm>
 
     <indexterm>
       <primary>Ondersteuning bestandssystemen</primary>
 
       <see>Bestandssystemen</see>
     </indexterm>
 
     <para>Bestandssystemen zijn een integraal onderdeel van ieder
       besturingssysteem.  Ze stellen gebruikers in de gelegenheid om
       bestanden te uploaden en op te slaan, geven toegang tot gegevens
       en maken natuurlijk harde schijven bruikbaar.  Verschillende
       besturingssystemen hebben gewoonlijk één
       gezamenlijk aspect, namelijk het bestandssysteem.  Op &os; staat
       dit bestandssysteem bekend onder de naam Fast File System ofwel
       <acronym>FFS</acronym>, dat is gebaseerd op het oorspronkelijke
       Unix&trade; File System, ook bekend als <acronym>UFS</acronym>.
       Dit is het oorspronkelijke bestandssysteem van &os; dat op
       harde schijven wordt geplaatst voor gegevenstoegang.</para>
 
     <para>&os; ondersteunt daarnaast ook een groot aantal andere
       bestandssystemen om lokaal toegang tot gegevens van andere
       besturingssystemen te bewerkstelligen; dat wil zeggen: gegevens
       opgeslagen op lokaal aangesloten <acronym>USB</acronym>
       opslagapparaten, flash drives, en harde schijven.  Verder is er
       ook ondersteuning voor vreemde bestandssystemen.  Dit zijn
       bestandssystemen ontwikkeld voor andere besturingssystemen
       zoals het &linux; Extended File System (<acronym>EXT</acronym>)
       en het &sun; Z File System (<acronym>ZFS</acronym>).</para>
 
     <para>Er zijn verschillende gradaties van ondersteuning voor de
       verschillende bestandssystemen op &os;.  Sommigen vereisen het
       laden van een kernelmodule, voor anderen moet een toolset
       worden geïnstalleerd.  Dit hoofdstuk is geschreven om
       gebruikers van &os; te helpen om op hun systeem toegang te
       verkrijgen tot andere bestandssystemen, te beginnen met het
       &sun; Z File System.</para>
 
     <para>Na het lezen van dit hoofstuk weet de lezer:</para>
 
     <itemizedlist>
       <listitem>
 	<para>Het verschil tussen eigen en ondersteunde
 	  bestandssystemen.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Welke bestandssystemen zijn ondersteund in &os;.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Hoe niet-eigen bestandssystemen geactiveerd,
 	  geconfigureerd, benaderd en gebruikt kunnen worden.</para>
       </listitem>
     </itemizedlist>
 
     <para>Voorafgaand aan het lezen van dit hoofdstuk dient de
       lezer:</para>
 
     <itemizedlist>
       <listitem>
 	<para>Begrip te hebben van de beginselen van &unix; en &os;
 	  (<xref linkend="basics"/>).</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Bekend te zijn met de beginselen van
 	  kernelconfiguratie en -compilatie
 	  (<xref linkend="kernelconfig"/>).</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Vertrouwd te zijn met installatie van software van
 	  derden in &os; (<xref linkend="ports"/>).</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Enigszins bekend te zijn met schijven, opslag en
 	  apparaatnamen in &os; (<xref linkend="disks"/>).</para>
       </listitem>
     </itemizedlist>
   </sect1>
 
   <sect1 id="filesystems-zfs">
     <title>Het Z File System (ZFS)</title>
 
     <para>Het Z&nbsp;File System, ontwikkeld door &sun;, is een
       nieuwe technologie ontwikkeld om gebruik te maken van een
       pool-gebaseerde opslagmethode.  Dit houdt in dat ruimte pas
       wordt gebruikt wanneer het nodig is voor dataopslag.  Verder is
       het ontworpen voor maximale integriteit van gegevens,
       ondersteuning van gegevens-snapshots, meerdere kopieën, en
       gegevenschecksums.  Ook is een nieuw gegevensreplicatiemodel,
       bekend als <acronym>RAID</acronym>-Z, toegevoegd;
       <acronym>RAID</acronym>-Z lijkt op <acronym>RAID</acronym>5,
       maar is ontworpen om corruptie tijdens het schrijven van
       gegevens te voorkomen.</para>
 
     <sect2>
       <title>ZFS tuning</title>
 
       <para>Het <acronym>ZFS</acronym> subsysteem maakt gebruik van
 	veel systeembronnen waardoor het nodig kan zijn een en ander
 	af te stellen, zodat voor het dagelijks gebruik maximale
 	efficiëntie wordt behaald.  Doordat het een
 	experimentele eigenschap van &os; is, kan dit in de nabije
 	toekomst veranderen; op dit moment echter, worden de volgende
 	stappen aangeraden.</para>
 
       <sect3>
 	<title>Geheugen</title>
 
 	<para>De totale hoeveelheid systeemgeheugen dient minstens
 	  één gigabyte te zijn, maar twee gigabytes of meer
 	  wordt aanbevolen.  In alle voorbeelden hier heeft het systeem
 	  één gigabyte geheugen, met verschillende andere
 	  afstelmechanismen in werking.</para>
 
 	<para>Sommigen hebben succes gehad met minder dan een
 	  gigabyte geheugen, maar met een dergelijke, beperkte
 	  hoeveelheid geheugen is de kans groot dat onder zware
 	  belasting een kernelpanic in &os; op zal treden door uitputting
 	  van het geheugen.</para>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title>Kernelconfiguratie</title>
 
 	<para>Het wordt aangeraden om ongebruikte
 	  stuurprogramma's en opties te verwijderen uit het
 	  kernelconfiguratiebestand.  Omdat de meeste
 	  stuurprogramma's beschikbaar zijn als modules kunnen ze
 	  alsnog worden geladen door middel van het bestand
 	  <filename>/boot/loader.conf</filename>.</para>
 
 	<para>Gebruikers van de &i386;-architectuur dienen de volgende
 	  optie aan hun kernelconfiguratiebestand toe te voegen, de
 	  kernel opnieuw te compileren, en opnieuw op te
 	  starten:</para>
 
 	<programlisting>options		KVA_PAGES=512</programlisting>
 
 	<para>Deze optie vergroot de kerneladresruimte, waarmee het
 	  mogelijk wordt gemaakt om de <varname>vm.kvm_size</varname>
 	  afstelling hoger dan de huidige limiet van 1&nbsp;GB
 	  (2&nbsp;GB voor <acronym>PAE</acronym>) in te stellen.
 	  Deel, om de meest geschikte waarde voor deze optie te
 	  vinden, de gewenste hoeveelheid adresruimte door vier (4).
 	  In dit geval is dat <literal>512</literal> voor
 	  2&nbsp;GB.</para>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title>Loader tunables</title>
 
 	<para>De <devicename>kmem</devicename> adresruimte dient te
 	  worden vergroot op alle &os; architecturen.  Op het
 	  testsysteem met één gigabyte fysiek geheugen werd
 	  succes behaald met de volgende opties, die in het bestand
 	  <filename>/boot/loader.conf</filename> geplaatst dienen te
 	  worden, waarna het systeem opnieuw moet worden
 	  opgestart:</para>
 
 	<programlisting>vm.kmem_size="330M"
 vm.kmem_size_max="330M"
 vfs.zfs.arc_max="40M"
 vfs.zfs.vdev.cache.size="5M"</programlisting>
 
 	<para>Zie voor een meer gedetailleerde lijst van aanbevelingen
 	  aangaande ZFS-afstelling:
 	  <ulink url="http://wiki.freebsd.org/ZFSTuningGuide"></ulink>
 	  .</para>
       </sect3>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Gebruik maken van <acronym>ZFS</acronym></title>
 
       <para>Er is een opstartmechanisme dat &os; in staat stelt om
 	<acronym>ZFS</acronym> pools te mounten tijdens initialisatie van
 	het systeem.  Voer de volgende commando's uit om dit in te
 	stellen:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>echo 'zfs_enable="YES"' &gt;&gt; /etc/rc.conf</userinput>
 &prompt.root; <userinput>/etc/rc.d/zfs start</userinput></screen>
 
       <para>In het resterende deel van dit document wordt aangenomen
 	dat er drie <acronym>SCSI</acronym>-schijven beschikbaar zijn,
 	en dat hun apparaatnamen respectievelijk
 	<devicename><replaceable>da0</replaceable></devicename>,
 	<devicename><replaceable>da1</replaceable></devicename> en
 	<devicename><replaceable>da2</replaceable></devicename> zijn.
 	Gebruikers van <acronym>IDE</acronym>-hardware kunnen de
 	<devicename><replaceable>ad</replaceable></devicename>
 	apparaten gebruiken in plaats van
 	<acronym>SCSI</acronym>-apparaten.</para>
 
       <sect3>
 	<title>Een pool op een enkele schijf</title>
 
 	<para>Voer het commando <command>zpool</command> uit om een simpele,
 	  niet-redundante <acronym>ZFS</acronym>-pool op een enkele schijf aan
 	  te maken:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>zpool create example /dev/da0</userinput></screen>
 
 	<para>Bestudeer de uitvoer van het commando
 	  <command>df</command> om de nieuwe pool te zien:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>df</userinput>
 Filesystem  1K-blocks    Used    Avail Capacity  Mounted on
 /dev/ad0s1a   2026030  235230  1628718    13%    /
 devfs               1       1        0   100%    /dev
 /dev/ad0s1d  54098308 1032846 48737598     2%    /usr
 example      17547136       0 17547136     0%    /example</screen>
 
 	<para>In deze uitvoer wordt duidelijk dat de
 	  <literal>example</literal>-pool niet alleen is aangemaakt,
 	  maar ook direct <emphasis>gemount</emphasis> is.  Hij is ook
 	  toegankelijk, net als een gewoon bestandssysteem; er kunnen
 	  bestanden op worden aangemaakt en gebruikers kunnen er op
 	  rondkijken zoals in het volgende voorbeeld:</para>
 
 	<screen>&prompt.root <userinput>cd /example</userinput>
 &prompt.root; <userinput>ls</userinput>
 &prompt.root; <userinput>touch testfile</userinput>
 &prompt.root; <userinput>ls -al</userinput>
 total 4
 drwxr-xr-x   2 root  wheel    3 Aug 29 23:15 .
 drwxr-xr-x  21 root  wheel  512 Aug 29 23:12 ..
 -rw-r--r--   1 root  wheel    0 Aug 29 23:15 testfile</screen>
 
 	<para>Helaas benut deze pool nog geen
 	  <acronym>ZFS</acronym>-mogelijkheden.  Maak een bestandssysteem
 	  aan op deze pool en activeer er compressie op:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>zfs create example/compressed</userinput>
 &prompt.root; <userinput>zfs set compression=gzip example/compressed</userinput></screen>
 
 	<para><literal>example/compressed</literal> is nu een
 	  gecomprimeerd <acronym>ZFS</acronym>-bestandssysteem.  Probeer
 	  er een paar grote bestanden naartoe te kopiëren door ze
 	  naar <filename class="directory">/example/compressed</filename>
 	  te kopiëren.</para>
 
 	<para>De compressie kan nu worden uitgeschakeld met:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>zfs set compression=off example/compressed</userinput></screen>
 
 	<para>Voer het volgende commando uit om het bestandssysteem te
 	  unmounten, en controleer dat daarna met
 	  <command>df</command>:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>zfs umount example/compressed</userinput>
 &prompt.root; <userinput>df</userinput>
 Filesystem  1K-blocks    Used    Avail Capacity  Mounted on
 /dev/ad0s1a   2026030  235232  1628716    13%    /
 devfs               1       1        0   100%    /dev
 /dev/ad0s1d  54098308 1032864 48737580     2%    /usr
 example      17547008       0 17547008     0%    /example</screen>
 
 	<para>Mount het bestandssysteem opnieuw om het weer
 	  toegankelijk te maken en controleer met
 	  <command>df</command>:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>zfs mount example/compressed</userinput>
 &prompt.root; <userinput>df</userinput>
 Filesystem         1K-blocks    Used    Avail Capacity  Mounted on
 /dev/ad0s1a          2026030  235234  1628714    13%    /
 devfs                      1       1        0   100%    /dev
 /dev/ad0s1d         54098308 1032864 48737580     2%    /usr
 example             17547008       0 17547008     0%    /example
 example/compressed  17547008       0 17547008     0%    /example/compressed</screen>
 
 	<para>De pool en het bestandssysteem zijn ook zichtbaar in de
 	  uitvoer van <command>mount</command>:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>mount</userinput>
 /dev/ad0s1a on / (ufs, local)
 devfs on /dev (devfs, local)
 /dev/ad0s1d on /usr (ufs, local, soft-updates)
 example on /example (zfs, local)
 example/data on /example/data (zfs, local)
 example/compressed on /example/compressed (zfs, local)</screen>
 
 	<para>Zoals is te zien kunnen
 	  <acronym>ZFS</acronym>-bestandssystemen, nadat ze zijn
 	  gecreëerd, net als gewone bestandssystemen worden
 	  gebruikt; er zijn echter ook vele andere mogelijkheden
 	  beschikbaar.  In het volgende voorbeeld wordt er een nieuw
 	  bestandssysteem <literal>data</literal> gecreëerd.
 	  Er zullen belangrijke bestanden op worden bewaard, dus het
 	  bestandssysteem wordt zodanig ingesteld dat het twee
 	  kopieën van ieder gegevensblok opslaat:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>zfs create example/data</userinput>
 &prompt.root; <userinput>zfs set copies=2 example/data</userinput></screen>
 
 	<para>Het is nu mogelijk om het gegevens- en ruimtegebruik te
 	  bekijken door <command>df</command> opnieuw te
 	  draaien:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>df</userinput>
 Filesystem         1K-blocks    Used    Avail Capacity  Mounted on
 /dev/ad0s1a          2026030  235234  1628714    13%    /
 devfs                      1       1        0   100%    /dev
 /dev/ad0s1d         54098308 1032864 48737580     2%    /usr
 example             17547008       0 17547008     0%    /example
 example/compressed  17547008       0 17547008     0%    /example/compressed
 example/data        17547008       0 17547008     0%    /example/data</screen>
 
 	<para>Merk op dat ieder bestandssysteem in de pool dezelfde
 	  hoeveelheid vrije ruimte heeft.  Dit is de reden dat
 	  <command>df</command> steeds wordt gebruikt tussen de
 	  voorbeelden door, om te laten zien dat de bestandssystemen
 	  slechts zoveel ruimte gebruiken als ze nodig hebben en
 	  allemaal putten uit dezelfde pool.
 	  Het <acronym>ZFS</acronym> bestandssysteem elimineert
 	  concepten als volumes en partities, en staat verschillende
 	  bestandssystemen toe om in dezelfde pool te bestaan.
 	  Verwijder nu de bestandssystemen en verwijder daarna de pool,
 	  omdat deze niet meer nodig zijn:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>zfs destroy example/compressed</userinput>
 &prompt.root; <userinput>zfs destroy example/data</userinput>
 &prompt.root; <userinput>zpool destroy example</userinput></screen>
 
 	<para>Schijven gaan slechter werken en begeven het, een
 	  onvermijdelijke eigenschap.  Wanneer de schijf stukgaat
 	  zullen de gegevens verloren gaan.  Een methode om
 	  gegevensverlies ten gevolge van een kapotte harde schijf te
 	  vermijden is het implementeren van <acronym>RAID</acronym>.
 	  <acronym>ZFS</acronym> ondersteunt deze mogelijkheid in zijn
 	  pool-ontwerp en wordt beschreven in de volgende
 	  sectie.</para>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title><acronym>ZFS</acronym> RAID-Z</title>
 
 	<para>Zoals eerder opgemerkt wordt in deze sectie aangenomen
 	  dat er drie <acronym>SCSI</acronym>-schijven bestaan als de
 	  apparaten <devicename>da0</devicename>, <devicename>da1</devicename>
 	  en <devicename>da2</devicename> (of <devicename>ad0</devicename> en
 	  hoger als IDE-schijven worden gebruikt).  Voer het volgende commando
 	  uit om een <acronym>RAID</acronym>-Z-pool te creëren:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>zpool create storage raidz da0 da1 da2</userinput></screen>
 
 	<note>
 	  <para>&sun; raadt aan om tussen de drie en negen schijven te gebruiken
 	    voor een <acronym>RAID</acronym>-Z-configuratie.  Overweeg, als u
 	    een enkele pool met 10 of meer schijven nodig heeft, om deze te
 	    splitsen in kleine <acronym>RAID</acronym>-Z-groepen.  Overweeg, als
 	    u slechts twee schijven heeft en nog steeds redundantie nodig heeft,
 	    om in plaats hiervan een <acronym>ZFS</acronym>-spiegel te
 	    gebruiken.  Bekijk de handleidingpagina &man.zpool.8; voor meer
 	    details.</para>
 	</note>
 
 	<para>De <literal>storage</literal> zpool zou gecreëerd
 	  moeten zijn.  Dit kan worden geverifieerd met de
 	  &man.mount.8; en &man.df.1; commando's zoals eerder.  Er
 	  kunnen meer schijfapparaten worden toegewezen door ze aan het
 	  einde van de bovenstaande lijst toe te voegen.
 	  Maak een nieuw bestandssysteem in de pool, genaamd
 	  <literal>home</literal>, waar op den duur de
 	  gebruikersbestanden geplaatst zullen worden:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>zfs create storage/home</userinput></screen>
 
 	<para>Het is nu mogelijk om compressie in te schakelen en extra
 	  kopieën te bewaren van de gebruikersmappen en
 	  -bestanden.  Dit kan net als eerder worden bewerkstelligd
 	  door de volgende commando's uit te voeren:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>zfs set copies=2 storage/home</userinput>
 &prompt.root; <userinput>zfs set compression=gzip storage/home</userinput></screen>
 
 	<para>Kopieer, om dit als de nieuwe home-map voor gebruikers in
 	  te stellen, de gebruikersgegevens naar deze map en
 	  creëer de benodigde links:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>cp -rp /home/* /storage/home</userinput>
 &prompt.root; <userinput>rm -rf /home /usr/home</userinput>
 &prompt.root; <userinput>ln -s /storage/home /home</userinput>
 &prompt.root; <userinput>ln -s /storage/home /usr/home</userinput></screen>
 
 	<para>De gebruikersgegevens zouden nu op het nieuw aangemaakte
 	  <filename class="directory">/storage/home</filename>
 	  bestandssysteem moeten staan.  Test dit door een nieuwe
 	  gebruiker aan te maken en daarmee in te loggen.</para>
 
 	<para>Probeer een snapshot te maken dat later weer hersteld kan
 	  worden:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>zfs snapshot storage/home@08-30-08</userinput></screen>
 
 	<para>Merk op dat de snapshot-optie alleen een echt
 	  bestandssysteem vastlegt, geen mappen of bestanden.  Het
 	  <literal>@</literal>-karakter wordt gebruikt als
 	  scheidingsteken tussen de naam van het bestandssysteem of de
 	  naam van het volume.  Wanneer de home-map van een gebruiker
 	  wordt weggegooid, kan deze worden hersteld met:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>zfs rollback storage/home@08-30-08</userinput></screen>
 
 	<para>Voer <command>ls</command> in de
 	  <filename class="directory">.zfs/snapshot</filename>
 	  directory van het bestandssysteem uit om een lijst van alle
 	  beschikbare snapshots te krijgen.  Voer, om bijvoorbeeld
 	  het zojuist gemaakte snapshot te zien, het volgende commando
 	  uit:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>ls /storage/home/.zfs/snapshot</userinput></screen>
 
 	<para>Het is mogelijk om een script te schrijven dat
 	  maandelijks een snapshot van de gebruikersgegevens maakt; na
 	  verloop van tijd kunnen snapshots echter een grote
 	  hoeveelheid schrijfruimte in beslag nemen.  Het vorige
 	  snapshot kan worden verwijderd met het volgende
 	  commando:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>zfs destroy storage/home@08-30-08</userinput></screen>
 
 	<para>Na al dit testen is er geen reden om
 	  <filename class="directory">/storage/home</filename> in zijn
 	  huidige staat nog te bewaren.  Maak er het echte
 	  <filename class="directory">/home</filename>
 	  bestandssysteem van:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>zfs set mountpoint=/home storage/home</userinput></screen>
 
 	<para>Het uitvoeren van de commando's <command>df</command> en
 	  <command>mount</command> laat zien dat het systeem ons
 	  bestandssysteem nu als de echte <filename
 	    class="directory">/home</filename> behandelt:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>mount</userinput>
 /dev/ad0s1a on / (ufs, local)
 devfs on /dev (devfs, local)
 /dev/ad0s1d on /usr (ufs, local, soft-updates)
 storage on /storage (zfs, local)
 storage/home on /home (zfs, local)
 &prompt.root; <userinput>df</userinput>
 Filesystem   1K-blocks    Used    Avail Capacity  Mounted on
 /dev/ad0s1a    2026030  235240  1628708    13%    /
 devfs                1       1        0   100%    /dev
 /dev/ad0s1d   54098308 1032826 48737618     2%    /usr
 storage       26320512	     0 26320512     0%    /storage
 storage/home  26320512       0 26320512     0%    /home</screen>
 
 	<para>Hiermee is de <acronym>RAID</acronym>-Z configuratie
 	  compleet.  Voer het volgende commando uit om status-updates
 	  van de gecreëerde bestandssystemen te krijgen tijdens
 	  het draaien van de nachtelijke &man.periodic.8;:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>echo 'daily_status_zfs_enable="YES"' &gt;&gt; /etc/periodic.conf</userinput></screen>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title>Het herstellen van <acronym>RAID</acronym>-Z</title>
 
 	<para>Iedere software-<acronym>RAID</acronym> heeft een methode
 	  om zijn <literal>status</literal> te inspecteren.
 	  <acronym>ZFS</acronym> is geen uitzondering.  De status van
 	  <acronym>RAID</acronym>-Z-apparaten kan worden
 	  geïnspecteerd met het volgende commando:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>zpool status -x</userinput></screen>
 
 	<para>Als alle pools in orde zijn en alles is normaal, dan
 	  wordt het volgende bericht weergegeven:</para>
 
 	<screen>all pools are healthy</screen>
 
 	<para>Als er een probleem is, misschien een schijf die offine
 	  is gegaan, dan wordt de status van de pool weergegeven en dat
 	  zal er als volgt uitzien:</para>
 
 	<screen>  pool: storage
  state: DEGRADED
 status: One or more devices has been taken offline by the administrator.
 	Sufficient replicas exist for the pool to continue functioning in a
 	degraded state.
 action: Online the device using 'zpool online' or replace the device with
 	'zpool replace'.
  scrub: none requested
 config:
 
 	NAME        STATE     READ WRITE CKSUM
 	storage     DEGRADED     0     0     0
 	  raidz1    DEGRADED     0     0     0
 	    da0     ONLINE       0     0     0
 	    da1     OFFLINE      0     0     0
 	    da2     ONLINE       0     0     0
 
 errors: No known data errors</screen>
 
 	<para>Hier staat dat het apparaat offline is gezet door de
 	  beheerder.  Dat is waar voor dit specifieke voorbeeld.  Om de
 	  schijf offline te zetten werd het volgende commando
 	  gebruikt:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>zpool offline storage da1</userinput></screen>
 
 	<para>Het is nu mogelijk om de schijf
 	  <devicename>da1</devicename> te vervangen nadat het systeem
 	  uitgeschakeld is.  Zodra het systeem weer opgestart is, kan
 	  het volgende commando worden uitgevoerd om de schijf te
 	  vervangen:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>zpool replace storage da1</userinput></screen>
 
 	<para>Nu kan de status opnieuw geïnspecteerd worden,
 	  dit keer zonder de <option>-x</option> vlag, om de
 	  statusinformatie op te vragen:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>zpool status storage</userinput>
  pool: storage
  state: ONLINE
  scrub: resilver completed with 0 errors on Sat Aug 30 19:44:11 2008
 config:
 
 	NAME        STATE     READ WRITE CKSUM
 	storage     ONLINE       0     0     0
 	  raidz1    ONLINE       0     0     0
 	    da0     ONLINE       0     0     0
 	    da1     ONLINE       0     0     0
 	    da2     ONLINE       0     0     0
 
 errors: No known data errors</screen>
 
 	<para>Zoals te zien in dit voorbeeld lijkt alles normaal te
 	  zijn.</para>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title>Gegevensverificatie</title>
 
 	<para>Zoals eerder opgemerkt gebruikt <acronym>ZFS</acronym>
 	  <literal>checksums</literal> om de integriteit van opgeslagen
 	  gegevens te verifiëren.  Ze worden automatisch
 	  ingeschakeld bij het creëeren van bestandssystemen en
 	  kunnen worden uitgeschakeld door middel van het volgende
 	  commando:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>zfs set checksum=off storage/home</userinput></screen>
 
 	<para>Dit is echter geen verstandig idee, omdat checksums zeer
 	  weinig opslagruimte innemen en nuttiger zijn wanneer ze zijn
 	  ingeschakeld.  Het lijkt daarnaast ook geen merkbare invloed
 	  op de prestaties te hebben wanneer ze zijn ingeschakeld.
 	  Wanneer ze aanstaan is het mogelijk om <acronym>ZFS</acronym>
 	  gegevensintegriteit te laten controleren door middel van
 	  checksum-verificatie.  Dit proces staat bekend als
 	  <quote>scrubbing</quote>.  Voer het volgende commando uit om
 	  de gegevensintegriteit van de <literal>storage</literal>-pool
 	  te controleren:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>zpool scrub storage</userinput></screen>
 
 	<para>Dit proces kan, afhankelijk van de hoeveelheid opgeslagen
 	  gegevens, een aanzienlijke hoeveelheid tijd in beslag nemen.
 	  Het is daarnaast ook zeer <acronym>I/O</acronym>-intensief,
 	  zozeer dat slechts één van deze operaties
 	  tegelijkertijd uitgevoerd kan worden.  Nadat de scrub is
 	  voltooid wordt de status bijgewerkt en kan deze worden
 	  bekeken door een statusaanvraag te doen:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>zpool status storage</userinput>
  pool: storage
  state: ONLINE
  scrub: scrub completed with 0 errors on Sat Aug 30 19:57:37 2008
 config:
 
 	NAME        STATE     READ WRITE CKSUM
 	storage     ONLINE       0     0     0
 	  raidz1    ONLINE       0     0     0
 	    da0     ONLINE       0     0     0
 	    da1     ONLINE       0     0     0
 	    da2     ONLINE       0     0     0
 
 errors: No known data errors</screen>
 
 	<para>De voltooiingstijd is in dit voorbeeld duidelijk
 	  zichtbaar.  Deze eigenschap helpt om gegevensintegriteit te
 	  garanderen gedurende een langere tijdsperiode.</para>
 
 	<para>Er zijn vele andere opties voor het Z-bestandssysteem, zie
 	  de handleidingpagina's &man.zfs.8; en &man.zpool.8;.</para>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title>ZFS quota</title>
 
 	<para>ZFS ondersteunt verschillende soorten quota: de refquota, de
 	  algemene quota, de gebruikersquota en de groepsquota.  Deze sectie
 	  legt de beginselen van ieder van deze uit en bevat wat instructies
 	  voor gebruik.</para>
 
 	<para>Quota beperken de hoeveelheid ruimte die een gegevensverzameling
 	  en zijn afstammelingen kunnen gebruiken en dwingen een limiet af op de
 	  hoeveelheid ruimte dat gebruikt wordt door bestandssystemen en
 	  snapshots voor deze afstammelingen.  Vanuit gebruikers zijn quota
 	  handig om de hoeveelheid ruimte die een bepaalde gebruiker kan
 	  gebruiken te beperken.</para>
 
 	<note>
 	  <para>Quota kunnen niet op volumes worden ingesteld, aangezien de
 	    eigenschap <literal>volsize</literal> als een impliciet quotum
 	    optreedt.</para>
 	</note>
 
 	<para>De refquota,
 	  <literal>refquota=<replaceable>grootte</replaceable></literal>,
 	  beperkt de hoeveelheid ruimte die een gegevensverzameling in beslag
 	  kan nemen door een harde grens aan de gebruikte ruimte te stellen.
 	  Deze harde grens bevat echter niet de ruimte gebruikt door
 	  afstammelingen, zoals bestandssystemen of snapshots.</para>
 
 	<para>Gebruik het volgende om een algemeen quotum van 10&nbsp;GB voor
 	  <filename>/home/storage/bob</filename> af te dwingen:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>zfs set quota=10G storage/home/bob</userinput></screen>
 
 	<para>Gebruikersquota beperken de hoeveelheid ruimte die door de
 	  aangegeven gebruiker kan worden gebruikt.  Het algemene formaat is
 	  <literal>userquota@<replaceable>gebruiker</replaceable>=<replaceable>grootte</replaceable></literal>
 	  waarbij de gebruikersnaam in één van de volgende
 	  formaten dient te zijn:</para>
 
 	<itemizedlist>
 	  <listitem>
 	    <para>Naam compatibel met <acronym
 		role="Portable Operating System Interface">POSIX</acronym>
 	      (bijvoorbeeld <replaceable>jan</replaceable>).</para>
 	  </listitem>
 	  <listitem>
 	    <para>Numeriek <acronym
 		role="Portable Operating System Interface">POSIX</acronym>-ID
 	      (bijvoorbeeld <replaceable>789</replaceable>).</para>
 	  </listitem>
 	  <listitem>
 	    <para><acronym role="System Identifier">SID</acronym>-naam
 	      (bijvoorbeeld
-	      <replaceable>jan.bloggs@voorbeeld.com</replaceable>).</para>
+	      <replaceable>jan.bloggs@example.com</replaceable>).</para>
 	  </listitem>
 	  <listitem>
 	    <para>Numeriek <acronym role="System Identifier">SID</acronym>-ID
 	      (bijvoorbeeld <replaceable>S-1-123-456-789</replaceable>).</para>
 	  </listitem>
 	</itemizedlist>
 
 	<para>Gebruik het volgende om bijvoorbeeld een een quotum van 50&nbsp;GB
 	  voor een gebruiker <replaceable>jan</replaceable> af te
 	  dwingen:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>zfs set userquota@jan=50G</userinput></screen>
 
 	<para>Gebruik in plaats hiervan, om het quotum te verwijderen of er
 	  zeker van te zijn dat er geen is ingesteld:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>zfs set userquota@jan=none</userinput></screen>
 
 	<para>Eigenschappen van gebruikersquota worden niet weergegeven door
 	  <command>zfs get all</command>.  Niet-<username>root</username>
 	  gebruikers kunnen alleen hun eigen quota zien tenzij het privilege
 	  <literal>userquota</literal> aan ze is gegeven.  Gebruikers met dit
 	  privilege kunnen ieders quota bekijken en instellen.</para>
 
 	<para>Groepsquota beperken de hoeveelheid ruimte die de gespecificeerde
 	  gebruikersgroep in beslag kan nemen.  Het algemene formaat is
 	  <literal>groupquota@<replaceable>groep</replaceable>=<replaceable>grootte</replaceable></literal>.</para>
 
 	<para>Gebruik om het quotum voor de groep
 	  <replaceable>eerstegroep</replaceable> op 50&nbsp;GB in te
 	  stellen:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>zfs set groupquota@eerstegroep=50G</userinput></screen>
 
 	<para>Gebruik in plaats hiervan, om het quotum voor de groep
 	  <replaceable>eerstegroep</replaceable> te verwijderen of om er voor te
 	  zorgen dat deze niet is ingesteld:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>zfs set groupquota@eerstegroep=none</userinput></screen>
 
 	<para>Net zoals bij de eigenschappen van gebruikersquota kunnen
 	  niet-<username>root</username>-gebruikers alleen de quota zien die
 	  geassocieerd zijn met de gebruikersgroepen waar ze bij horen, een
 	  <username>root</username>-gebruiker of een gebruiker met het privilege
 	  <literal>groupquota</literal> kan alle quota voor alle groepen
 	  bekijken en instellen.</para>
 
 	<para>Het deelcommando <command>zfs userspace</command> geeft de
 	  hoeveelheid ruimte weer die door elke gebruiker op de snapshot van het
 	  gespecificeerde bestandssysteem in beslag wordt genomen, tezamen met
 	  alle ingestelde quota.  Het deelcommando <command>zfs
 	    groupspace</command> doet hetzelfde voor groepen.  Bekijk
 	  &man.zfs.1; voor meer informatie over ondersteunde opties of het
 	  weergegeven van specifieke opties.</para>
 
 	<para>Gebruik het volgende om de quota voor
 	  <filename>storage/home/bob</filename> weer te geven, als u de juiste
 	  privileges heeft of <username>root</username> bent:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>zfs get quota storage/home/bob</userinput></screen>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title>Reserveringen in ZFS</title>
 
 	<para>ZFS ondersteunt twee soorten van ruimtereserveringen.  Deze sectie
 	  legt de beginselen van elk van de twee uit en bevat enkele instructies
 	  voor gebruik.</para>
 
 	<para>De eigenschap <literal>reservation</literal> maakt het mogelijk om
 	  een gegarandeerde minimale hoeveelheid ruimte voor een
 	  gegevensverzameling en zijn afstammelingen te reserveren.
 	  Dit betekent dat als er een reservering van 10&nbsp;GB is ingesteld
 	  voor <filename>storage/home/bob</filename> en de schijfruimte op
 	  raakt, er tenminste 10&nbsp;GB aan ruimte is gereserveerd voor deze
 	  gegevensverzameling.  De eigenschap <literal>reservation</literal>
 	  stelt de minimale hoeveelheid ruimte in die gegarandeerd is voor een
 	  gegevensverzameling exclusief afstammelingen zoals snapshots, of geeft
 	  deze aan.  Als er bijvoorbeeld een snapshot is genomen van
 	  <filename>storage/home/bob</filename> moet er genoeg schijfruimte zijn
 	  buiten de <literal>refreservation</literal> hoeveelheid om de operatie
 	  te laten slagen omdat afstammelingen van de hoofdgegevensverzameling
 	  niet worden meegeteld in de <literal>refreservation</literal>
 	  hoeveelheid en dus niet stiekem de vastgestelde ruimte
 	  wijzigen.</para>
 
 	<para>Reserveringen kunnen in allerlei situaties nuttig zijn,
 	  bijvoorbeeld voor het plannen en testen van de geschiktheid van het
 	  toewijzen van schijfruimte in een nieuw systeem, of om ervoor te
 	  zorgen dat er genoeg schijfruimte beschikbaar is op bestandsssystemen
 	  voor systeemherstelprocedures en bestanden.</para>
 
 	<para>Het algemene formaat van de eigenschap
 	  <literal>reservation</literal> is
 	  <literal>reservation=<replaceable>grootte</replaceable></literal>, dus
 	  gebruik het onderstaande commando om een reservering van 10&nbsp;GB op
 	  <filename>storage/home/bob</filename> te plaatsen:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>zfs set reservation=10G storage/home/bob</userinput></screen>
 
 	<para>Gebruik, om te controleren of er geen reservatie is geplaatst of
 	  om een reservatie te verwijderen:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>zfs set reservation=none storage/home/bob</userinput></screen>
 
 	<para>Het zelfde principe kan worden toegepast op de eigenschap
 	  <literal>refreservation</literal> om een refreservation in te stellen,
 	  met het algemene formaat
 	  <literal>refreservation=<replaceable>grootte</replaceable></literal>.</para>
 
 	<para>Gebruik één van de volgende commando's om te kijken
 	  of er een reservatie of refreservation bestaat op
 	  <filename>storage/home/bob</filename>:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>zfs get reservation storage/home/bob</userinput>
 &prompt.root; <userinput>zfs get refreservation storage/home/bob</userinput></screen>
       </sect3>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="filesystems-linux">
     <title>&linux; bestandssystemen</title>
 
     <para>Deze sectie beschrijft enkele van de &linux; bestandssystemen die door
       &os; worden ondersteund.</para>
 
     <sect2>
       <title>Ext2FS</title>
 
       <para>De kernelimplementatie van het &man.ext2fs.5; bestandssysteem was
 	geschreven door Godmar Back, het eerste stuurprogramma verscheen in
 	&os;&nbsp;2.2.  In &os;&nbsp;8 en eerder is de code gelicenseerd onder
 	de <acronym>GNU</acronym> Public License, onder &os;&nbsp;9 is de code
 	echter herschreven en nu beschikbaar onder de
 	<acronym>BSD</acronym>-licentie.</para>
 
       <para>Het stuurprogramma &man.ext2fs.5; stelt de &os;-kernel in staat om
 	<acronym>ext2</acronym> bestandssystemen te lezen en er naar te
 	schrijven.</para>
 
       <para>Laad ten eerste de kernelmodule:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>kldload ext2fs</userinput></screen>
 
       <para>Koppel daarna een &man.ext2fs.5;-volume aan dat zich op
 	<filename>/dev/ad1s1</filename> bevindt:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>mount -t ext2fs /dev/ad1s1 /mnt</userinput></screen>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>XFS</title>
 
       <para>Het X-bestandssysteem, <acronym>XFS</acronym>, is origineel
 	geschreven door <acronym>SGI</acronym> voor het besturingssysteem
 	<acronym>IRIX</acronym>, ze hebben het overgebracht naar &linux;.  De
 	broncode is vrijgegeven onder de <acronym>GNU</acronym> Public License.
 	Kijk op <ulink url="https://oss.sgi.com/projects/xfs">deze
 	  pagina</ulink> voor meer details.  De &os;-port werd gestart door
 	Russel Cattelan, &a.kan; en &a.rodrigc;.</para>
 
       <para>Om <acronym>XFS</acronym> als een kernelmodule te laden:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>kldload xfs</userinput></screen>
 
       <para>Het stuurprogramma &man.xfs.5; stelt de &os;-kernel in staat om
 	XFS-bestandssystemen te benaderen.  Momenteel is echter alleen
 	ondersteuning voor lezen aanwezig.  Schrijven naar een volume is niet
 	mogelijk.</para>
 
       <para>Om een &man.xfs.5;-volume wat op <filename>/dev/ad1s1</filename> aan
 	te koppelen:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>mount -t xfs /dev/ad1s1 /mnt</userinput></screen>
 
       <para>Merk op dat de port <filename
 	  role="package">sysutils/xfsprogs</filename> het gereedschap
 	<command>mkfs.xfs</command> bevat wat het mogelijk maakt om
 	<acronym>XFS</acronym>-bestandssystemen aan te maken, en verder
 	gereedschappen om ze te analyseren en repareren.</para>
 
       <para>De vlag <literal>-p</literal> van <command>mkfs.xfs</command> kan
 	worden gebruikt om een &man.xfs.5;-bestandssysteem aan te maken welke
 	bevolkt wordt met bestanden en andere meta-gegevens.  Dit kan worden
 	gebruikt om snel een alleen-lezen bestandssysteem aan te maken welke op
 	&os; getest kan worden.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>ReiserFS</title>
 
       <para>Het Reiser bestandssysteem, ReiserFS, was overgebracht naar &os;
 	door &a.dumbbell; en is vrijgegeven onder de <acronym>GNU</acronym>
 	Public License.</para>
 
       <para>Het stuurprogramma voor ReiserFS stelt de &os;-kernel momenteel in
 	staat om ReiserFS bestandssystemen te benaderen en hun inhoud te lezen,
 	maar het kan ze momenteel niet beschrijven.</para>
 
       <para>Laad ten eerste eerst de kernelmodule:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>kldload reiserfs</userinput></screen>
 
       <para>Om ten tweede een ReiserFS-volume dat zich op
 	<filename>/dev/ad1s1</filename> aan te koppelen:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>mount -t reiserfs /dev/ad1s1 /mnt</userinput></screen>
     </sect2>
   </sect1>
 <!--
   <sect1>
     <title>* Apparaat-bestandssystemen</title>
 
     <para>* Wordt nog vertaald.</para>
   </sect1>
 
   <sect1>
     <title>* De DOS- en NTFS-bestandssystemen</title>
 
     <para>* Wordt nog vertaald.</para>
   </sect1>
 
   <sect1>
     <title>* HFS</title>
 
     <para>* Wordt nog vertaald.</para>
   </sect1>
 -->
 
 </chapter>
Index: translations/nl_NL.ISO8859-1/books/handbook/geom/chapter.xml
===================================================================
--- translations/nl_NL.ISO8859-1/books/handbook/geom/chapter.xml	(revision 40366)
+++ translations/nl_NL.ISO8859-1/books/handbook/geom/chapter.xml	(revision 40367)
@@ -1,998 +1,1364 @@
 <?xml version="1.0" encoding="iso-8859-1" standalone="no"?>
 <!--
      The FreeBSD Dutch Documentation Project
 
      $FreeBSD$
 
      %SOURCE%	en_US.ISO8859-1/books/handbook/geom/chapter.xml
-     %SRCID%	39631
+     %SRCID%	39988
 -->
 
 <chapter id="GEOM">
   <chapterinfo>
     <authorgroup>
       <author>
 	<firstname>Tom</firstname>
 	<surname>Rhodes</surname>
 	<contrib>Geschreven door </contrib>
       </author>
     </authorgroup>
     <authorgroup>
       <author>
 	<firstname>Siebrand</firstname>
 	<surname>Mazeland</surname>
 	<contrib>Vertaald door </contrib>
       </author>
     </authorgroup>
   </chapterinfo>
 
   <title>GEOM: Modulair schijftransformatie raamwerk</title>
 
   <sect1 id="GEOM-synopsis">
     <title>Overzicht</title>
 
     <indexterm><primary>GEOM</primary></indexterm>
 
     <indexterm>
       <primary>GEOM schijf raamwerk</primary>
 
       <see>GEOM</see>
     </indexterm>
 
     <para>Dit hoofdstuk beschrijft het gebruik van schijven in het
       GEOM raamwerk in &os;.  Hieronder vallen de belangrijkste
       <acronym
 	role="Redundant Array of Inexpensive Disks">RAID</acronym>
       besturingsprogramma's die het raamwerk gebruikt voor
       instellingen.  In dit hoofdstuk wordt niet diepgaand beschreven
       hoe GEOM omgaat met I/O, het onderliggende subsysteem of code.
       Die informatie staat in het hulppagina voor &man.geom.4; en de
       verscheidene <quote>SEE ALSO</quote> referenties.  Dit hoofdstuk
       is ook geen definitief stuk over het instellen van
       <acronym>RAID</acronym>.  Alleen de door GEOM ondersteunde
       <acronym>RAID</acronym>-classificaties worden beschreven.</para>
 
     <para>Na het lezen van dit hoofdstuk weet de lezer:</para>
 
     <itemizedlist>
       <listitem>
 	<para>Welk type <acronym>RAID</acronym>-ondersteuning via GEOM
 	  beschikbaar is;</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Hoe de basisgereedschappen te gebruiken om de
 	  verschillende <acronym>RAID</acronym>-niveaus in te stellen,
 	  te onderhouden en te wijzigen;</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Hoe schijfapparaten via GEOM te spiegelen, aaneen te
 	  schakelen, te versleutelen en vanaf afstand schijven aan te
 	  sluiten;</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Hoe problemen op te lossen met schijven die via het GEOM
 	  raamwerk zijn aangesloten.</para>
       </listitem>
     </itemizedlist>
 
     <para>Veronderstelde voorkennis:</para>
 
     <itemizedlist>
       <listitem>
 	<para>Begrijpen hoe &os; omgaat met schijfapparaten (<xref
 	    linkend="disks"/>);</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Weten hoe een nieuwe &os; kernel in te stellen en te
 	  installeren (<xref linkend="kernelconfig"/>).</para>
       </listitem>
     </itemizedlist>
   </sect1>
 
   <sect1 id="GEOM-intro">
     <title>GEOM inleiding</title>
 
     <para>GEOM staat toegang en controle toe op klassen, Master Boot
       Records, <acronym>BSD</acronym> labels, enzovoort, door gebruik
       te maken van diensten of de speciale bestanden in <filename
 	class="directory">/dev</filename>.  GEOM ondersteunt
       verschillende software <acronym>RAID</acronym> instellingen en
       biedt transparante toegang tot het besturingssysteem en de
       hulpprogramma's.</para>
   </sect1>
 
   <sect1 id="GEOM-striping">
     <sect1info>
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <firstname>Tom</firstname>
 	  <surname>Rhodes</surname>
 	  <contrib>Geschreven door </contrib>
 	</author>
 	<author>
 	  <firstname>Murray</firstname>
 	  <surname>Stokely</surname>
 	</author>
       </authorgroup>
     </sect1info>
 
     <title>RAID0 - aaneengeschakeld</title>
 
     <indexterm><primary>GEOM</primary></indexterm>
 
     <indexterm><primary>aaneengeschakeld</primary></indexterm>
 
     <para>Aaneenschakelen is een methode die gebruikt wordt
       om meerdere schijven te combineren tot een enkele volume.  In
       veel gevallen wordt dit gedaan met hardware controllers.  Het
       GEOM subsysteem biedt softwareondersteuning voor
       <acronym>RAID</acronym>0, ook wel bekend als aaneenschakelen
       (<quote>disk striping</quote>).</para>
 
     <para>In een <acronym>RAID</acronym>0-systeem worden gegevens
       opgedeeld in blokken die verdeeld worden over de schijven in een
       reeks.  In plaats van te hoeven wachten tot een systeem 256k naar
       één schijf heeft geschreven, kan een
       <acronym>RAID</acronym>0-systeem tegelijkertijd 64k naar vier
       verschillende schijven schrijven, waardoor superieure I/O
       prestaties worden bereikt.  Deze prestaties kunnen nog verbeterd
       worden door meerdere schijfcontrollers te gebruiken.</para>
 
     <para>Iedere schijf in een
       <acronym>RAID</acronym>0-aaneenschakeling moet van dezelfde
       grootte zijn, omdat I/O-verzoeken altijd zijn opgebouwd uit
       precies gelijk over de schijven verdeelde verzoeken tot lezen of
       schrijven.</para>
 
     <mediaobject>
       <imageobject>
 	<imagedata fileref="geom/striping" align="center"/>
       </imageobject>
 
       <textobject>
 	<phrase>Illustratie aaneengeschakelde schijven</phrase>
       </textobject>
     </mediaobject>
 
     <procedure>
       <title>Ongeformatteerde ATA-schijven aaneenschakelen</title>
 
       <step>
 	<para>Laad de module <filename>geom_stripe.ko</filename>:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>kldload geom_stripe</userinput></screen>
       </step>
 
       <step>
 	<para>Zorg ervoor dat er een koppelpunt beschikbaar is.  Als dit
 	  volume een rootpartitie wordt, gebruikt dan tijdelijk een
 	  ander koppelpunt zoals <filename
 	    class="directory">/mnt</filename>:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>mkdir /mnt</userinput></screen>
       </step>
 
       <step>
 	<para>Stel de apparaatnamen voor de schijven vast die aaneen
 	  worden geschakeld en maak het nieuwe apparaat aan.  Om twee
 	  ongebruikte, ongepartitioneerde <acronym>ATA</acronym>
 	  schijven aaneen te schakelen (<filename>/dev/ad2</filename>
 	  en <filename>/dev/ad3</filename>):</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>gstripe label -v st0 /dev/ad2 /dev/ad3</userinput>
 Metadata value stored on /dev/ad2.
 Metadata value stored on /dev/ad3.
 Done.</screen>
       </step>
 
       <step>
 	<para>Schrijf een standaard label naar de nieuwe partitie, ook
 	  wel bekend als een partitietabel en installeer de standaard
 	  opstart code:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>bsdlabel -wB /dev/stripe/st0</userinput></screen>
       </step>
 
       <step>
 	<para>Dit proces hoort twee nieuwe apparaten gemaakt te hebben
 	  in de map <filename class="directory">/dev/stripe</filename>
 	  naast het apparaat <devicename>st0</devicename>, te weten
 	  <devicename>st0a</devicename> en
 	  <devicename>st0c</devicename>.  Vanaf nu kan er een
 	  bestandssysteem op <devicename>st0a</devicename> worden
 	  gezet met behulp van de <command>newfs</command> applicatie:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>newfs -U /dev/stripe/st0a</userinput></screen>
 
 	<para>Na het uitvoeren van het bovenstaande commando rollen er
 	  veel getallen over het scherm en na een aantal seconden is
 	  het proces afgerond.  Het volume is gereed en klaar om
 	  aangekoppeld te worden.</para>
       </step>
     </procedure>
 
     <para>Om de nieuwe aaneengeschakelde schijf handmatig te koppelen
       moet het volgende gedaan worden:</para>
 
     <screen>&prompt.root; <userinput>mount /dev/stripe/st0a /mnt</userinput></screen>
 
     <para>Om dit aaneengeschakelde bestandssysteem automatisch aan te
       koppelen bij het opstarten wordt de volume-informatie in
       <filename>/etc/fstab</filename> gezet.  Voor dit doel wordt een
       permanent koppelpunt, genaamd <filename
 	class="directory">stripe</filename>, aangemaakt:</para>
 
     <screen>&prompt.root; <userinput>mkdir /stripe</userinput>
 &prompt.root; <userinput>echo "/dev/stripe/st0a /mnt ufs rw 2 2" \</userinput>
       <userinput>&gt;&gt; /etc/fstab</userinput></screen>
 
     <para>Laadt de module <filename>geom_stripe.ko</filename> ook
       automatisch bij het initialiseren van een systeem door de volgende
       regel toe te voegen aan <filename>/boot/loader.conf</filename>:</para>
 
     <screen>&prompt.root; <userinput>echo 'geom_stripe_load="YES"' &gt;&gt; /boot/loader.conf</userinput></screen>
   </sect1>
 
   <sect1 id="GEOM-mirror">
     <title>RAID1 - spiegelen</title>
 
     <indexterm><primary>GEOM</primary></indexterm>
 
     <indexterm><primary>schijf spiegelen</primary></indexterm>
 
-    <para>Spiegelen (<quote>mirroring</quote>) is een technologie die
-      door veel bedrijven en thuisgebruikers wordt ingezet om gegevens
-      te back-uppen zonder onderbrekingen.  Als er een spiegel bestaat,
-      betekent dat eenvoudigweg dat schijfB een kopie is van schijfA,
-      of misschien zijn schijvenC+D een kopie van schijvenA+B.  Los van
-      de schijfinstellingen is het belangrijkste aspect dat de
-      gegevens van de ene schijf of partitie worden gerepliceerd naar
-      de andere.  Later kunnen die gegevens eenvoudiger worden hersteld
-      of geback-upped zonder dat dit leidt tot onderbrekingen in
-      dienstverlening of toegang tot gegevens en schijven kunnen zelfs
-      fysiek worden opgeslagen in een kluis.</para>
+    <indexterm><primary>RAID1</primary></indexterm>
 
-    <para>Begin met een systeem dat twee schijven heeft van gelijke
-      grootte.  Deze oefeningen stellen dat het directe-toegang
-      (&man.da.4;) <acronym>SCSI</acronym>-schijven zijn.</para>
+    <para><acronym>RAID1</acronym>, of <firstterm>spiegelen</firstterm>, is de
+      techniek om dezelfde gegevens naar meer dan één schijf te schrijven.
+      Spiegels worden normaliter gebruikt om tegen gegevensverlies te beschermen
+      indien een schijf kapot gaat.  Elke schijf in een spiegel bevat een
+      identieke kopie van de gegevens.  Wanneer een individuele schijf het
+      begeeft, blijft de spiegel functioneren, en levert het gegevens van de
+      schijven die nog wel functioneren.  De computer blijft draaien en de
+      beheerder heeft tijd om de kapotte schijf te vervangen zonder onderbreking
+      voor de gebruikers.</para>
 
-    <sect2>
-      <title>Primaire schijven spiegelen</title>
+    <para>Twee veelvoorkomende situaties worden in deze voorbeelden getoond.
+      Het eerste is het maken van een spiegel van twee nieuwe schijven en het
+      als vervanging voor een bestaande enkele schijf te gebruiken.  Het tweede
+      voorbeeld maakt een spiegel op een enkele nieuwe schijf aan, kopieert de
+      gegevens van de oude schijf er naar toe, en plaatst daarna de oude schijf
+      in de spiegel.  Hoewel deze procedure iets moeilijker is, is er maar één
+      nieuwe schijf nodig.</para>
 
-      <para>Aannemende dat &os; op het eerste
-	<devicename>da0</devicename>-schijfapparaat is
-	geïnstalleerd, dient er aan &man.gmirror.8; verteld te
-	worden om daar de primaire gegevens op te slaan.</para>
+    <para>Traditioneel zijn de twee schijven in een spiegel van hetzelfde model
+      en hebben ze dezelfde capaciteit, maar &man.gmirror.8; verplicht dit niet.
+      Spiegels die met ongelijke schijven zijn gemaakt zullen de capaciteit van
+      de kleinste schijf in de spiegel aannemen.  Extra schijfruimte op grotere
+      schijven zal ongebruikt blijven.  Schijven die later in de spiegel worden
+      geplaatst moeten tenminste evenveel capaciteit hebben als de kleinste
+      schijf die reeds in de spiegel zit.</para>
 
-      <para>Voordat de mirror gebouwd wordt, dient aanvullende
-	debuginformatie en openingstoegang tot het apparaat aangezet te
-	worden door de &man.sysctl.8;-optie
-	<varname>kern.geom.debugflags</varname> op de volgende waarde in
-	te stellen:</para>
+    <warning>
+      <para>De procedures voor het spiegelen die hier getoond worden zijn
+	niet-destructief, maar maak zoals bij elke grote schijfoperatie eerst
+	een volledige back-up.</para>
+    </warning>
 
-      <screen>&prompt.root; <userinput>sysctl kern.geom.debugflags=17</userinput></screen>
+    <sect2 id="GEOM-mirror-metadata">
+      <title>Kwesties met meta-gegevens</title>
 
-      <para>Maak nu de mirror aan.  Begin het proces door informatie
-	over metagegevens op het primaire schijfapparaat op te slaan,
-	waardoor effectief het apparaat <filename
-	  class="devicefile">/dev/mirror/gm</filename> aangemaakt
-	wordt met het volgende commando:</para>
+      <para>Veel schijfsystemen slaan meta-gegevens op aan het einde van elke
+	schijf.  Oude meta-gegevens dienen gewist te worden voordat de schijf
+	herbruikt wordt voor een spiegel.  De meeste problemen worden
+	veroorzaakt door twee soorten van achtergebleven meta-gegevens:
+	GPT-partitietabellen en oude meta-gegevens van &man.gmirror.8; van een
+	vorige spiegel.</para>
 
-      <warning>
-	<para>Het creëeren van een mirror buiten de opstartschijf
-	  kan resulteren in gegevensverlies als er enige gegevens zijn
-	  opgeslagen op de laatste sector van de schijf.  Dit gevaar
-	  wordt verminderd als het creëeren van de mirror direct na
-	  een verse installatie van &os; wordt gedaan.  De volgende procedure
-	  werkt ook niet samen met de instellingen van de standaardinstallatie
-	  van &os;&nbsp;9.<replaceable>X</replaceable> dat het nieuwe
-	  partitieschema <acronym>GPT</acronym> gebruikt.  GEOM zal de
-	  metagegevens van <acronym>GPT</acronym> overschrijven, wat'
-	  gegevensverlies en mogelijk een onstartbaar systeem tot gevolg
-	  heeft.</para>
-      </warning>
+      <para>GPT-meta-gegevens kunnen gewist worden met &man.gpart.8;.  Dit
+	voorbeeld wist zowel de primaire als de back-up GPT-partitietabellen van
+	schijf <devicename>ada8</devicename>:</para>
 
-      <screen>&prompt.root; <userinput>gmirror label -vb round-robin gm0 /dev/da0</userinput></screen>
+      <screen>&prompt.root; <userinput>gpart destroy -F ada8</userinput></screen>
+      <para>&man.gmirror.8; kan in één stap een schijf uit een actieve spiegel
+	halen en de meta-gegevens wissen.  Hier wordt de voorbeeldschijf
+	<devicename>ada8</devicename> uit de actieve spiegel
+	<devicename>gm4</devicename> gehaald:</para>
 
-      <para>Het systeem hoort te antwoorden met:</para>
+      <screen>&prompt.root; <userinput>gmirror remove gm4 ada8</userinput></screen>
 
-      <screen>Metadata value stored on /dev/da0.
-Done.</screen>
+      <para>Gebruik, als de spiegel niet draait maar er nog oude meta-gegevens
+	van de spiegel op de schijf staan, <command>gmirror clear</command> om
+	deze te verwijderen:</para>
 
-      <para>Initialiseer GEOM, dit zal de kernelmodule
-	<filename>/boot/kernel/geom_mirror.ko</filename> laden:</para>
+      <screen>&prompt.root; <userinput>gmirror clear ada8</userinput></screen>
 
+      <para>&man.gmirror.8; slaat één blok aan meta-gegevens aan het einde van
+	de schijf op.  Omdat GPT-partitieschema's ook meta-gegevens aan het
+	einde van de schijf opslaan, wordt het spiegelen van volledige
+	GPT-schijven met &man.gmirror.8; niet aangeraden.  Hier wordt
+	MBR-partitionering gebruikt omdat het alleen een partitietabel aan het
+	begin van de schijf opslaat en niet conflicteert met
+	&man.gmirror.8;.</para>
+    </sect2>
+
+    <sect2>
+      <title>Een spiegel met twee nieuwe schijven maken</title>
+
+      <para>In dit voorbeeld is &os; reeds op een enkele schijf
+	<devicename>ada0</devicename> geïnstalleerd.  Twee nieuwe schijven,
+	<devicename>ada1</devicename> en <devicename>ada2</devicename> zijn met
+	het systeem verbonden.  Er zal een nieuwe spiegel op deze twee schijven
+	aangemaakt worden die de oude enkele schijf zal vervangen.</para>
+
+      <para>&man.gmirror.8; heeft een kernelmodule
+	<filename>geom_mirror.ko</filename> nodig, ingebouwd in de kernel of
+	geladen tijdens het opstarten of draaien.  Laadt nu handmatig de
+	kernelmodule:</para>
+
       <screen>&prompt.root; <userinput>gmirror load</userinput></screen>
 
-      <note>
-	<para>Wanneer dit commando succesvol verloopt, maakt het het
-	  apparaatknooppunt <devicename>gm0</devicename> aan onder de
-	  map <filename class="directory">/dev/mirror</filename>.</para>
-      </note>
+      <para>Maak de spiegel aan met de twee nieuwe schijven:</para>
 
-      <para>Maak het mogelijk om de kernelmodule
-	<filename>geom_mirror.ko</filename> tijdens systeeminitialisatie
-	te laden:</para>
+      <screen>&prompt.root; <userinput>gmirror label -v gm0 /dev/ada1 /dev/ada2</userinput></screen>
 
-      <screen>&prompt.root; <userinput>echo 'geom_mirror_load="YES"' &gt;&gt; /boot/loader.conf</userinput></screen>
+      <para><devicename>gm0</devicename> is een door de gebruiker gekozen
+	apparaatnaam die aan de nieuwe spiegel wordt toegekend.  Nadat de
+	spiegel is gestart, zal deze apparaatnaam verschijnen in de map
+	<filename>/dev/mirror/</filename>.</para>
 
-      <para>Bewerk het bestand <filename>/etc/fstab</filename>, waarbij
-	verwijzingen naar het oude <devicename>da0</devicename> worden
-	vervangen door de nieuwe apparaatknooppunten van het
-	mirrorapparaat <devicename>gm0</devicename>.</para>
+      <para>Nu kunnen er met &man.gpart.8; MBR- en bsdlabel-partitietabellen op
+	de spiegel worden aangemaakt.  Hier wordt er een traditioneel schema
+	van een gesplitst bestandssysteem getoond, met partities voor
+	<filename>/</filename>, swap, <filename>/var</filename>,
+	<filename>/tmp</filename> en <filename>/usr</filename>.  Dit werkt ook
+	voor een enkel bestandssysteem met enkel <filename>/</filename> en
+	een wisselpartitie.</para>
 
-      <note>
-	<para>Indien &man.vi.1; de geprefereerde tekstverwerker is, is
-	  het volgende een gemakkelijke manier om deze taak te
-	  volbrengen:</para>
+      <para>Partities op de spiegel hoeven niet dezelfde grootte te hebben als
+	die op de bestaande schijf, maar moeten groot genoeg zijn om alle
+	gegevens die reeds op <devicename>ada0</devicename> staan te kunnen
+	bevatten.</para>
 
-	<screen>&prompt.root; <userinput>vi /etc/fstab</userinput></screen>
+      <screen>&prompt.root; <userinput>gpart create -s MBR mirror/gm0</userinput>
+&prompt.root; <userinput>gpart add -t freebsd -a 4k mirror/gm0</userinput>
+&prompt.root; <userinput>gpart show mirror/gm0</userinput>
+=>       63  156301423  mirror/gm0  MBR  (74G)
+         63         63                    - free -  (31k)
+        126  156301299                 1  freebsd  (74G)
+  156301425         61                    - free -  (30k)</screen>
 
-	<para>Maak een reservekopie van de huidige gegevens van
-	  <filename>fstab</filename> in &man.vi.1; door <userinput>:w
-	  /etc/fstab.bak</userinput> in te typen.  Vervang daarna alle
-	  oude verwijzingen naar <devicename>da0</devicename> door
-	  <devicename>gm0</devicename> door
-	  <userinput>:%s/da/mirror\/gm/g</userinput> in te typen.</para>
-      </note>
+      <screen>&prompt.root; <userinput>gpart create -s BSD mirror/gm0s1</userinput>
+&prompt.root; <userinput>gpart add -t freebsd-ufs  -a 4k -s 2g mirror/gm0s1</userinput>
+&prompt.root; <userinput>gpart add -t freebsd-swap -a 4k -s 4g mirror/gm0s1</userinput>
+&prompt.root; <userinput>gpart add -t freebsd-ufs  -a 4k -s 2g mirror/gm0s1</userinput>
+&prompt.root; <userinput>gpart add -t freebsd-ufs  -a 4k -s 1g mirror/gm0s1</userinput>
+&prompt.root; <userinput>gpart add -t freebsd-ufs  -a 4k       mirror/gm0s1</userinput>
+&prompt.root; <userinput>gpart show mirror/gm0s1</userinput>
+=>        0  156301299  mirror/gm0s1  BSD  (74G)
+          0          2                      - free -  (1.0k)
+          2    4194304                   1  freebsd-ufs  (2.0G)
+    4194306    8388608                   2  freebsd-swap  (4.0G)
+   12582914    4194304                   4  freebsd-ufs  (2.0G)
+   16777218    2097152                   5  freebsd-ufs  (1.0G)
+   18874370  137426928                   6  freebsd-ufs  (65G)
+  156301298          1                      - free -  (512B)</screen>
 
-      <para>Het resulterende <filename>fstab</filename> zou er ongeveer
-	hetzelfde als het volgende uit moeten zien.  Het maakt niet uit
-	of de schijfstations <acronym>SCSI</acronym> of
-	<acronym>RAID</acronym> zijn, het
-	<acronym>RAID</acronym>-apparaat zal ongeacht hiervan
-	<devicename>gm</devicename> zijn.</para>
+      <para>Maak de spiegel opstartbaar door opstartcode in het MBR en bsdlabel
+	te installeren en de actieve slice in te stellen:</para>
 
-      <programlisting># Device		Mountpoint	FStype	Options		Dump	Pass#
-/dev/mirror/gm0s1b	none		swap	sw		0	0
-/dev/mirror/gm0s1a	/		ufs	rw		1	1
-/dev/mirror/gm0s1d	/usr		ufs	rw		0	0
-/dev/mirror/gm0s1f	/home		ufs	rw		2	2
-#/dev/mirror/gm0s2d	/store		ufs	rw		2	2
-/dev/mirror/gm0s1e	/var		ufs	rw		2	2
-/dev/acd0		/cdrom		cd9660	ro,noauto	0	0</programlisting>
+      <screen>&prompt.root; <userinput>gpart bootcode -b /boot/mbr mirror/gm0</userinput>
+&prompt.root; <userinput>gpart set -a active -i 1 mirror/gm0</userinput>
+&prompt.root; <userinput>gpart bootcode -b /boot/boot mirror/gm0s1</userinput></screen>
 
-      <para>Start het systeem opnieuw op:</para>
+      <para>Formatteer de bestandssystemen op de nieuwe spiegel en zet daarbij
+	soft-updates aan.</para>
 
-      <screen>&prompt.root; <userinput>shutdown -r now</userinput></screen>
+      <screen>&prompt.root; <userinput>newfs -U /dev/mirror/gm0s1a</userinput>
+&prompt.root; <userinput>newfs -U /dev/mirror/gm0s1d</userinput>
+&prompt.root; <userinput>newfs -U /dev/mirror/gm0s1e</userinput>
+&prompt.root; <userinput>newfs -U /dev/mirror/gm0s1f</userinput></screen>
 
-      <para>Tijdens de systeeminitialisatie dient het apparaat
-	<devicename>gm0</devicename> in plaats van
-	<devicename>da0</devicename> gebruikt te worden.  Als het
-	systeem volledig is geïnitialiseerd, kan dit gecontroleerd
-	worden door de uitvoer van het commando <command>mount</command>
-	te inspecteren:</para>
+      <para>Bestandssystemen van de originele schijf
+	(<devicename>ada0</devicename>) kunnen nu met &man.dump.8; en
+	&man.restore.8; naar de spiegel gekopieerd worden:</para>
 
-      <screen>&prompt.root; <userinput>mount</userinput>
-Filesystem         1K-blocks    Used    Avail Capacity  Mounted on
-/dev/mirror/gm0s1a   1012974  224604   707334    24%    /
-devfs                      1       1        0   100%    /dev
-/dev/mirror/gm0s1f  45970182   28596 42263972     0%    /home
-/dev/mirror/gm0s1d   6090094 1348356  4254532    24%    /usr
-/dev/mirror/gm0s1e   3045006 2241420   559986    80%    /var
-devfs                      1       1        0   100%    /var/named/dev</screen>
+      <screen>&prompt.root; <userinput>mount /dev/mirror/gm0s1a /mnt</userinput>
+&prompt.root; <userinput>dump -C16 -b64 -0aL -f - / | (cd /mnt && restore -rf -)</userinput>
+&prompt.root; <userinput>mount /dev/mirror/gm0s1d /mnt/var</userinput>
+&prompt.root; <userinput>mount /dev/mirror/gm0s1e /mnt/tmp</userinput>
+&prompt.root; <userinput>mount /dev/mirror/gm0s1f /mnt/usr</userinput>
+&prompt.root; <userinput>dump -C16 -b64 -0aL -f - /var | (cd /mnt/var && restore -rf -)</userinput>
+&prompt.root; <userinput>dump -C16 -b64 -0aL -f - /tmp | (cd /mnt/tmp && restore -rf -)</userinput>
+&prompt.root; <userinput>dump -C16 -b64 -0aL -f - /usr | (cd /mnt/usr && restore -rf -)</userinput></screen>
 
-      <para>De uitvoer ziet er als verwacht uit.  Plaats als laatste
-	stap, om synchronisatie te beginnen, de schijf
-	<devicename>da1</devicename> in de mirror met het volgende
-	commando:</para>
+      <para><filename>/mnt/etc/fstab</filename> moet bewerkt worden om naar de
+	nieuwe bestandssystemen op de spiegel te wijzen:</para>
 
-      <screen>&prompt.root; <userinput>gmirror insert gm0 /dev/da1</userinput></screen>
+      <programlisting># Device		Mountpoint	FStype	Options	Dump	Pass#
+/dev/mirror/gm0s1a	/		ufs	rw	1	1
+/dev/mirror/gm0s1b	none		swap	sw	0	0
+/dev/mirror/gm0s1d	/var		ufs	rw	2	2
+/dev/mirror/gm0s1e	/tmp		ufs	rw	2	2
+/dev/mirror/gm0s1f	/usr		ufs	rw	2	2</programlisting>
 
-      <para>De status kan gecontroleerd worden tijdens het bouwen van de
-	mirror met het volgende commando:</para>
+      <para>Als de kernelmodule &man.gmirror.8; niet in de kernel is ingebouwd,
+	wordt <filename>/mnt/boot/loader.conf</filename> bewerkt om de module
+	tijdens het opstarten te laden:</para>
 
-      <screen>&prompt.root; <userinput>gmirror status</userinput></screen>
+      <programlisting>geom_mirror_load="YES"</programlisting>
 
-      <para>Wanneer de mirror gebouwd is en alle huidige gegevens zijn
-	gesynchroniseerd, dient de uitvoer van het bovenstaande commando
-	er als volgt uit te zien:</para>
+      <para>Herstart het systeem om de nieuwe spiegel te testen en te verifiëren
+	dat alle gegevens zijn gekopieerd.  Het BIOS zal de spiegel als twee
+	individuele schijven zien in plaats van als een spiegel.  Omdat de
+	schijven identiek zijn, maakt het niet uit vanaf welke schijf wordt
+	opgestart.</para>
 
-      <screen>      Name    Status  Components
-mirror/gm0  COMPLETE  da0
-                      da1</screen>
+      <para>Bekijk de sectie <link linkend="gmirror-troubleshooting">Problemen
+	  oplossen</link> als er problemen zijn tijdens het opstarten.  Door de
+	originele <devicename>ada0</devicename> uit te schakelen en los te
+	koppelen kan het als offline back-up bewaard worden.</para>
 
-      <para>Als er problemen zijn, of als de mirror nog bezig is om het
-	bouwproces te voltooien, zal het voorbeeld
-	<literal>DEGRADED</literal> in plaats van
-	<literal>COMPLETE</literal> laten zien.</para>
+      <para>Tijdens het gebruik zal de spiegel zich net zoals de originele
+	enkele schijf gedragen.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
+      <title>Een spiegel met een bestaande schijf aanmaken</title>
+
+      <para>In dit voorbeeld is &os; reeds geïnstalleerd op een enkele schijf,
+	<devicename>ada0</devicename>.  Een nieuwe schijf,
+	<devicename>ada1</devicename>, is met het systeem verbonden.  Er zal
+	een spiegel van één schijf worden aangemaakt op de nieuwe schijf, het
+	bestaande systeem zal ernaar worden gekopieerd, en daarna zal de oude
+	schijf in de spiegel worden geplaatst.  Deze enigszins complexe
+	procedure is nodig omdat &man.gmirror.8; een blok van 512 bytes aan
+	meta-gegevens aan het einde van elke schijf moet plaatsen en de
+	bestaande <devicename>ada0</devicename> meestal alle ruimte reeds heeft
+	toegewezen.</para>
+
+      <para>Laadt de kernelmodule &man.gmirror.8;:</para>
+
+      <screen>&prompt.root; <userinput>gmirror load</userinput></screen>
+
+      <para>Controleer de mediagrootte van de originele schijf met
+	&man.diskinfo.8;:</para>
+
+      <screen>&prompt.root; <userinput>diskinfo -v ada0 | head -n3</userinput>
+/dev/ada0
+	512             # sectorsize
+	1000204821504   # mediasize in bytes (931G)</screen>
+
+      <para>Maak een spiegel aan op de nieuwe schijf.  Om er zeker van te zijn
+	dat de capaciteit van de spiegel niet groter is dan die van de originele
+	schijf, wordt &man.gnop.8; gebruikt om een nepschijf van precies
+	dezelfde grootte aan te maken.  Deze schijf slaat geen gegevens op, maar
+	wordt alleen gebruikt om de grootte van de spiegel te begrenzen.
+	Wanneer &man.gmirror.8; de spiegel aanmaakt, zal het de capaciteit
+	beperken tot de grootte van <devicename>gzero.nop</devicename> zelfs
+	als de nieuwe schijf (<devicename>ada1</devicename>) meer ruimte heeft.
+	Merk op dat de <replaceable>1000204821504</replaceable> op de tweede
+	regel gelijk moet zijn aan de mediagrootte van
+	<devicename>ada0</devicename> zoals hierboven door &man.diskinfo.8; is
+	getoond.</para>
+
+      <screen>&prompt.root; <userinput>geom zero load</userinput>
+&prompt.root; <userinput>gnop create -s 1000204821504 gzero</userinput>
+&prompt.root; <userinput>gmirror label -v gm0 gzero.nop ada1</userinput>
+&prompt.root; <userinput>gmirror forget gm0</userinput></screen>
+
+      <para><devicename>gzero.nop</devicename> slaat geen gegevens op, dus ziet
+	de spiegel het niet als verbonden.  De spiegel wordt verteld om
+	componenten die niet verbonden zijn te <quote>vergeten</quote>, waarbij
+	referenties naar <devicename>gzero.nop</devicename> worden verwijderd.
+	Het resultaat is een spiegelapparaat dat slechts één enkele schijf,
+	<devicename>ada1</devicename>, bevat.</para>
+
+      <para>Bekijk de partitietabel van <devicename>ada0</devicename> nadat
+	<devicename>gm0</devicename> is aangemaakt.</para>
+
+      <para>Deze uitvoer komt van een schijf van 1&nbsp;TB.  Als er wat
+	niet-toegewezen ruimte aanwezig is aan het einde van de schijf, kan de
+	inhoud direct van <devicename>ada0</devicename> naar de nieuwe spiegel
+	worden gekopieerd.</para>
+
+      <para>Als de uitvoer echter toont dat alle ruimte op de schijf is
+	toegewezen zoals in de volgende lijst, is er geen ruimte over voor de
+	512 bytes aan meta-gegevens van &man.gmirror.8; aan het einde van de
+	schijf.</para>
+
+      <screen>&prompt.root; <userinput>gpart show ada0</userinput>
+=>        63  1953525105        ada0  MBR  (931G)
+          63  1953525105           1  freebsd  [active]  (931G)</screen>
+
+      <para>In dit geval moet de partitietabel worden bewerkt om de capaciteit
+	op <devicename>mirror/gm0</devicename> met één sector te verminderen.
+	De procedure hiervoor wordt later uitgelegd.</para>
+
+      <para>In beide gevallen dienen de partitietabellen op de primaire schijf
+	eerst gekopieerd te worden.  Dit kan gedaan worden met de subcommando's
+	<command>backup</command> en <command>restore</command> van
+	&man.gpart.8;.</para>
+
+      <screen>&prompt.root; <userinput>gpart backup ada0 &gt; table.ada0</userinput>
+&prompt.root; <userinput>gpart backup ada0s1 &gt; table.ada0s1</userinput></screen>
+
+      <para>Deze subcommando's maken twee bestanden aan,
+	<filename>table.ada0</filename> en <filename>table.ada0s1</filename>.
+	Dit voorbeeld komt van een schijf van 1&nbsp;TB af:</para>
+
+      <screen>&prompt.root; <userinput>cat table.ada0</userinput>
+MBR 4
+1 freebsd         63 1953525105   [active]</screen>
+
+      <screen>&prompt.root; <userinput>cat table.ada0s1</userinput>
+BSD 8
+1  freebsd-ufs          0    4194304
+2 freebsd-swap    4194304   33554432
+4  freebsd-ufs   37748736   50331648
+5  freebsd-ufs   88080384   41943040
+6  freebsd-ufs  130023424  838860800
+7  freebsd-ufs  968884224  984640881</screen>
+
+      <para>Als de gehele schijf was gebruikt in de uitvoer van &man.gpart.8;
+	<command>show</command>, dan moet de capaciteit in deze partitietabellen
+	met één sector verminderd worden.  Bewerk de twee bestanden zodat de
+	grootte van zowel de slice als de laatste partitie met één verminderd
+	wordt.  Dit zijn de laatste getallen in elke lijst.</para>
+
+      <screen>&prompt.root; <userinput>cat table.ada0</userinput>
+MBR 4
+1 freebsd         63 <emphasis>1953525104</emphasis>   [active]</screen>
+
+      <screen>&prompt.root; <userinput>cat table.ada0s1</userinput>
+BSD 8
+1  freebsd-ufs          0    4194304
+2 freebsd-swap    4194304   33554432
+4  freebsd-ufs   37748736   50331648
+5  freebsd-ufs   88080384   41943040
+6  freebsd-ufs  130023424  838860800
+7  freebsd-ufs  968884224  <emphasis>984640880</emphasis></screen>
+
+      <para>Als er tenminste één sector aan het einde van de schijf niet was
+	toegewezen, kunnen deze twee bestanden ongewijzigd gebruikt worden.</para>
+      <para>Herstel nu de partitietabel naar
+	<devicename>mirror/gm0</devicename>.</para>
+
+      <screen>&prompt.root; <userinput>gpart restore mirror/gm0 &lt; table.ada0</userinput>
+&prompt.root; <userinput>gpart restore mirror/gm0s1 &lt; table.ada0s1</userinput></screen>
+
+      <para>Controleer de partitietabel met &man.gpart.8;
+	<command>show</command>.  Dit voorbeeld heeft
+	<devicename>gm0s1a</devicename> voor <filename>/</filename>,
+	<devicename>gm0s1d</devicename> voor <filename>/var</filename>,
+	<devicename>gm0s1e</devicename> voor <filename>/usr</filename>,
+	<devicename>gm0s1f</devicename> voor <filename>/data1</filename> en
+	<devicename>gm0s1g</devicename> voor <filename>/data2</filename>.</para>
+
+      <screen>&prompt.root; <userinput>gpart show mirror/gm0</userinput>
+=>        63  1953525104  mirror/gm0  MBR  (931G)
+          63  1953525042           1  freebsd  [active]  (931G)
+  1953525105          62              - free -  (31k)
+
+&prompt.root; <userinput>gpart show mirror/gm0s1</userinput>
+=>         0  1953525042  mirror/gm0s1  BSD  (931G)
+           0     2097152             1  freebsd-ufs  (1.0G)
+     2097152    16777216             2  freebsd-swap  (8.0G)
+    18874368    41943040             4  freebsd-ufs  (20G)
+    60817408    20971520             5  freebsd-ufs  (10G)
+    81788928   629145600             6  freebsd-ufs  (300G)
+   710934528  1242590514             7  freebsd-ufs  (592G)
+  1953525042          63                - free -  (31k)</screen>
+
+      <para>Zowel de slice als de laatste partitie dienen wat vrije ruimte aan
+	het einde van elke schijf te hebben.</para>
+
+      <para>Maak bestandssystemen aan op deze nieuwe partities.  Het aantal
+	partities zal variëren, overeenkomend met de partities op de originele
+	schijf, <devicename>ada0</devicename>.</para>
+
+      <screen>&prompt.root; <userinput>newfs -U /dev/mirror/gm0s1a</userinput>
+&prompt.root; <userinput>newfs -U /dev/mirror/gm0s1d</userinput>
+&prompt.root; <userinput>newfs -U /dev/mirror/gm0s1e</userinput>
+&prompt.root; <userinput>newfs -U /dev/mirror/gm0s1f</userinput>
+&prompt.root; <userinput>newfs -U /dev/mirror/gm0s1g</userinput></screen>
+
+      <para>Maak de spiegel opstartbaar door opstartcode in het MBR en bsdlabel
+	te installeren en de actieve slice in te stellen:</para>
+
+      <screen>&prompt.root; <userinput>gpart bootcode -b /boot/mbr mirror/gm0</userinput>
+&prompt.root; <userinput>gpart set -a active -i 1 mirror/gm0</userinput>
+&prompt.root; <userinput>gpart bootcode -b /boot/boot mirror/gm0s1</userinput></screen>
+
+      <para>Pas <filename>/etc/fstab</filename> aan zodat het de nieuwe
+	partities op de spiegel gebruikt.  Maak eerst een kopie van dit bestand
+	als <filename>/etc/fstab.orig</filename>.</para>
+
+      <screen>&prompt.root; <userinput>cp /etc/fstab /etc/fstab.orig</userinput></screen>
+
+      <para>Wijzig <filename>/etc/fstab</filename> door
+	<devicename>/dev/ada0</devicename> door
+	<devicename>mirror/gm0</devicename> te vervangen.</para>
+
+      <programlisting># Device		Mountpoint	FStype	Options	Dump	Pass#
+/dev/mirror/gm0s1a	/		ufs	rw	1	1
+/dev/mirror/gm0s1b	none		swap	sw	0	0
+/dev/mirror/gm0s1d	/var		ufs	rw	2	2
+/dev/mirror/gm0s1e	/usr		ufs	rw	2	2
+/dev/mirror/gm0s1f	/data1		ufs	rw	2	2
+/dev/mirror/gm0s1g	/data2		ufs	rw	2	2</programlisting>
+
+      <para>Als de kernelmodule &man.gmirror.8; niet in de kernel is gebouwd,
+	wijzig dan <filename>/boot/loader.conf</filename> om het te
+	laden:</para>
+
+      <programlisting>geom_mirror_load="YES"</programlisting>
+
+      <para>Bestandssystemen van de originele schijf kunnen nu met &man.dump.8;
+	en &man.restore.8; naar de spiegel gekopieerd worden.  Merk op dat het
+	maken van een snapshot voor elk bestandssysteem dat met <command>dump
+	  -L</command> gedumpt is even kan duren.</para>
+
+      <screen>&prompt.root; <userinput>mount /dev/mirror/gm0s1a /mnt</userinput>
+&prompt.root; <userinput>dump -C16 -b64 -0aL -f - /    | (cd /mnt && restore -rf -)</userinput>
+&prompt.root; <userinput>mount /dev/mirror/gm0s1d /mnt/var</userinput>
+&prompt.root; <userinput>mount /dev/mirror/gm0s1e /mnt/usr</userinput>
+&prompt.root; <userinput>mount /dev/mirror/gm0s1f /mnt/data1</userinput>
+&prompt.root; <userinput>mount /dev/mirror/gm0s1g /mnt/data2</userinput>
+&prompt.root; <userinput>dump -C16 -b64 -0aL -f - /usr | (cd /mnt/usr && restore -rf -)</userinput>
+&prompt.root; <userinput>dump -C16 -b64 -0aL -f - /var | (cd /mnt/var && restore -rf -)</userinput>
+&prompt.root; <userinput>dump -C16 -b64 -0aL -f - /data1 | (cd /mnt/data1 && restore -rf -)</userinput>
+&prompt.root; <userinput>dump -C16 -b64 -0aL -f - /data2 | (cd /mnt/data2 && restore -rf -)</userinput></screen>
+
+      <para>Start het systeem opnieuw op vanaf <devicename>ada1</devicename>.
+	Als alles werkt, zal het systeem opstarten vanaf
+	<devicename>mirror/gm0</devicename>, wat nu dezelfde gegevens bevat die
+	<devicename>ada0</devicename> eerder bevatte.  Zie de sectie <link
+	  linkend="gmirror-troubleshooting">Problemen oplossen</link> als er
+	problemen zijn met het opstarten.</para>
+
+      <para>Op dit moment bestaat de spiegel nog steeds alleen uit de enkele
+	schijf <devicename>ada1</devicename>.</para>
+
+      <para>Nadat er succesvol van <devicename>mirror/gm0</devicename> is
+	opgestart, is de laatste stap het plaatsen van
+	<devicename>ada0</devicename> in de spiegel.</para>
+
+      <important>
+	<para>Als <devicename>ada0</devicename> in de spiegel wordt geplaatst,
+	  zal de vorige inhoud worden overschreven door gegevens in de spiegel.
+	  Ben er zeker van dat <devicename>mirror/gm0</devicename> dezelfde
+	  gegevens bevat als <devicename>ada0</devicename> voordat
+	  <devicename>ada0</devicename> aan de spiegel wordt toegevoegd.  Als
+	  er iets mis is met de gegevens die door &man.dump.8; en
+	  &man.restore.8; gekopieerd zijn, draai dan
+	  <filename>/etc/fstab</filename> terug om de bestandssystemen op
+	  <devicename>ada0</devicename> aan te koppelen, start opnieuw op, en
+	  probeer de hele procedure nogmaals.</para>
+      </important>
+
+      <screen>&prompt.root; <userinput>gmirror insert gm0 ada0</userinput>
+GEOM_MIRROR: Device gm0: rebuilding provider ada0</screen>
+
+      <para>De synchronisatie tussen de twee schijven zal onmiddellijk beginnen.
+	&man.gmirror.8; <command>status</command> toont de voortgang.</para>
+
+      <screen>&prompt.root; <userinput>gmirror status</userinput>
+      Name    Status  Components
+mirror/gm0  DEGRADED  ada1 (ACTIVE)
+                      ada0 (SYNCHRONIZING, 64%)</screen>
+
+      <para>Na een tijd zal de synchronisatie voltooid zijn.</para>
+
+      <screen>GEOM_MIRROR: Device gm0: rebuilding provider ada0 finished.
+&prompt.root; <userinput>gmirror status</userinput>
+      Name    Status  Components
+mirror/gm0  COMPLETE  ada1 (ACTIVE)
+                      ada0 (ACTIVE)</screen>
+
+      <para><devicename>mirror/gm0</devicename> bestaat nu uit de twee schijven
+	<devicename>ada0</devicename> en <devicename>ada1</devicename>, en de
+	inhoud wordt automatisch met elkaar gesynchroniseerd.  In het gebruik
+	zal <devicename>mirror/gm0</devicename> zich net zo gedragen als de
+	originele enkele schijf.</para>
+    </sect2>
+
+    <sect2 id="gmirror-troubleshooting">
       <title>Problemen oplossen</title>
 
       <sect3>
-	<title>Systeem weigert op te starten</title>
+	<title>Problemen met opstarten</title>
 
-	<para>Als een systeem opstart in een prompt dat op het volgende
-	  lijkt:</para>
+	<sect4>
+	  <title>BIOS-instellingen</title>
 
-	<programlisting>ffs_mountroot: can't find rootvp
-Root mount failed: 6
-mountroot></programlisting>
+	  <para>Mogelijk is het nodig om de BIOS-instellingen te wijzigen om
+	    van één van de nieuwe gespiegelde schijven op te starten.  Beide
+	    spiegelschijven kunnen gebruikt worden voor het opstarten.  Als
+	    componenten van een spiegel bevatten ze identieke gegevens.</para>
+	</sect4>
 
-	<para>Herstart te machine met de aan/uit-schakelaar of met de
-	  resetknop.  Selecteer in het bootmenu optie zes (6).
-	  Hierdoor komt een systeem in een &man.loader.8; prompt.  Laad
-	  de kernelmodules handmatig:</para>
+	<sect4>
+	  <title>Opstartproblemen</title>
 
-	<screen>OK? <userinput>load geom_mirror</userinput>
-OK? <userinput>boot</userinput></screen>
+	  <para>Als het opstarten met dit bericht stopt, is er iets mis met het
+	    spiegelapparaat:</para>
 
-	<para>Als dit werkt werd de module om welke reden dan ook niet
-	  juist geladen.  Controleer of de relevante regel in
-	  <filename>/boot/loader.conf</filename> correct is.  Als het
-	  probleem aanhoudt, zet dan de onderstaande regel in het
-	  bestand met kernelinstellingen en herbouw en installeer de
-	  kernel.</para>
+	  <screen>Mounting from ufs:/dev/mirror/gm0s1a failed with error 19.
 
-	<programlisting>options	GEOM_MIRROR</programlisting>
+Loader variables:
+  vfs.root.mountfrom=ufs:/dev/mirror/gm0s1a
+  vfs.root.mountfrom.options=rw
 
-	<para>Hiermee moet het probleem opgelost zijn.</para>
+Manual root filesystem specification:
+  &lt;fstype&gt;:&lt;device&gt; [options]
+      Mount &lt;device&gt; using filesystem &lt;fstype&gt;
+      and with the specified (optional) option list.
+
+    eg. ufs:/dev/da0s1a
+        zfs:tank
+        cd9660:/dev/acd0 ro
+          (which is equivalent to: mount -t cd9660 -o ro /dev/acd0 /)
+
+  ?               List valid disk boot devices
+  .               Yield 1 second (for background tasks)
+  &lt;empty line&gt;    Abort manual input
+
+mountroot&gt;</screen>
+
+	  <para>Het vergeten om de module <filename>geom_mirror</filename> in
+	    <filename>/boot/loader.conf</filename> te laden kan dit probleem
+	    veroorzaken.  Start op vanaf een &os;-9 of nieuwere CD of USB-stick
+	    en kies <literal>Shell</literal> op de eerste prompt om dit op te
+	    lossen.  Laadt daarna de spiegelmodule en en koppel het
+	    spiegelapparaat aan:</para>
+
+	  <screen>&prompt.root; <userinput>gmirror load</userinput>
+&prompt.root; <userinput>mount /dev/mirror/gm0s1a /mnt</userinput></screen>
+
+	  <para>Voeg een regel om de spiegelmodule te laden toe aan
+	    <filename>/mnt/boot/loader.conf</filename>:</para>
+
+	  <programlisting>geom_mirror_load="YES"</programlisting>
+
+	  <para>Sla het bestand op en start opnieuw op.</para>
+
+	  <para>Andere problemen die <literal>error 19</literal> veroorzaken
+	    zijn lastiger om op te lossen.  Typ
+	    <literal>ufs:/dev/ada0s1a</literal> in op de prompt.  Hoewel het
+	    systeem van <devicename>ada0</devicename> zou moeten opstarten,
+	    verschijnt er een andere prompt om een shell uit te kiezen omdat
+	    <filename>/etc/fstab</filename> onjuist is.  Druk op de prompt op
+	    de Enter-toets.  Draai de wijzigingen tot nu toe terug door
+	    <filename>/etc/fstab</filename> terug te draaien, waardoor de
+	    bestandssystemen vanaf de originele schijf (
+	    <devicename>ada0</devicename>) in plaats vanaf de spiegel worden
+	    aangekoppeld.  Start het systeem opnieuw op en probeer de procedure
+	    nogmaals.</para>
+
+	  <screen>Enter full pathname of shell or RETURN for /bin/sh:
+&prompt.root; <userinput>cp /etc/fstab.orig /etc/fstab</userinput>
+&prompt.root; <userinput>reboot</userinput></screen>
+	</sect4>
       </sect3>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Herstellen van falende schijven</title>
 
-      <para>Het mooie aan het spiegelen van schijven is dat als een
-	schijf faalt, deze vervangen kan worden, aangenomen zonder
-	gegevensverlies.</para>
+      <para>Het mooie aan het spiegelen van schijven is dat een individuele
+	schijf kan falen zonder dat de spiegel gegevens verliest.</para>
 
-      <para>Neem met betrekking tot de vorige
-	<acronym>RAID</acronym>1-configuratie aan dat
-	<devicename>da1</devicename> het geeft begeven en vervangen moet
-	worden.  Bepaal, om het te vervangen, welke schijf het heeft
-	begeven en schakel het systeem uit.  Op dit moment kan de schijf
-	worden verwisseld door een nieuwe en kan het systeem weer worden
-	opgestart.  Nadat het systeem is herstart, kunnen de volgende
-	commando's worden gebruikt om de schijf te vervangen:</para>
+      <para><devicename>ada0</devicename> is één van de twee schijven die de
+	spiegel in het vorige voorbeeld vormen.  Als
+	<devicename>ada0</devicename> faalt zal de spiegel blijven werken en
+	gegevens leveren van de overgebleven werkende schijf,
+	<devicename>ada1</devicename>.</para>
 
+      <para>Om de kapotte schijf te vervangen wordt de computer uitgezet en de
+	kapotte schijf fysiek vervangen door een nieuwe schijf van gelijke of
+	grotere capaciteit.  Fabrikanten passen enigszins willekeurige waarden
+	toe om schijven in gigabytes aan te duiden, de enige manier om er echt
+	zeker van te zijn is om de totale hoeveelheid aan sectors aangegeven
+	door <command>diskinfo -v</command> te vergelijken.  Een schijf met een
+	grotere capaciteit dan in de spiegel zal werken, alhoewel de extra
+	ruimte op de nieuwe schijf niet gebruikt zal worden.</para>
+
+      <para>Nadat de computer opnieuw is aangezet, zal de spiegel in een
+	<quote>degraded</quote> toestand met slechts één schijf draaien.  De
+	spiegel wordt verteld om schijven die momenteel niet verbonden zijn te
+	vergeten:</para>
+
       <screen>&prompt.root; <userinput>gmirror forget gm0</userinput></screen>
 
-      <screen>&prompt.root; <userinput>gmirror insert gm0 /dev/da1</userinput></screen>
+      <para>Alle oude meta-gegevens zouden <link
+	  linkend="GEOM-mirror-metadata">van de vervangende schijf gewist</link>
+	moeten zijn.  Daarna wordt de schijf, in dit voorbeeld
+	<devicename>ada4</devicename>, in de spiegel geplaatst:</para>
 
-      <para>Gebruik het commando <command>gmirror status</command> om de
-	voortgang van het herbouwen te bekijken.  Zo eenvoudig is het.</para>
+      <screen>&prompt.root; <userinput>gmirror insert gm0 /dev/ada4</userinput></screen>
+
+      <para>De hersynchronisatie begint wanneer de nieuwe schijf in de spiegel
+	wordt geplaatst.  Het kopiëren van gegevens van de spiegel naar een
+	nieuwe schijf kan een tijd duren.  De prestaties van de spiegel zullen
+	tijdens het kopiëren sterk verminderd zijn, dus is het het beste om
+	nieuwe schijven in te voegen wanneer de vraag op de computer laag
+	is.</para>
+
+      <para>De voortgang kan met <command>gmirror status</command> gevolgd
+	worden, wat de schijven die gesynchroniseerd en het percentage van de
+	voltooiing laat zien.  Tijdens de hersynchronisatie zal de status
+	<computeroutput>DEGRADED</computeroutput> zijn en veranderen in
+	<computeroutput>COMPLETE</computeroutput> wanneer het proces is
+	voltooid.</para>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="GEOM-raid3">
     <sect1info>
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <firstname>Mark</firstname>
 	  <surname>Gladman</surname>
 	  <contrib>Geschreven door </contrib>
 	</author>
 	<author>
 	  <firstname>Daniel</firstname>
 	  <surname>Gerzo</surname>
 	</author>
       </authorgroup>
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <firstname>Tom</firstname>
 	  <surname>Rhodes</surname>
 	  <contrib>Gebaseerd op documentatie van </contrib>
 	</author>
 	<author>
 	  <firstname>Murray</firstname>
 	  <surname>Stokely</surname>
 	</author>
       </authorgroup>
     </sect1info>
 
     <title><acronym>RAID</acronym>3 - Striping op byte-niveau met toegewijde
       pariteit</title>
 
     <indexterm><primary>GEOM</primary></indexterm>
 
     <indexterm><primary>RAID3</primary></indexterm>
 
     <para><acronym>RAID</acronym>3 is een methode om verschillende schijven te
       combineren in een enkel volume met een toegewijde schijf voor de pariteit.
       In een <acronym>RAID</acronym>3-systeem worden de gegevens opgesplitst in
       een aantal bytes die over alle schijven in de rij worden geschreven,
       behalve naar één schijf die als een toegewijde schijf voor
       de pariteit dient.  Dit betekent dat het lezen van 1024&nbsp;kB van een
       <acronym>RAID</acronym>3-implementatie alle schijven in de rij zal
       benaderen.  De prestatie kan worden verhoogd door meerdere
       schijfcontrollers te gebruiken.  De <acronym>RAID</acronym>3-rij biedt een
       fouttolerantie van 1 schijf, terwijl het een capaciteit van 1 - 1/n maal
       de totale capaciteit biedt van alle schijven in de rij, waarbij n het
       aantal harde schijven in de rij is.  Zulke configuraties zijn meestal
       geschikt voor het opslaan van gegevens van grotere groottes, bijvoorbeeld
       multimedia-bestanden.</para>
 
     <para>Er zijn minstens 3 fysieke harde schijven nodig om een
       <acronym>RAID</acronym>3-rij te bouwen.  Elke schijf moet van dezelfde
       grootte zijn, aangezien I/O-verzoeken worden verweven om parallel naar
       meerdere schijven te lezen of schrijven.  Bovendien moet vanwege de aard
       van <acronym>RAID</acronym>3 het aantal schijven gelijk zijn aan 3, 5, 9,
       17, enzovoorts (dus 2^n + 1).</para>
 
     <sect2>
       <title>Een toegewijde <acronym>RAID</acronym>3-rij aanmaken.</title>
 
       <para>In &os; is ondersteuning voor <acronym>RAID</acronym>3
 	geïmplementeerd in de <acronym>GEOM</acronym>-klasse
 	&man.graid3.8;.  Voor het aanmaken van een toegewijde
 	<acronym>RAID</acronym>3-rij op &os; zijn deze stappen nodig.</para>
 
       <note>
 	<para>Hoewel het theoretisch mogelijk is om op &os; van een
 	  <acronym>RAID</acronym>3-rij op te starten, is deze configuratie
 	  ongebruikelijk en niet aangeraden.</para>
       </note>
 
       <procedure>
 	<step>
 	  <para>Laad ten eerste de kernelmodule
 	    <filename>geom_raid3.ko</filename> door de volgende opdracht uit te
 	    voeren:</para>
 
 	  <screen>&prompt.root; <userinput>graid3 load</userinput></screen>
 
 	  <para>Het is ook mogelijk om handmatig de module
 	    <filename>geom_raid3.ko</filename> te laden:</para>
 
 	  <screen>&prompt.root; <userinput>kldload geom_raid3.ko</userinput></screen>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <para>Zorg ervoor dat er een geschikt aankoppelpunt bestaat of maak
 	    het aan:</para>
 
 	  <screen>&prompt.root; <userinput>mkdir <replaceable>/multimedia/</replaceable></userinput></screen>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <para>Bepaal de apparaatnamen voor de schijven die aan de rij worden
 	    toegevoegd en maak het nieuwe <acronym>RAID</acronym>3-apparaat
 	    aan.  Het laatst vermelde apparaat zal dienst doen als de toegewijde
 	    schijf voor de pariteit.  Dit voorbeeld gebruikt drie
 	    ongepartitioneerde <acronym>ATA</acronym>-schijven:
 	    <devicename><replaceable>ada1</replaceable></devicename> en
 	    <devicename><replaceable>ada2</replaceable></devicename> voor
 	    gegevens en <devicename><replaceable>ada3</replaceable></devicename>
 	    voor pariteit.</para>
 
 	  <screen>&prompt.root; <userinput>graid3 label -v gr0 /dev/ada1 /dev/ada2 /dev/ada3</userinput>
 Metadata value stored on /dev/ada1.
 Metadata value stored on /dev/ada2.
 Metadata value stored on /dev/ada3.
 Done.</screen>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <para>Partitioneer het nieuw aangemaakte apparaat
 	    <devicename>gr0</devicename> en zet er een UFS-bestandssysteem
 	    op:</para>
 
 	  <screen>&prompt.root; <userinput>gpart create -s GPT /dev/raid3/gr0</userinput>
 &prompt.root; <userinput>gpart add -t freebsd-ufs /dev/raid3/gr0</userinput>
 &prompt.root; <userinput>newfs -j /dev/raid3/gr0p1</userinput></screen>
 
 	  <para>Vele getallen zullen over het scherm lopen, en na wat tijd zal
 	    het proces voltooid zijn.  Het volume is aangemaakt en is klaar om
 	    aangekoppeld te worden.</para>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <para>De laatste stap is het aankoppelen van het
 	    bestandssysteem:</para>
 
 	  <screen>&prompt.root; <userinput>mount /dev/raid3/gr0p1 /multimedia/</userinput></screen>
 
 	  <para>De <acronym>RAID</acronym>3-rij is nu klaar voor gebruik.</para>
 	</step>
       </procedure>
 
       <para>Aanvullende configuratie is nodig om de bovenstaande opstelling te
 	behouden tussen het opnieuw starten van het systeem.</para>
 
       <procedure>
 	<step>
 	  <para>De module <filename>geom_raid3.ko</filename> moet geladen zijn
 	    voordat de rij kan worden aangekoppeld.  Voeg de volgende regel toe
 	    aan <filename>/boot/loader.conf</filename> om de kernelmodule
 	    automatisch tijdens de initialisatie van het systeem te
 	    laden:</para>
 
 	  <programlisting>geom_raid3_load="YES"</programlisting>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <para>De volgende volume-informatie moet aan het bestand
 	    <filename>/etc/fstab</filename> worden toegevoegd om het
 	    bestandssysteem van de rij automatisch aan de koppelen tijdens het
 	    opstarten van het systeem:</para>
 
 	  <programlisting>/dev/raid3/gr0p1	/multimedia	ufs	rw	2	2</programlisting>
 	</step>
       </procedure>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="geom-ggate">
     <title>GEOM Gate netwerk apparaten</title>
 
     <para>GEOM ondersteund het op afstand gebruiken van apparaten, zoals
       schijven, CD-ROMs, bestanden, etcetera door het gebruik van de
       gate-applicaties.  Dit is vergelijkbaar met <acronym>NFS</acronym>.</para>
 
     <para>Om te beginnen moet er een exports bestand gemaakt worden.
       Dit bestand specificeert wie de geëxporteerde bron mag
       benaderen en welke rechten er op dat moment verleend worden.
       Bijvoorbeeld om de vierde slice te exporteren van de eerste
       <acronym>SCSI</acronym> schijf, moet het volgende in
       <filename>/etc/gg.exports</filename> gezet worden:</para>
 
     <programlisting>192.168.1.0/24 RW /dev/da0s4d</programlisting>
 
     <para>Dit staat alle machines in het privé netwerk toe om het
       bestandssysteem op <devicename>da0s4d</devicename> te benaderen.</para>
 
     <para>Om dit apparaat te kunnen exporteren is het van belang dat de
       schijf nog niet gekoppeld is en moet de &man.ggated.8; dienst
       gestart worden.</para>
 
     <screen>&prompt.root; <userinput>ggated</userinput></screen>
 
     <para>Om vervolgens het apparaat aan een client machine te koppelen
       moet het volgende gedaan worden:</para>
 
     <screen>&prompt.root; <userinput>ggatec create -o rw 192.168.1.1 /dev/da0s4d</userinput>
 ggate0
 &prompt.root; <userinput>mount /dev/ggate0 /mnt</userinput></screen>
 
     <para>Vanaf dit moment kan de schijf benaderd worden via het
       koppelpunt <filename class="directory">/mnt</filename>.</para>
 
     <note>
       <para>Let op, dit mislukt als de schijf reeds gekoppeld is op
 	de server machine of als deze reeds gekoppeld is aan een andere
 	machine op het netwerk.</para>
     </note>
 
     <para>Zodra het apparaat niet langer nodig is, kan het veilig
       ontkoppeld worden met behulp van &man.umount.8; net zoals met
       elke andere schijf.</para>
   </sect1>
 
   <sect1 id="geom-glabels">
     <title>Het labelen van schijven</title>
 
     <indexterm><primary>GEOM</primary></indexterm>
 
     <indexterm><primary>Disk Labels</primary></indexterm>
 
     <para>Tijdens het initialiseren van het systeem zal de &os; kernel
       apparaatknooppunten creëren nadat het een apparaat gevonden
       heeft.  Deze manier om te zoeken naar apparaten levert wat
       problemen op bijvoorbeeld wanneer er een nieuwe schijf wordt
       toegevoegd via <acronym>USB</acronym>.  Het is hoogst
       waarschijnlijk dat een flash apparaat een apparaatknooppunt
       krijgt van <devicename>da0</devicename>, waarna de originele
       <devicename>da0</devicename> op schuift naar
       <devicename>da1</devicename>.  Dit levert problemen op als
       bestandssystemen worden gekoppeld als ze gedefinieerd zijn in
       <filename>/etc/fstab</filename>, dit kan zelfs ertoe leiden dat
       het systeem niet opstart.</para>
 
     <para>Een mogelijke oplossing hiervoor is om de
       <acronym>SCSI</acronym> schijven een vaste plek te geven op
       een bepaalde volgorde, zodat zodra er een nieuwe schijf
       geplaatst wordt, deze een ongebruikt apparaatknooppunt
       toegewezen krijgt.  Maar wat als er <acronym>USB</acronym>
       apparaten zijn die de primaire <acronym>SCSI</acronym> schijf
       vervangt?  Dit gebeurd omdat <acronym>USB</acronym> apparaten
       meestal eerder gevonden worden dan een <acronym>SCSI</acronym>
       kaart.  Een oplossing hiervoor is om de apparaten pas toe te
       voegen als het systeem reeds gestart is, een andere methode kan
       zijn om alleen een enkele <acronym>ATA</acronym> schijf te
       koppelen en nooit <acronym>SCSI</acronym> schijven door middel
       van <filename>/etc/fstab</filename>.</para>
 
     <para>Maar er is een betere oplossing beschikbaar.  Door het gebruik
       van <command>glabel</command> kunnen beheerders en gebruikers een
       label toevoegen aan een schijf, en deze labels gebruiken in
       <filename>/etc/fstab</filename>.  Omdat <command>glabel</command>
       het label bewaard in de laatste sector van de schijf, kan het
       label bewaard blijven ook na een reboot en kan het
       bestandssysteem altijd gekoppeld worden ongeacht welk
       apparaatknooppunt toegekend is aan het apparaat.</para>
 
     <note>
       <para>Uiteraard hoeft een label niet permanent te zijn, het
 	<command>glabel</command> programma kan zowel tijdelijke als
 	permanente labels aanmaken.  Alleen een permanent label blijft
 	beschikbaar ook na een reboot.  Zie de &man.glabel.8;
 	handleiding voor meer informatie over de verschillen tussen de
 	labeltypes.</para>
     </note>
 
     <sect2>
       <title>Label types en voorbeelden</title>
 
       <para>Er zijn twee type labels: een generiek label en een
 	bestandssysteemlabel.  Labels kunnen permanent of tijdelijk
 	zijn.  Permanente labels kunnen met de commando's &man.tunefs.8;
 	of &man.newfs.8; aangemaakt worden.  Ze zullen vervolgens worden
 	aangemaakt in een submap van
 	<filename class="directory">/dev</filename>, welke genoemd wordt
 	naar het bestandssysteemtype.  Bijvoorbeeld
 	<acronym>UFS</acronym>2 labels worden geplaatst in de map
 	<filename class="directory">/dev/ufs</filename>.  Permanente
 	labels kunnen ook worden aangemaakt met het commando
 	<command>glabel label</command>.  Deze zijn niet specifiek voor
 	het bestandssysteem, en zullen in de map <filename
 	  class="directory">/dev/label</filename> aangemaakt
 	worden.</para>
 
       <para>Een tijdelijk label verdwijnt na een herstart van het
 	systeem.  Deze labels worden gecreëerd in
 	<filename class="directory">/dev/label</filename> en zijn
 	perfect voor experimenten.  Een tijdelijk kan met het commando
 	<command>glabel create</command> worden aangemaakt.  Lees voor
 	meer informatie de handleidingpagina van &man.glabel.8;.</para>
 
 <!-- XXXTR: How do you create a file system label without running newfs
 	    or when there is no newfs (e.g.: cd9660)? -->
 
       <para>Om een permanent label te schrijven voor een
 	<acronym>UFS</acronym>2-bestandssysteem zonder de huidige data
 	te vernietigen:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>tunefs -L <replaceable>home</replaceable> <replaceable>/dev/da3</replaceable></userinput></screen>
 
       <warning>
 	<para>Als het bestandssyteem vol is kan dit leiden tot data
 	  corruptie; echter als het bestandssysteem vol is zou het
 	  hoofddoel moeten zijn om oude achtergebleven bestanden weg
 	  te halen in plaats van het toevoegen van labels.</para>
       </warning>
 
       <para>Er zou nu een label moeten bestaan in
 	<filename class="directory">/dev/ufs</filename>, welke
 	toegevoegd kan worden aan het <filename>/etc/fstab</filename>
 	bestand:</para>
 
       <programlisting>/dev/ufs/home	/home            ufs     rw              2      2</programlisting>
 
       <note>
 	<para>Het bestandssysteem mag niet aangekoppeld zijn op het
 	  moment dat <command>tunefs</command> gebruikt wordt.</para>
       </note>
 
       <para>Nu kan het bestandssysteem net als normaal worden gekoppeld:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>mount /home</userinput></screen>
 
       <para>Vanaf dit moment is het mogelijk om, zolang de
 	<filename>geom_label.ko</filename> geladen wordt tijdens het
 	opstarten van het systeem, of als deze is meegecompileerd door
 	middel van de <literal>GEOM_LABEL</literal> optie in de kernel,
 	het apparaatknooppunt te wijzigen zonder ernstige gevolgen voor
 	het systeem.</para>
 
       <para>Bestandssystemen kunnen ook een standaard label mee krijgen
 	door gebruik te maken van de <option>-L</option> optie met het
 	<command>newfs</command> commando.  Zie de &man.newfs.8;
 	handleiding voor meer informatie.</para>
 
       <para>Het volgende commando kan worden gebruikt om een label te
 	verwijderen:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>glabel destroy home</userinput></screen>
 
       <para>Het volgende voorbeeld laat zien hoe de partities van een
 	opstartschijf gelabeld worden.</para>
 
       <example>
 	<title>Partities op de opstartschijf labelen</title>
 
 	<para>Door de partities op de opstartschijf permanent te labelen
 	  zou het systeem in staat moeten zijn om normaal door te gaan
 	  met opstarten, zelfs als de schijf verplaatst is naar een
 	  andere controller of is overgeplaatst naar een ander systeem.
 	  In dit voorbeeld wordt aangenomen dat er een enkele
 	  <acronym>ATA</acronym>-schijf wordt gebruikt, die momenteel
 	  als <devicename>ad0</devicename> door het systeem wordt
 	  herkend.  Het wordt ook aangenomen dat het standaard
 	  partitieschema van &os; wordt gebruikt, met de
 	  bestandssystemen <filename class="directory">/</filename>,
 	  <filename class="directory">/var</filename>,
 	  <filename class="directory">/usr</filename>, en
 	  <filename class="directory">/tmp</filename>, alsmede een
 	  wisselpartitie.</para>
 
 	<para>Start het systeem opnieuw op, en druk bij de
 	  &man.loader.8;-prompt op 4 om in enkele gebruikersmodus op te
 	  starten.  Geef dan de volgende commando's:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>glabel label rootfs /dev/ad0s1a</userinput>
 GEOM_LABEL: Label for provider /dev/ad0s1a is label/rootfs
 &prompt.root; <userinput>glabel label var /dev/ad0s1d</userinput>
 GEOM_LABEL: Label for provider /dev/ad0s1d is label/var
 &prompt.root; <userinput>glabel label usr /dev/ad0s1f</userinput>
 GEOM_LABEL: Label for provider /dev/ad0s1f is label/usr
 &prompt.root; <userinput>glabel label tmp /dev/ad0s1e</userinput>
 GEOM_LABEL: Label for provider /dev/ad0s1e is label/tmp
 &prompt.root; <userinput>glabel label swap /dev/ad0s1b</userinput>
 GEOM_LABEL: Label for provider /dev/ad0s1b is label/swap
 &prompt.root; <userinput>exit</userinput></screen>
 
 	<para>Het systeem zal doorgaan met opstarten in
 	  meergebruikersmodus.  Bewerk, nadat het opstarten is voltooid,
 	  <filename>/etc/fstab</filename> en vervang de conventionele
 	  namen door de respectievelijke labels.  Het uiteindelijke
 	  bestand <filename>/etc/fstab</filename> zal er als volgt
 	  uitzien:</para>
 
 	<programlisting># Device                Mountpoint      FStype  Options         Dump    Pass#
 /dev/label/swap          none            swap    sw              0       0
 /dev/label/rootfs        /               ufs     rw              1       1
 /dev/label/tmp           /tmp            ufs     rw              2       2
 /dev/label/usr           /usr            ufs     rw              2       2
 /dev/label/var           /var            ufs     rw              2       2</programlisting>
 
 	<para>Het systeem kan nu worden herstart.  Als alles goed ging,
 	  zal het normaal opstarten en zal <command>mount</command> dit
 	  laten zien:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>mount</userinput>
 /dev/label/rootfs on / (ufs, local)
 devfs on /dev (devfs, local)
 /dev/label/tmp on /tmp (ufs, local, soft-updates)
 /dev/label/usr on /usr (ufs, local, soft-updates)
 /dev/label/var on /var (ufs, local, soft-updates)</screen>
       </example>
 
       <para>Beginnend met &os;&nbsp;7.2 ondersteunt de klasse &man.glabel.8;
 	een nieuw labeltype voor <acronym>UFS</acronym>-bestandssystemen,
 	gebaseerd op het unieke id van het bestandssysteem,
 	<literal>ufsid</literal>.  Deze labels kunnen in de map <filename
 	  class="directory">/dev/ufsid</filename> gevonden worden en
 	worden automatisch tijdens het opstarten aangemaakt.  Het is
 	mogelijk om de <literal>ufsid</literal>-labels te gebruiken om
 	partities aan te koppelen door middel van de faciliteit
 	<filename>/etc/fstab</filename>.  Gebruik <command>glabel
 	  status</command> om een lijst van bestandssystemen en hun
 	overeenkomende <literal>ufsid</literal>-labels te ontvangen:</para>
 
       <screen>&prompt.user; <userinput>glabel status</userinput>
                   Name  Status  Components
 ufsid/486b6fc38d330916     N/A  ad4s1d
 ufsid/486b6fc16926168e     N/A  ad4s1f</screen>
 
       <para>In het bovenstaande voorbeeld representeert
 	<devicename>ad4s1d</devicename> het bestandssysteem <filename
 	  class="directory">/var</filename>, terwijl
 	<devicename>ad4s1f</devicename> het bestandssysteem <filename
 	  class="directory">/usr</filename> representeert.  Door gebruik
 	te maken van de gegeven <literal>ufsid</literal>-waarden kunnen
 	deze partities nu aangekoppeld worden met de volgende regels in
 	<filename>/etc/fstab</filename>:</para>
 
       <programlisting>/dev/ufsid/486b6fc38d330916	/var	ufs	rw	2	2
 /dev/ufsid/486b6fc16926168e	/usr	ufs	rw	2	2</programlisting>
 
       <para>Elke partitie met een <literal>ufsid</literal>-label kan op
 	deze manier worden aangekoppeld, waardoor het niet meer nodig is
 	om handmatig permanente labels voor ze aan te maken, terwijl er
 	nog steeds van de voordelen van apparaatnaam-onafhankelijk
 	aankoppelen genoten kan worden.</para>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="geom-gjournal">
     <title>UFS logboeken door middel van GEOM</title>
 
     <indexterm><primary>GEOM</primary></indexterm>
 
     <indexterm><primary>Journaling</primary></indexterm>
 
     <para>Met de komst van &os;&nbsp;7.0 komt ook de langverwachte
       optie van <acronym>UFS</acronym> logboeken.  De implementatie
       zelf is gedaan door middel van het GEOM subsysteem, welke
       makkelijk geconfigureerd kan worden met behulp van de
       &man.gjournal.8; applicatie.</para>
 
     <para>Wat is logboeken? Logboek mogelijkheden betekend het opslaan
       van bestandssysteem transacties, zoals wijzigingen die een
       complete schrijfactie zijn, voor er meta-data wordt toegevoegd
       en voor de wijzigingen op schijf worden gezet.  Deze transactie
       log kan later opnieuw afgespeeld worden om te voorkomen dat er
       bestandssysteem inconsistenties voorkomen.</para>
 
     <para>Deze methode is een extra manier om te beschermen tegen
       gegevensverlies en inconsistenties van het bestandssysteem.  In
       tegenstelling tot Soft Updates, welke bijhoud welke meta-data
       wijzigingen er worden uitgevoerd en Snapshots, wat een beeld
       bestand is van het bestandssysteem, wordt er een complete log
       bewaard in de schijfruimte die speciaal voor deze taak is
       gereserveerd, en in sommige gevallen op een compleet andere
       schijf.</para>
 
     <para>In tegenstelling tot andere logboek implementaties is de
       <command>gjournal</command> methode blok gebaseerd en niet
       geïmplementeerd als onderdeel van het bestandssysteem maar
       als uitbreiding op <acronym>GEOM</acronym>.</para>
 
     <para>Om ondersteuning in te schakelen voor
       <command>gjournal</command>, moet de kernel over de volgende optie
       beschikken, welke standaard is op &os; 7.X-systemen:</para>
 
     <programlisting>options        UFS_GJOURNAL</programlisting>
 
     <para>Indien gejournalde volumes tijdens het opstarten aangekoppeld
       moeten worden, moet de kernelmodule
       <filename>geom_journal.ko</filename> ook geladen zijn, door de
       volgende regel aan <filename>/boot/loader.conf</filename> toe te
       voegen:</para>
 
     <programlisting>geom_journal_load="YES"</programlisting>
 
     <para>Ook kan deze functie in een eigen kernel worden ingebouwd,
       door de volgende regel aan het kernelinstellingenbestand toe te
       voegen:</para>
 
     <programlisting>options    GEOM_JOURNAL</programlisting>
 
     <para>Het creëren van een logboek op een vrij en beschikbaar
       bestandssysteem kan nu gedaan worden met behulp van de volgende
       stappen, ervan uitgaande dat <devicename>da4</devicename> de
       nieuwe beschikbare <acronym>SCSI</acronym> schijf is:</para>
 
     <screen>&prompt.root; <userinput>gjournal load</userinput>
 &prompt.root; <userinput>gjournal label /dev/da4</userinput></screen>
 
     <para>Op dit moment zou er een <devicename>ad4</devicename>
       apparaatknooppunt en een <devicename>ad4.journal</devicename>
       apparaatknooppunt moeten zijn.  Nu kan er een bestandssysteem op
       gezet worden:</para>
 
     <screen>&prompt.root; <userinput>newfs -O 2 -J /dev/da4.journal</userinput></screen>
 
     <para>Het hiervoor ingevoerde commando zal een
       <acronym>UFS</acronym>2 bestandssysteem met logboek
       ondersteuning aanmaken.</para>
 
     <para>Koppel het apparaat op een gewenst koppelpunt met:</para>
 
     <screen>&prompt.root; <userinput>mount /dev/da4.journal <replaceable>/mnt</replaceable></userinput></screen>
 
     <note>
       <para>In het geval dat er meerdere slices zijn, zal er een logboek
 	voor elke slice gecreëerd worden.  Bijvoorbeeld, als
 	<devicename>ad4s1</devicename> en <devicename>ad4s2</devicename>
 	allebei slices zijn, dan zal <command>gjournal</command> een
 	<devicename>ad4s1.journal</devicename> en een
 	<devicename>ad4s2.journal</devicename> creëeren.</para>
     </note>
 
     <para>Voor performance doeleinden is het gewenst om het logboek op een
       andere schijf te bewaren.  Voor deze gevallen moet de
       logboekleverancier of het opslagapparaat gespecificeerd worden
       achter het apparaat waarop de logboek functionaliteit aangebracht
       moet worden.  De logboekfunctionaliteit kan ook worden
       ingeschakeld op een reeds bestaand systeem met behulp van
       <command>tunefs</command>.  Maak echter altijd een back-up voor dat
       dit soort dingen uitgeprobeerd worden.  In de meeste gevallen zal
       <command>gjournal</command> falen als het geen actueel logboek
       kan maken, maar het voorkomt geen dataverlies als gevolg van
       verkeerd gebruik van <command>tunefs</command>.</para>
 
     <para>Het is ook mogelijk om een journal van de opstartschijf van
       een &os;-systeem bij te houden.  Voor gedetailleerde instructies
       over deze taak wordt naar het artikel <ulink
 	url="&url.articles.gjournal-desktop;">Implementing UFS
 	Journaling on a Desktop PC</ulink> verwezen.</para>
   </sect1>
 </chapter>
Index: translations/nl_NL.ISO8859-1/books/handbook/jails/Makefile
===================================================================
--- translations/nl_NL.ISO8859-1/books/handbook/jails/Makefile	(revision 40366)
+++ translations/nl_NL.ISO8859-1/books/handbook/jails/Makefile	(revision 40367)
@@ -1,19 +1,19 @@
 #
 # Build the Handbook with just the content from this chapter.
 #
 # $FreeBSD$
 #
 # %SOURCE%	en_US.ISO8859-1/books/handbook/jails/Makefile
-# %SRCID%	39631
+# %SRCID%	39829
 #
 #
 
 CHAPTERS= 	jails/chapter.xml
 
 VPATH=		..
 
 MASTERDOC=	${.CURDIR}/../${DOC}.${DOCBOOKSUFFIX}
 
 DOC_PREFIX?= 	${.CURDIR}/../../../..
 
 .include "../Makefile"
Index: translations/nl_NL.ISO8859-1/books/handbook/mac/chapter.xml
===================================================================
--- translations/nl_NL.ISO8859-1/books/handbook/mac/chapter.xml	(revision 40366)
+++ translations/nl_NL.ISO8859-1/books/handbook/mac/chapter.xml	(revision 40367)
@@ -1,2180 +1,2180 @@
 <?xml version="1.0" encoding="iso-8859-1" standalone="no"?>
 <!--
      The FreeBSD Dutch Documentation Project
 
      $FreeBSD$
 
      %SOURCE%	en_US.ISO8859-1/books/handbook/mac/chapter.xml
-     %SRCID%	39631
+     %SRCID%	40187
 -->
 
 <chapter id="mac">
   <chapterinfo>
     <authorgroup>
       <author>
 	<firstname>Tom</firstname>
 	<surname>Rhodes</surname>
 	<contrib>Geschreven door </contrib>
       </author>
     </authorgroup>
     <authorgroup>
       <author>
 	<firstname>Siebrand</firstname>
 	<surname>Mazeland</surname>
 	<contrib>Vertaald door </contrib>
       </author>
     </authorgroup>
     <authorgroup>
       <author>
 	<firstname>René</firstname>
 	<surname>Ladan</surname>
 	<contrib>Vertaling voortgezet door </contrib>
       </author>
     </authorgroup>
   </chapterinfo>
 
   <title>Verplichte Toegangscontrole (MAC)</title>
 
   <sect1 id="mac-synopsis">
     <title>Overzicht</title>
 
     <indexterm><primary>MAC</primary></indexterm>
 
     <indexterm>
       <primary>verplichte toegangscontrole</primary>
 
       <see>MAC</see>
     </indexterm>
 
     <indexterm><primary>mandatory access control</primary></indexterm>
 
     <para>In &os;&nbsp;5.X werden nieuwe beveiligingsuitbreidingen
       geïntroduceerd uit het TrustedBSD project, dat is gebaseerd
       op de &posix;.1e draft.  Twee van de meest significante nieuwe
       beveiligingsmechanismen zijn faciliteiten voor
       Toegangscontrolelijsten voor bestandssystemen
       (<acronym>ACL</acronym>s) en Verplichte Toegangscontrole
       (Mandatory Access Control of <acronym>MAC</acronym>).  Met
       Verplichte Toegangscontrole kunnen nieuwe toegangscontrolemodules
       geladen worden, waarmee nieuw beveiligingsbeleid opgelegd kan
       worden.  Een aantal daarvan bieden beveiliging aan hele kleine
       onderdelen van het systeem, waardoor een bepaalde dienst
       weerbaarder wordt.  Andere bieden allesomvattende gelabelde
       beveiliging op alle vlakken en objecten.  Het verplichte deel van
       de definitie komt van het feit dat het opleggen van de controle
       wordt gedaan door beheerders en het systeem en niet wordt
       overgelaten aan de nukken van gebruikers, zoals wel wordt gedaan
       met toegangscontrole naar goeddunken (discretionary access control
       of <acronym>DAC</acronym>, de standaardrechten voor bestanden en
       System V <acronym>IPC</acronym> rechten in &os;).</para>
 
     <para>In dit hoofdstuk wordt de nadruk gelegd op het
       Verplichte Toegangscontrole Raamwerk (<acronym>MAC</acronym>
       Framework) en een verzameling van te activeren
       beveiligingsbeleidsmodules waarmee verschillende soorten
       beveiligingsmechanismen wordt ingeschakeld.</para>
 
     <para>Na het lezen van dit hoofdstuk weet u:</para>
 
     <itemizedlist>
       <listitem>
 	<para>Welke <acronym>MAC</acronym> beveiligingsbeleidsmodules
 	  op dit moment in &os; beschikbaar zijn en welke mechanismen
 	  daarbij horen.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Wat <acronym>MAC</acronym> beveiligingsbeleidsmodules
 	  implementeren en het verschil tussen gelabeld en
 	  niet-gelabeld beleid.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Hoe een systeem efficiënt ingesteld kan worden om
 	  met het <acronym>MAC</acronym>-raamwerk te werken.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Hoe het beleid van de verschillende
 	  beveiligingsbeleidsmodules die in het
 	  <acronym>MAC</acronym>-raamwerk zitten ingesteld kunnen
 	  worden.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Hoe een veiligere omgeving gemaakt kan worden met het
 	  <acronym>MAC</acronym>-raamwerk en de getoonde voorbeelden;</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Hoe de <acronym>MAC</acronym>-instellingen getest
 	  kunnen worden om er zeker van te zijn dat het raamwerk juist
 	  is geïmplementeerd.</para>
       </listitem>
     </itemizedlist>
 
     <para>Aangeraden voorkennis:</para>
 
     <itemizedlist>
       <listitem>
 	<para>Begrip van &unix; en &os; basiskennis (<xref
 	    linkend="basics"/>);</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Bekend zijn met de beginselen van het instellen en
 	  compileren van de kernel (<xref linkend="kernelconfig"/>);</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Enigszins bekend zijn met beveiliging en wat dat te maken
 	  heeft met &os; (<xref linkend="security"/>).</para>
       </listitem>
     </itemizedlist>
 
     <warning>
       <para>Het verkeerd gebruiken van de informatie die hierin staat
 	kan leiden tot het niet langer toegang hebben tot een systeem,
 	ergernis bij gebruikers, of het niet langer kunnen gebruiken van
 	de mogelijkheden die X11 biedt.  Nog belangrijker is dat niet
 	alleen op <acronym>MAC</acronym> vertrouwd moet worden voor de
 	beveiliging van een systeem.  Het
 	<acronym>MAC</acronym>-raamwerk vergroot alleen het bestaande
 	beveiligingsbeleid; zonder goede beveiligingsprocedures en
 	regelmatige beveiligingscontroles is een systeem nooit helemaal
 	veilig.</para>
 
       <para>Het is ook van belang op te merken dat de voorbeelden in
 	dit hoofdstuk alleen voorbeelden zijn.  Het is niet aan te
 	raden ze uit te rollen op een productiesysteem.  Het
 	implementeren van de verschillende beveiligingsbeleidsmodules
 	dient goed overdacht en getest te worden.  Iemand die niet
 	helemaal begrijpt hoe alles werkt, komt er waarschijnlijk achter
 	dat die het complete systeem van voor naar achter en weer terug
 	doorloopt en vele bestanden en mappen opnieuw moet instellen.</para>
     </warning>
 
     <sect2>
       <title>Wat niet wordt behandeld</title>
 
       <para>In dit hoofdstuk wordt een brede reeks
 	beveiligingsonderwerpen met betrekking tot het
 	<acronym>MAC</acronym>-raamwerk behandeld.  De ontwikkeling
 	van nieuwe <acronym>MAC</acronym>-beveiligingsbeleidsmodules
 	wordt niet behandeld.  Een aantal modules die bij het
 	<acronym>MAC</acronym>-raamwerk zitten hebben specifieke
 	eigenschappen voor het testen en ontwikkelen van nieuwe modules.
 	Daaronder vallen &man.mac.test.4;, &man.mac.stub.4; en
 	&man.mac.none.4;.  Meer informatie over deze
 	beveiligingsbeleidsmodules en de mogelijkheden die ze bieden
 	staan in de hulppagina's.</para>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="mac-inline-glossary">
     <title>Sleuteltermen in dit hoofdstuk</title>
 
     <para>Voordat dit hoofdstuk gelezen wordt, moeten er een aantal
       sleuteltermen toegelicht worden.  Hiermee wordt hopelijk mogelijke
       verwarring en de abrupte introductie van nieuwe termen en
       informatie voorkomen.</para>
 
     <itemizedlist>
       <listitem>
 	<para><emphasis>compartiment</emphasis>: een compartiment is een
 	  verzameling van programma's en gegevens die gepartitioneerd of
 	  gescheiden dient te worden en waartoe gebruikers expliciet
 	  toegang moeten krijgen op een systeem.  Een compartiment staat
 	  ook voor een groep, zoals een werkgroep, afdeling, project, of
 	  onderwerp.  Door gebruik te maken van compartimenten is het
 	  mogelijk om een <quote>need-to-know</quote> beveiligingsbeleid
 	  in te stellen.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para><emphasis>hoogwatermarkering</emphasis>: Een
 	  hoogwatermarkeringsbeleid is een beleid dat toestaat om
 	  beveiligingsniveaus te verhogen met het doel informatie dat op
 	  een hoger niveau aanwezig is te benaderen.  In de meeste
 	  gevallen wordt het originele niveau hersteld nadat het proces
 	  voltooid is.  Momenteel heeft het
 	  <acronym>MAC</acronym>-raamwerk van &os; hier geen beleid
 	  voor, maar de definitie is voor de volledigheid opgenomen.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para><emphasis>integriteit</emphasis>: integriteit, als
 	  sleutelconcept, is het niveau van vertrouwen dat in gegevens
 	  gesteld kan worden.  Als de integriteit van gegevens wordt
 	  vergroot, dan geldt dat ook voor het vertrouwen dat in die
 	  gegevens gesteld kan worden.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para><emphasis>label</emphasis>: een label is een
 	  beveiligingsattribuut dat toegepast kan worden op bestanden,
 	  mappen of andere onderdelen van een systeem.  Het kan gezien
 	  worden als een vertrouwelijkheidsstempel: als er een label op
 	  een bestand is geplaatst, beschrijft dat de
 	  beveiligingseigenschappen voor dat specifieke bestand en is
 	  daarop alleen toegang voor bestanden, gebruikers, bronnen,
 	  enzovoort, met gelijke beveiligingsinstellingen.  De betekenis
 	  en interpretatie van labelwaarden hangt af van de
 	  beleidsinstellingen: hoewel sommige
 	  beleidseenheden een label beschouwen als representatie van de
 	  integriteit of het geheimhoudingsniveau van een object, kunnen
 	  andere beleidseenheden labels gebruiken om regels voor toegang
 	  in op te slaan.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para><emphasis>niveau</emphasis>: de verhoogde of verlaagde
 	  instelling van een beveiligingsattribuut.  Met het stijgen
 	  van het niveau wordt ook aangenomen dat de veiligheid
 	  stijgt.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para><emphasis>laagwatermarkering</emphasis>:  Een
 	  laagwatermarkeringsbeleid is een beleid dat toestaat om de
 	  beveiligingsniveaus te verlagen met het doel informatie te
 	  benaderen die minder veilig is.  In de meeste gevallen wordt
 	  het originele beveiligingsniveau van de gebruiker hersteld
 	  nadat het proces voltooid is.  De enige
 	  beveiligingsbeleidsmodule in &os; die dit gebruikt is
 	  &man.mac.lomac.4;.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para><emphasis>meervoudig label</emphasis>: de eigenschap
 	  <option>multilabel</option> is een optie van het
 	  bestandssysteem die in enkelegebruikersmodus met
 	  &man.tunefs.8;, tijdens het opstarten via het bestand
 	  &man.fstab.5; of tijdens het maken van een nieuw
 	  bestandssysteem ingesteld kan worden.  Met deze optie wordt
 	  het voor een beheerder mogelijk om verschillende
 	  <acronym>MAC</acronym>-labels op verschillende objecten toe te
 	  passen.  Deze optie is alleen van toepassing op
 	  beveiligingsbeleidsmodules die labels ondersteunen.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para><emphasis>object</emphasis>: een object of systeemobject
 	  is een entiteit waar informatie doorheen stroomt op
 	  aanwijzing van een <emphasis>subject</emphasis>.  Hieronder
 	  vallen mappen, bestanden, velden, schermen, toetsenborden,
 	  geheugen, magnetische opslag, printers en alle andere
 	  denkbare apparaten waarmee gegevens kunnen worden vervoerd of
 	  kunnen worden opgeslagen.  In de basis is een object een
 	  opslageenheid voor gegevens of een systeembron; toegang tot
 	  een <emphasis>object</emphasis> betekent in feite toegang tot
 	  de gegevens.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para><emphasis>beleidseenheid</emphasis>: een verzameling van
 	  regels die aangeven hoe doelstellingen bereikt moeten worden.
 	  In een <emphasis>beleidseenheid</emphasis> staat meestal
 	  beschreven hoe bepaalde eenheden behandeld dienen te worden.
 	  In dit hoofdstuk wordt de term
 	  <emphasis>beleidseenheid</emphasis> in deze context gezien
 	  als een <emphasis>beveiligingsbeleidseenheid</emphasis>, wat
 	  zoveel wil zeggen als een verzameling regels die bepaalt hoe
 	  gegevens en informatie stroomt en aangeeft wie toegang tot
 	  welke gegevens en informatie heeft.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para><emphasis>gevoeligheid</emphasis>: meestal gebruikt bij
 	  het bespreken van <acronym>MLS</acronym>.  Een
 	  gevoeligheidsniveau is een term die gebruikt wordt om te
 	  beschrijven hoe belangrijk of geheim de gegevens horen te
 	  zijn.  Met het stijgen van het gevoeligheidsniveau stijgt ook
 	  het belang van de geheimhouding of de vertrouwelijkheid van de
 	  gegevens.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para><emphasis>enkelvoudig label</emphasis>: een enkelvoudig
 	  label wordt gebruikt als een heel bestandssysteem gebruik
 	  maakt van één label om het toegangsbeleid over
 	  de gegevensstromen af te dwingen.  Als dit voor een
 	  bestandssysteem is ingesteld, wat geldt als er geen gebruik
 	  gemaakt wordt van de optie <option>multilabel</option>, dan
 	  gehoorzamen alle bestanden aan dezelfde labelinstelling.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para><emphasis>subject</emphasis>: een subject is een gegeven
 	  actieve entiteit die het stromen van informatie tussen
 	  <emphasis>objecten</emphasis> veroorzaakt, bijvoorbeeld een
 	  gebruiker, gebruikersprocessor, systeemproces, enzovoort.  Op
 	  &os; is dit bijna altijd een thread die in een proces namens
 	  een gebruiker optreedt.</para>
       </listitem>
     </itemizedlist>
   </sect1>
 
   <sect1 id="mac-initial">
     <title>Uitleg over MAC</title>
 
     <para>Met al deze nieuwe termen in gedachten, kan overdacht worden
       hoe het <acronym>MAC</acronym>-raamwerk de complete beveiliging
       van een systeem kan vergroten.  De verschillende
       beveiligingsbeleidsmodules die het <acronym>MAC</acronym>-raamwerk
       biedt zouden gebruikt kunnen worden om het netwerk en
       bestandssystemen te beschermen, gebruikers toegang tot bepaalde
       poorten en sockets kunnen ontzeggen, en nog veel meer.  Misschien
       kunnen de beleidsmodules het beste gebruikt worden door ze samen
       in te zetten, door meerdere beveiligingsbeleidsmodules te laden om
       te komen tot een omgeving waarin de beveiliging uit meerdere lagen
       is opgebouwd.  In een omgeving waarin de beveiliging uit meerdere
       lagen is opgebouwd zijn meerdere beleidsmodules actief om de
       beveiliging in de hand te houden.  Deze aanpak is anders dan een
       beleid om de beveiliging sec beter te maken, omdat daarmee in het
       algemeen elementen in een systeem beveiligd worden dat voor een
       specifiek doel wordt gebruikt.  Het enige nadeel is het benodigde
       beheer in het geval van meervoudige bestandssysteemlabels, het
       instellen van toegang tot het netwerk per gebruiker, enzovoort.</para>
 
     <para>De nadelen zijn wel minimaal als ze worden vergeleken met het
       immer durende effect van het raamwerk.  Zo zorgt bijvoorbeeld de
       mogelijkheid om te kiezen welke beleidseenheden voor een specifiek
       gebruik nodig zijn voor het zo laag mogelijk houden van de
       beheerslast.  Het terugdringen van ondersteuning voor onnodige
       beleidseenheden kan de beschikbaarheid van systemen verhogen en
       ook de keuzevrijheid vergroten.  Voor een goede implementatie
       worden alle beveiligingseisen in beschouwing genomen en daarna
       worden de verschillende beveiligingsbeleidsmodules effectief door
       het raamwerk geïmplementeerd.</para>
 
     <para>Een systeem dat gebruik maakt van de mogelijkheden van
       <acronym>MAC</acronym> dient dus tenminste de garantie te bieden
       dat een gebruiker niet de mogelijkheid heeft naar eigen inzicht
       beveiligingsattributen te wijzigen.  Alle gebruikersprogramma's en
       scripts moeten werken binnen de beperkingen die de toegangsregels
       voorschrijven volgens de geselecteerde beveiligingsbeleidsmodules.
       Het voorgaande impliceert ook dat de volledige controle over de
       <acronym>MAC</acronym>-toegangsregels bij de systeembeheerder
       ligt.</para>
 
     <para>Het is de taak van de systeembeheerder om zorgvuldig de juiste
       beveiligingsbeleidsmodules te kiezen.  Voor sommige omgevingen kan
       het nodig zijn dat de toegang tot het netwerk wordt beperkt.  In
       dat soort gevallen zijn de beleidsmodules &man.mac.portacl.4;,
       &man.mac.ifoff.4; en zelfs &man.mac.biba.4; goede startpunten.  In
       andere gevallen kan de strikte vertrouwelijkheid van
       bestandssysteemobjecten van belang zijn.  Dan zijn beleidsmodules
       zoals &man.mac.bsdextended.4; en &man.mac.mls.4; voor dit doel
       gemaakt.</para>
 
     <para>Beslissingen over beleid zouden gemaakt kunnen worden op basis
       van het netwerkontwerp.  Wellicht wordt alleen bepaalde gebruikers
       toegestaan gebruik te maken van de mogelijkheden van &man.ssh.1;
       om toegang te krijgen tot het netwerk of Internet.  In dat geval
       is de juiste beleidsmodule &man.mac.portacl.4;.  Maar wat te doen
       voor bestandssystemen?  Moet alle toegang tot bepaalde mappen
       worden afgesneden van andere gebruikersgroepen of specifieke
       gebruikers, of moeten de toegang voor gebruikers of programma's
       tot bepaalde bestanden worden ingesteld door bepaalde objecten
       als geheim te bestempelen?</para>
 
     <para>In het geval van het bestandssysteem, kan ervoor gekozen
       worden om de toegang voor sommige objecten voor bepaalde
       gebruikers als geheim te bestempelen, maar voor andere niet.
       Bijvoorbeeld: een groot ontwikkelteam wordt opgedeeld in kleinere
       eenheden van individuen.  Ontwikkelaars in project A horen geen
       toegang te hebben tot objecten die zijn geschreven door
       ontwikkelaars in project B.  Maar misschien moeten ze wel toegang
       hebben tot objecten die zijn geschreven door ontwikkelaars in
       project C.  Dat is nogal wat.  Door gebruik te maken van de
       verschillende beveiligingsbeleidsmodules in het
       <acronym>MAC</acronym>-raamwerk kunnen gebruikers in hun groepen
       worden opgedeeld en kan ze toegang gegeven worden tot de juiste
       locaties zonder dat er angst hoeft te zijn voor het lekken van
       informatie.</para>
 
     <para>Zo heeft dus iedere beveiligingsbeleidsmodule een unieke wijze
       om om te gaan met de totale beveiliging van een systeem.  Het
       kiezen van modules hoort gebaseerd te zijn op een zorgvuldig
       uitgedacht beveiligingsbeleid.  In veel gevallen wordt het totale
       beveiligingsbeleid aangepast en opnieuw toegepast op het systeem.
       Een goed begrip van de verschillende beveiligingsbeleidsmodules
       die het <acronym>MAC</acronym>-raamwerk biedt helpt beheerders bij
       het kiezen van de juiste beleidseenheden voor hun situatie.</para>
 
     <para>De standaard &os;-kernel kent geen ondersteuning voor het
       <acronym>MAC</acronym>-raamwerk en daarom dient de volgende
       kerneloptie toegevoegd te worden voordat op basis van de
       voorbeelden of informatie uit dit hoofdstuk wijzigen worden
       gemaakt:</para>
 
     <programlisting>options     MAC</programlisting>
 
     <para>Hierna dient de kernel herbouwd en opnieuw geïnstalleerd
       te worden.</para>
 
     <caution>
       <para>Hoewel in de verschillende hulppagina's voor
 	<acronym>MAC</acronym>-beleidsmodules staat dat ze in de kernel
 	gebouwd kunnen worden, is het mogelijk het systeem van het
 	netwerk af te sluiten en meer.  Het implementeren van
 	<acronym>MAC</acronym> is net zoiets als het implementeren van
 	een firewall en er moet opgepast worden dat een systeem niet
 	totaal op slot gaat.  Er dient rekening gehouden te worden met
 	het teruggaan naar een vorige instelling en het op afstand
 	implementeren van <acronym>MAC</acronym> dient bijzonder
 	voorzichtig te gebeuren.</para>
     </caution>
   </sect1>
 
   <sect1 id="mac-understandlabel">
     <title>MAC-labels begrijpen</title>
 
     <para>Een <acronym>MAC</acronym>-label is een beveiligingsattribuut
       dat toegepast kan worden op subjecten en objecten die door het
       systeem gaan.</para>
 
     <para>Bij het instellen van een label moet de gebruiker in staat
       zijn om precies te begrijpen wat er gebeurt.  De attributen die
       voor een object beschikbaar zijn hangen af van de geladen
       beleidsmodule en die interpreteren hun attributen op nogal
       verschillende manieren.  Het resultaat kan resulteren in
       onverwacht en wellicht ongewenst gedrag van een systeem als het
       beleid door een gebrek aan begrip verkeerd is ingesteld.</para>
 
     <para>Het beveiligingslabel op een object wordt gebruikt als
       onderdeel van een beveiligingstoegangscontrolebeslissing door een
       beleidseenheid.  Voor sommige beleidseenheden bevat het label zelf
       alle informatie die nodig is voor het maken van een beslissing;
       in andere modellen kunnen de labels als onderdeel van een grotere
       verzameling verwerkt worden, enzovoort.</para>
 
     <para>Zo staat bijvoorbeeld het instellen van het label
       <literal>biba/low</literal> op een bestand voor een label dat
       wordt beheerd door de beveiligingsbeleidsmodule Biba, met een
       waarde van <quote>low</quote>.</para>
 
     <para>Een aantal beleidsmodules die in &os; de mogelijkheid voor
       labelen ondersteunen, bieden drie specifieke voorgedefinieerde
       labels: low, high en equal.  Hoewel ze in verschillende
       beleidsmodules op een andere manier toegangscontrole afdwingen,
       is er de garantie dat het label <literal>low</literal> de laagst
       mogelijke instelling is, het label <literal>equal</literal> het
       subject of object uitschakelt of ongemoeid laat en het label
       <literal>high</literal> de hoogst mogelijk instelling afdwingt
       die beschikbaar is in de beleidsmodules Biba en
       <acronym>MLS</acronym>.</para>
 
     <para>Binnen een bestandssysteemomgeving met een enkelvoudig label
       kan er maar één label gebruikt worden op objecten.
       Hiermee wordt een verzameling van toegangsrechten op het hele
       systeem opgelegd en dat is voor veel omgevingen voldoende.  Er
       zijn echter een aantal gevallen waarin het wenselijk is
       meervoudige labels in te stellen op subjecten of objecten in het
       bestandssysteem.  In die gevallen kan de optie
       <option>multilabel</option> meegegeven worden aan
       &man.tunefs.8;.</para>
 
     <para>In het geval van Biba en <acronym>MLS</acronym> kan er een
       numeriek label gezet worden om het precieze niveau van de
       hiërarchische controle aan te geven.  Dit numerieke niveau
       wordt gebruikt om informatie in verschillende groepen te
       partitioneren of te sorteren voor het classificeren voor het geven
       van toegang voor een bepaalde groep of een groep van een hoger
       niveau.</para>
 
     <para>In de meeste gevallen stelt een beheerder alleen maar een
       enkelvoudig label in dat door het hele bestandssysteem wordt
       gebruikt.</para>
 
     <para><emphasis>Wacht eens, dat klinkt net als
 	<acronym>DAC</acronym>!  <acronym>MAC</acronym> gaf de controle
 	toch strikt aan de beheerder?</emphasis>  Dat klopt nog steeds,
       <username>root</username> heeft nog steeds de controle in handen
       en is degene die het beleid instelt zodat gebruikers in de juiste
       categorie en/of toegangsniveaus worden geplaatst.  Daarnaast
       kunnen veel beleidsmodules ook de gebruiker
       <username>root</username> beperkingen opleggen.  Dan wordt de
       controle overgedragen aan een groep, maar kan
       <username>root</username> de instellingen op ieder gewenst moment
       intrekken of wijzigen.  Dit is het hiërarchische of
       toegangsmodel dat wordt afgedekt door beleidseenheden zoals Biba
       en <acronym>MLS</acronym>.</para>
 
     <sect2>
       <title>Labelinstellingen</title>
 
       <para>Vrijwel alle aspecten voor het instellen van labelbeleid
 	worden uitgevoerd met basissysteemprogramma's.  Die commando's
 	bieden een eenvoudige interface voor object- of
 	subjectinstellingen of de manipulatie en verificatie van de
 	instellingen.</para>
 
       <para>Alle instellingen kunnen gemaakt worden met de
 	hulpprogramma's &man.setfmac.8; en &man.setpmac.8;.
 	Het commando <command>setfmac</command> wordt gebruikt om
 	<acronym>MAC</acronym> labels op systeemobjecten in te stellen
 	en <command>setpmac</command> voor het instellen van de labels
 	op systeemsubjecten:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>setfmac biba/high test</userinput></screen>
 
       <para>Als het bovenstaande commando geen foutmeldingen heeft
 	veroorzaakt, dan komt er een prompt terug.  Deze commando's
 	geven nooit uitvoer, tenzij er een fout is opgetreden; net als
 	bij de commando's &man.chmod.1; en &man.chown.8;.  In sommige
 	gevallen kan de foutmelding <errorname>Permission
 	denied</errorname> zijn en deze treedt meestal op als het label
 	wordt ingesteld of gewijzigd op een object dat is beperkt.
 
 	<footnote>
 	  <para>Andere condities kunnen andere foutmeldingen
 	    veroorzaken.  De gebruiker die het object probeert te
 	    herlabelen kan bijvoorbeeld niet de eigenaar zijn van het
 	    bestand, het object kan niet bestaan of alleen-lezen zijn.
 	    Een verplichte beleidsinstelling zal het proces niet
 	    toestaan om een bestand te herlabelen, misschien om een
 	    eigenschap van het bestand, een eigenschap van het proces
 	    of een eigenschap van de voorgestelde nieuwe waarde van het
 	    label.  Een gebruiker die met een lage integriteit draait,
 	    probeert bijvoorbeeld het label van een bestand met een hoge
 	    integriteit te veranderen of zo'n zelfde gebruiker kan
 	    proberen het label van een bestand met lage integriteit te
 	    wijzigen in een label van een hoge integriteit.</para></footnote>
 
 	De systeembeheerder kan de volgende commando's gebruiken om dit
 	probleem te voorkomen:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>setfmac biba/high test</userinput>
 <errorname>Permission denied</errorname>
 &prompt.root; <userinput>setpmac biba/low setfmac biba/high test</userinput>
 &prompt.root; <userinput>getfmac test</userinput>
 test: biba/high</screen>
 
       <para>Hierboven is te zien dat <command>setpmac</command> gebruikt
 	kan worden om aan de instellingen van een beleidsmodules voorbij
 	te gaan door een ander label toe te wijzen aan het aangeroepen
 	proces.  Het hulpprogramma <command>getpmac</command> wordt
 	meestal toegepast op processen die al draaien, zoals
 	<application>sendmail</application>: hoewel er een proces-ID
 	nodig is in plaats van een commando, is de logica gelijk.  Als
 	gebruikers proberen een bestand te manipuleren waar ze geen
 	toegang tot hebben, onderhevig aan de regels van de geladen
 	beleidsmodules, dan wordt de foutmelding <errorname>Operation
 	not permitted</errorname> weergegeven door de functie
 	<function>mac_set_link</function>.</para>
 
       <sect3>
 	<title>Labeltypen</title>
 
 	<para>Met de beleidsmodules &man.mac.biba.4;, &man.mac.mls.4; en
 	  &man.mac.lomac.4; is het mogelijk eenvoudige labels toe te
 	  wijzen.  Die kunnen hoog, gelijk aan en laag zijn.  Hieronder
 	  een beschrijving van wat die labels betekenen:</para>
 
 	<itemizedlist>
 	  <listitem>
 	    <para>Het label <literal>low</literal> is de laagst
 	      mogelijke labelinstelling die een object of subject kan
 	      hebben.  Deze instelling op objecten of subjecten
 	      blokkeert hun toegang tot objecten of subjecten met de
 	      markering hoog.</para>
 	  </listitem>
 
 	  <listitem>
 	    <para>Het label <literal>equal</literal> hoort alleen
 	      ingesteld te worden op objecten die uitgesloten moeten
 	      worden van een beleidsinstelling.</para>
 	  </listitem>
 
 	  <listitem>
 	    <para>Het label <literal>high</literal> geeft een object of
 	      subject de hoogst mogelijke instelling.</para>
 	  </listitem>
 	</itemizedlist>
 
 	<para>Afhankelijke van iedere beleidsmodule heeft iedere
 	  instelling een ander informatiestroomdirectief tot gevolg.
 	  Het lezen van de hulppagina's die van toepassing zijn geeft
 	  inzicht in de precieze eigenschappen van de standaard
 	  labelinstellingen.</para>
 
 	<sect4>
 	  <title>Gevorderde labelinstellingen</title>
 
 	  <para>Dit zijn de labels met numerieke graden die gebruikt
 	    worden voor
 	    <literal>vergelijking:afdeling+afdeling</literal>.</para>
 
 	  <programlisting>biba/10:2+3+6(5:2+3-20:2+3+4+5+6)</programlisting>
 
 	  <para>Het bovenstaande kan dus geïnterpreteerd worden
 	    als:</para>
 
 	  <para><quote>Biba-beleidslabel</quote>/<quote>Graad
 	      10</quote>:<quote>Afdelingen 2, 3 en 6</quote>:
 	    (<quote>graad 5 ...</quote>)</para>
 
 	  <para>In dit voorbeeld is de eerste graad de
 	    <quote>effectieve graad</quote> met de <quote>effectieve
 	    afdelingen</quote>, de tweede graad is de lage graad en de
 	    laatste is de hoge graad.  In de meeste instellingen worden
 	    deze instellingen niet gebruikt.  Ze zijn inderdaad
 	    instellingen voor gevorderden.</para>
 
 	  <para>Als ze worden toegepast op systeemobjecten, hebben ze
 	    alleen een huidige graad/afdeling in vergelijking met
 	    systeemsubjecten, omdat ze de reikwijdte van rechten in het
 	    systeem en op netwerkinterfaces aangeven, waar ze gebruikt
 	    worden voor toegangscontrole.</para>
 
 	  <para>De graad en afdelingen in een subject en object paar
 	    wordt gebruikt om een relatie te construeren die
 	    <quote>dominantie</quote> heet, waar een subject een object
 	    domineert, geen van beiden domineert, of beiden elkaar
 	    domineren.  Het geval <quote>beiden domineren</quote> komt
 	    voor als de twee labels gelijk zijn.  Vanwege de natuur van
 	    de informatiestroom van Biba, heeft een gebruiker rechten
 	    op een verzameling van afdelingen, <quote>need to
 	    know</quote>, die overeen zouden kunnen komen met projecten,
 	    maar objecten hebben ook een verzameling van afdelingen.
 	    Gebruikers dienen wellicht hun rechten onder te verdelen met
 	    <command>su</command> of <command>setpmac</command> om
 	    toegang te krijgen tot objecten in een afdeling die geen
 	    verboden terrein voor ze zijn.</para>
 	</sect4>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title>Gebruikers en labelinstellingen</title>
 
 	<para>Gebruikers moeten zelf labels hebben, zodat hun bestanden
 	  en processen juist kunnen samenwerken met het
 	  beveiligingsbeleid dat op een systeem is ingesteld.  Dit wordt
 	  ingesteld via het bestand <filename>login.conf</filename> door
 	  gebruik te maken van aanmeldklassen.  Iedere beleidsmodule die
 	  labels gebruikt implementeert ook de instelling van de
 	  gebruikersklasse.</para>
 
 	<para>Een voorbeeld dat iedere instelling uit de beleidsmodule
 	  bevat is hieronder te zien:</para>
 
 	<programlisting>default:\
         :copyright=/etc/COPYRIGHT:\
         :welcome=/etc/motd:\
         :setenv=MAIL=/var/mail/$,BLOCKSIZE=K:\
         :path=~/bin:/sbin:/bin:/usr/sbin:/usr/bin:/usr/local/sbin:/usr/local/bin:\
         :manpath=/usr/share/man /usr/local/man:\
         :nologin=/usr/sbin/nologin:\
         :cputime=1h30m:\
         :datasize=8M:\
         :vmemoryuse=100M:\
         :stacksize=2M:\
         :memorylocked=4M:\
         :memoryuse=8M:\
         :filesize=8M:\
         :coredumpsize=8M:\
         :openfiles=24:\
         :maxproc=32:\
         :priority=0:\
         :requirehome:\
         :passwordtime=91d:\
         :umask=022:\
         :ignoretime@:\
         :label=partition/13,mls/5,biba/10(5-15),lomac/10[2]:</programlisting>
 
 	<para>De optie <literal>label</literal> wordt gebruikt om het
 	  standaardlabel voor aanmeldklasse in te stellen dat door
 	  <acronym>MAC</acronym> wordt afgedwongen.  Het wordt
 	  gebruikers nooit toegestaan deze waarde te wijzigen, dus kan
 	  het gezien worden als niet optioneel vanuit het perspectief
 	  van de gebruiker.  In de echte wereld besluit een beheerder
 	  echter nooit iedere beleidsmodule te activeren.  Het wordt
 	  sterk aangeraden de rest van die hoofdstuk te lezen alvorens
 	  (een deel van) de bovenstaande instellingen te
 	  implementeren.</para>
 
 	<note>
 	  <para>Gebruikers kunnen hun label wijzigen na het
 	    initiële aanmelden, maar dit is wel afhankelijk van de
 	    beperkingen van een beleidsinstelling.  Het bovenstaande
 	    voorbeeld vertelt de beleidseenheid Biba dat de minimale
 	    integriteit van een proces 5 en het maximum 15, maar dat het
 	    effectieve label standaard 10 is.  Het proces draait op
 	    niveau 10, totdat het proces het label wijzigt, misschien door een
 	    gebruiker die <command>setpmac</command> gebruikt, bij het
 	    aanmelden beperkt tot de door Biba ingestelde reeks.</para>
 	</note>
 
 	<para>In alle gevallen dient de database met
 	  aanmeldklassemogelijkheden opnieuw gebouwd te worden met
 	  <command>cap_mkdb</command> na het wijzigen van
 	  <filename>login.conf</filename>.  Dit wordt ook in alle
 	  komende voorbeelden en beschrijvingen gedaan.</para>
 
 	<para>Het is belangrijk op te merken dat in veel gevallen sites
 	  te maken hebben met bijzonder grote aantallen gebruikers
 	  waardoor er een aantal verschillende aanmeldklassen nodig
 	  zijn.  Het is dan nodig gedetailleerd te plannen omdat dit
 	  anders bijzonder complex wordt om te onderhouden.</para>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title>Netwerkinterfaces en labelinstellingen</title>
 
 	<para>Labels kunnen ook ingesteld worden op netwerkinterfaces om
 	  te assisteren bij het controleren van het stromen van gegevens
 	  over het netwerk.  In alle gevallen werken ze op dezelfde
 	  wijze als het beleid werkt ten aanzien van objecten.
 	  Gebruikers met bijvoorbeeld een hoge instelling in
 	  <literal>biba</literal> krijgen geen toegang tot interfaces
 	  met een laag label.</para>
 
 	<para>Het <option>maclabel</option> kan meegegeven worden aan
 	  <command>ifconfig</command> als het
 	  <acronym>MAC</acronym>-label op netwerkinterfaces wordt
 	  ingesteld:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>ifconfig bge0 maclabel biba/equal</userinput></screen>
 
 	<para>In het bovenstaande voorbeeld wordt het
 	  <acronym>MAC</acronym>-label <literal>biba/equal</literal>
 	  ingesteld op de interface &man.bge.4;.  Als er een instelling
 	  wordt gebruikt die gelijkvormig is aan
 	  <literal>biba/high(low-high)</literal>, dan moet het volledige
 	  label worden ingegeven, anders treedt er een fout op.</para>
 
 	<para>Iedere beleidsmodule die labels ondersteunt een instelling
 	  waarmee het <acronym>MAC</acronym>-label op netwerkinterfaces
 	  kan worden uitgeschakeld.  Het label instellen op
 	  <option>equal</option> heeft hetzelfde effect.  Deze
 	  instellingen zijn na te kijken in de uitvoer van
 	  <command>sysctl</command>, de hulppagina van het beleid en
 	  zelfs later in dit hoofdstuk.</para>
       </sect3>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Enkelvoudig label of meervoudig label?</title>
 
       <para>Standaard gebruikt een systeem de optie
 	<option>singlelabel</option>.  Wat betekent dit voor een
 	beheerder?  Er zijn een aantal verschillen die allemaal hun
 	eigen voor- en nadelen hebben voor de flexibiliteit in het
 	beveiligingsmodel voor een systeem.</para>
 
       <para>Bij gebruik van <option>singlelabel</option> kan er maar
 	één label, bijvoorbeeld
 	<literal>biba/high</literal>, gebruikt worden voor ieder subject
 	of object.  Hierdoor is er minder beheer nodig, maar de
 	flexibiliteit voor beleid dat labels ondersteunt daalt erdoor.
 	Veel beheerders willen de optie <option>multilabel</option>
 	gebruiken in hun beveiligingsmodel.</para>
 
       <para>De optie <option>multilabel</option> staat ieder subject of
 	object toe om zijn eigen onafhankelijke
 	<acronym>MAC</acronym>-label te hebben in plaats van de
 	standaardoptie <option>singlelabel</option>, die maar
 	één label toestaat op een hele partitie.  De
 	labelopties <option>multilabel</option> en
 	<option>single</option> zijn alleen verplicht voor de
 	beleidseenheden die de mogelijkheid bieden om te labelen,
 	waaronder de beleidsmogelijkheden van Biba, Lomac,
 	<acronym>MLS</acronym> en <acronym>SEBSD</acronym>.</para>
 
       <para>In veel gevallen hoeft <option>multilabel</option> niet eens
 	ingesteld te worden.  Stel er is de volgende situatie en
 	beveiligingsmodel:</para>
 
       <itemizedlist>
 	<listitem>
 	  <para>&os;-webserver die gebruik maakt van het
 	    <acronym>MAC</acronym>-raamwerk en een mengeling van
 	    verschillende beleidseenheden.</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>De webserver heeft maar één label nodig,
 	    <literal>biba/high</literal>, voor alles in het systeem.
 	    Hier is de optie <option>multilabel</option> voor het
 	    bestandssysteem niet nodig, omdat een enkelvoudig label
 	    altijd van toepassing is.</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Maar omdat de machine als webserver dienst gaat doen,
 	    dient de webserver te draaien als
 	    <literal>biba/low</literal> om administratiemogelijkheden te
 	    voorkomen.  Later wordt beschreven hoe de beleidseenheid
 	    Biba werkt, dus als de voorgaande opmerking wat lastig te
 	    begrijpen is, lees dan verder en kom later nog een keer
 	    terug.  De server zou een aparte partitie kunnen gebruiken
 	    waarop <literal>biba/low</literal> van toepassing kan zijn
 	    voor de meeste, zo niet alle, runtime-statussen.  Er
 	    ontbreekt veel in dit voorbeeld, bijvoorbeeld de restricties
 	    op gegevens en (gebruikers)instellingen.  Dit was slechts
 	    een snel voorbeeld om de hiervoor aangehaalde stelling te
 	    ondersteunen.</para>
 	</listitem>
       </itemizedlist>
 
       <para>Als er een niet-labelende beleidseenheid wordt gebruikt, dan
 	is de optie <option>multilabel</option> nooit verplicht.
 	Hieronder vallen de beleidseenheden
 	<literal>seeotheruids</literal>, <literal>portacl</literal> en
 	<literal>partition</literal>.</para>
 
       <para>Bij gebruik van <option>multilabel</option> voor een
 	partitie en het neerzetten van een beveiligingsmodel gebaseerd
 	op <option>multilabel</option> functionaliteit gaat de deur open
 	voor hogere administratieve rompslomp, omdat alles in een
 	bestandssysteem een label krijgt.  Hieronder vallen mappen,
 	bestanden en zelfs apparaatknooppunten.</para>
 
       <para>Het volgende commando stelt <option>multilabel</option> in
 	op de bestandssystemen om meerdere labels te kunnen krijgen.
 	Dit kan alleen uitgevoerd worden in enkele gebruikersmodus:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>tunefs -l enable /</userinput></screen>
 
       <para>Dit is geen criterium voor het wisselbestandssysteem.</para>
 
       <note>
 	<para>Sommige gebruikers hebben problemen ondervonden met het
 	  instellen van de vlag <option>multilabel</option> op de
 	  rootpartitie.  Als dit het geval is, kijk dan naar <xref
 	    linkend="mac-troubleshoot"/> van dit hoofdstuk.</para>
       </note>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="mac-planning">
     <title>De beveiligingsconfiguratie plannen</title>
 
     <para>Wanneer een nieuwe technologie wordt geïmplementeerd is
       een planningsfase altijd een goed idee.  Tijdens de planningsfases
       zou een beheerder in het algemeen naar de <quote>big
       picture</quote> moeten kijken, en daarbij minstens het volgende
       in de gaten proberen te houden:</para>
 
     <itemizedlist>
       <listitem>
 	<para>De implementatiebenodigdheden;</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>De implementatiedoelen;</para>
       </listitem>
     </itemizedlist>
 
     <para>Voor <acronym>MAC</acronym>-installaties houden deze in:</para>
 
     <itemizedlist>
       <listitem>
 	<para>Hoe de beschikbare informatie en bronnen die op het
 	  doelsysteem aanwezig zijn te classificeren.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Voor wat voor soort informatie of bronnen de toegang te
 	  beperken samen met het type van de beperkingen die dienen te
 	  worden toegepast.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Welke <acronym>MAC</acronym>-module(s) nodig zullen zijn
 	  om dit doel te bereiken.</para>
       </listitem>
     </itemizedlist>
 
     <para>Het is altijd mogelijk om de systeembronnen en de
       beveiligingsinstellingen te veranderen en te herconfigureren, het
       komt vaak erg ongelegen om het systeem te doorzoeken en bestaande
       bestanden en gebruikersaccounts te repareren.  Plannen helpt om
       zeker te zijn van een probleemloze en efficiënte
       systeemimplementatie.  Het is vaak vitaal en zeker in uw voordeel
       om een proefronde van het vertrouwde systeem, inclusief de
       configuratie, te draaien
       <emphasis>vóórdat</emphasis> een
       <acronym>MAC</acronym>-implementatie wordt gebruikt op
       productiesystemen.  Het idee om een systeem met
       <acronym>MAC</acronym> gewoon los te laten is als het plannen van
       mislukkingen.</para>
 
     <para>Verschillende omgevingen kunnen verschillende behoeften en
       benodigdheden nodig hebben.  Het opzetten van een diepgaand en
       compleet beveiligingsprofiel zal de noodzaak van verandering
       verminderen wanneer het systeem in gebruik wordt genomen.
       Zodoende zullen de toekomstige secties de verschillende modules
       die beschikbaar zijn voor beheerders behandelen; hun gebruik en
       configuratie beschrijven; en in sommige gevallen inzicht bieden in
       welke situaties ze het beste tot hun recht komen.  Een webserver
       bijvoorbeeld zou de beleiden &man.mac.biba.4; en
       &man.mac.bsdextended.4; in gebruik nemen.  In andere gevallen kan
       voor een machine met erg weinig lokale gebruikers
       &man.mac.partition.4; een goede keuze zijn.</para>
   </sect1>
 
   <sect1 id="mac-modules">
     <title>Module-instellingen</title>
 
     <para>Iedere module uit het <acronym>MAC</acronym>-raamwerk kan
       zoals zojuist aangegeven in de kernel worden gecompileerd of als
       runtime-kernelmodule geladen worden.  De geadviseerde methode is
       de naam van een module toevoegen aan het bestand
       <filename>/boot/loader.conf</filename> zodat die wordt geladen
       tijdens de eerste fase van het starten van een systeem.</para>
 
     <para>In de volgende onderdelen worden de verschillende
       <acronym>MAC</acronym>-modules en hun mogelijkheden beschreven.
       De implementatie in een specifieke omgeving wordt ook in dit
       hoofdstuk beschreven.  Een aantal modules ondersteunt het gebruik
       van labelen, wat het beperken van toegang is door een label als
       <quote>dit is toegestaan en dat niet</quote> af te dwingen.  Een
       labelinstellingenbestand kan bepalen hoe bestanden kunnen worden
       benaderd, hoe netwerkcommunicatie wordt uitgewisseld, en meer.  In
       het vorige onderdeel is beschreven hoe de vlag
       <option>multilabel</option> ingesteld kon worden op
       bestandssystemen om per bestand of per partitie toegangscontrole
       in te schakelen.</para>
 
     <para>Een instelling met een enkelvoudig label zou maar
       één label over een heel systeem afdwingen, daarom
       wordt de optie <command>tunefs</command>
       <option>multilabel</option> genoemd.</para>
   </sect1>
 
   <sect1 id="mac-seeotheruids">
     <title>MAC-module seeotheruids</title>
 
     <indexterm><primary>MAC zie andere UID's
 	beleidsinstelling</primary></indexterm>
 
     <para>Modulenaam: <filename>mac_seeotheruids.ko</filename></para>
 
     <para>Kernelinstelling: <literal>options MAC_SEEOTHERUIDS</literal></para>
 
     <para>Opstartoptie: <literal>mac_seeotheruids_load="YES"</literal></para>
 
     <para>De module &man.mac.seeotheruids.4; imiteert de
       <command>sysctl</command>-tunables
       <literal>security.bsd.see_other_uids</literal> en
       <literal>security.bsd.see_other_gids</literal> en breidt deze
       uit.  Voor deze optie hoeven geen labels ingesteld te worden voor
       de instelling en hij werkt transparant met de andere modules.</para>
 
     <para>Na het laden van de module kunnen de volgende
       <command>sysctl</command>-tunables gebruikt worden om de opties te
       beheren:</para>
 
     <itemizedlist>
       <listitem>
 	<para><literal>security.mac.seeotheruids.enabled</literal>
 	  schakelt de opties van de module in en gebruikt de
 	  standaardinstellingen.  Deze standaardinstellingen ontzeggen
 	  gebruikt de mogelijkheid processen en sockets te zien die
 	  eigendom zijn van andere gebruikers.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para><literal>security.mac.seeotheruids.specificgid_enabled</literal>
 	  staat toe dat een bepaalde groep niet onder dit beleid valt.
 	  Om bepaalde groepen van dit beleid uit te sluiten, kan de
 	  <command>sysctl</command>-tunable
 	  <literal>security.mac.seeotheruids.specificgid=<replaceable>XXX</replaceable></literal>
 	  gebruikt worden.  In het bovenstaande voorbeeld dient
 	  <replaceable>XXX</replaceable> vervangen te worden door het
 	  numerieke ID van een groep die uitgesloten moet worden van de
 	  beleidsinstelling.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>
 	  <literal>security.mac.seeotheruids.primarygroup_enabled</literal>
 	  wordt gebruikt om specifieke primaire groepen uit te sluiten
 	  van dit beleid.  Als deze tunable wordt gebruikt, mag
 	  <literal>security.mac.seeotheruids.specificgid_enabled</literal>
 	  niet gebruikt worden.</para>
       </listitem>
     </itemizedlist>
   </sect1>
 
   <sect1 id="mac-bsdextended">
     <title>MAC-module bsdextended</title>
 
     <indexterm>
       <primary>MAC</primary>
 
       <secondary>bestandssysteemfirewall beleidsinstelling</secondary>
     </indexterm>
 
     <para>Modulenaam: <filename>mac_bsdextended.ko</filename></para>
 
     <para>Kernelinstelling:
       <literal>options MAC_BSDEXTENDED</literal></para>
 
     <para>Opstartoptie:
       <literal>mac_bsdextended_load="YES"</literal></para>
 
     <para>De module &man.mac.bsdextended.4; dwingt de
       bestandssysteemfirewall af.  Het beleid van deze module biedt een
       uitbreiding van het standaard rechtenmodel voor bestandssystemen,
       waardoor een beheerder een firewallachtige verzameling met regels
       kan maken om bestanden, programma's en mappen in de
       bestandssysteemhiërarchie te beschermen.  Wanneer geprobeerd
       wordt om toegang tot een object in het bestandssysteem te krijgen,
       wordt de lijst met regels afgelopen totdat er òf een
       overeenkomstige regel is gevonden òf het einde van de lijst
       is bereikt.  Dit gedrag kan veranderd worden door het gebruik van
       de &man.sysctl.8;-parameter
       security.mac.bsdextended.firstmatch_enabled.  Net zoals andere
       firewall-modules in &os; kan een bestand dat regels voor
       toegangscontrole bevat tijdens het opstarten door het systeem
       worden aangemaakt en gelezen door een &man.rc.conf.5;-variabele te
       gebruiken.</para>
 
     <para>De lijst met regels kan ingevoerd worden met het hulpprogramma
       &man.ugidfw.8;, dat een syntaxis heeft die lijkt op die van
       &man.ipfw.8;.  Meer hulpprogramma's kunnen geschreven worden met
       de functies in de bibliotheek &man.libugidfw.3;.</para>
 
     <para>Bij het werken met deze module dient bijzondere
       voorzichtigheid in acht te worden genomen.  Verkeerd gebruik kan
       toegang tot bepaalde delen van het bestandssysteem blokkeren.</para>
 
     <sect2>
       <title>Voorbeelden</title>
 
       <para>Nadat de module &man.mac.bsdextended.4; is geladen, kan met
 	het volgende commando de huidige regels getoond worden:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>ugidfw list</userinput>
 0 slots, 0 rules</screen>
 
       <para>Zoals verwacht zijn er geen regels ingesteld.  Dit betekent
 	dat alles nog steeds volledig toegankelijk is.  Om een regel te
 	maken die alle toegang voor alle gebruikers behalve
 	<username>root</username> ontzegt:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>ugidfw add subject not uid root new object not uid root mode n</userinput></screen>
 
       <para>Dit is een slecht idee, omdat het voorkomt dat alle
 	gebruikers ook maar het meest eenvoudige commando kunnen
 	uitvoeren, zoals <command>ls</command>.  Een betere lijst met
 	regels zou kunnen zijn:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>ugidfw set 2 subject uid <replaceable>gebruiker1</replaceable> object uid <replaceable>gebruiker2</replaceable> mode n</userinput>
 &prompt.root; <userinput>ugidfw set 3 subject uid <replaceable>gebruiker1</replaceable> object gid <replaceable>gebruiker2</replaceable> mode n</userinput></screen>
 
       <para>Hiermee wordt alle toegang, inclusief het tonen van
 	mapinhoud, tot de thuismap van
 	<username><replaceable>gebruiker2</replaceable></username>
 	ontzegd voor de gebruikersnaam <username>gebruiker1</username>.</para>
 
       <para>In plaats van <username>gebruiker1</username>, zou
 	<option>not uid <replaceable>gebruiker2</replaceable></option>
 	kunnen worden opgegeven.  Hierdoor worden dezelfde restricties
 	als hierboven actief voor alle gebruikers in plaats van voor
 	slechts één gebruiker.</para>
 
       <note>
 	<para>De gebruiker <username>root</username> blijft onaangetast
 	  door deze wijzigingen.</para>
       </note>
 
       <para>Met deze informatie zou een basisbegrip moeten zijn ontstaan
 	over hoe de module &man.mac.bsdextended.4; gebruikt kan worden
 	om een bestandssysteem te beschermen.  Meer informatie staat in
 	de hulppagina's van &man.mac.bsdextended.4; en &man.ugidfw.8;.</para>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="mac-ifoff">
     <title>MAC-module ifoff</title>
 
     <indexterm><primary>MAC Interface Silencing
 	beleidsinstelling</primary></indexterm>
 
     <para>Modulenaam: <filename>mac_ifoff.ko</filename></para>
 
     <para>Kernelinstelling:
       <literal>options MAC_IFOFF</literal></para>
 
     <para>Opstartoptie: <literal>mac_ifoff_load="YES"</literal></para>
 
     <para>De module &man.mac.ifoff.4; bestaat alleen om
       netwerkinterfaces tijdens het draaien uit te schakelen en om te
       verhinderen dat netwerkinterfaces tijdens het initiële
       opstarten worden geactiveerd.  Er hoeven geen labels ingesteld te
       worden, noch is deze module afhankelijk van andere
       <acronym>MAC</acronym>-modules.</para>
 
     <para>Het meeste beheer wordt gedaan met de
       <command>sysctl</command>-tunables die hieronder zijn vermeld.</para>
 
     <itemizedlist>
       <listitem>
 	<para><literal>security.mac.ifoff.lo_enabled</literal> schakelt
 	  alle verkeer op het teruglusinterface (&man.lo.4;) in of uit.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para><literal>security.mac.ifoff.bpfrecv_enabled</literal>
 	  schakelt alle verkeer op het Berkeley Packet Filterinterface
 	  (&man.bpf.4;) in of uit.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para><literal>security.mac.ifoff.other_enabled</literal>
 	  schakelt alle verkeer op alle andere interfaces in of uit.</para>
       </listitem>
     </itemizedlist>
 
     <para>&man.mac.ifoff.4; wordt het meest gebruikt om netwerken te
       monitoren in een omgeving waar netwerkverkeer niet toegestaan zou
       moeten zijn tijdens het opstarten.  Een ander voorgesteld gebruik
       zou het schrijven van een script zijn dat <filename
 	role="package">security/aide</filename> gebruikt om automatisch
       netwerkverkeer te blokkeren wanneer het nieuwe of veranderde
       bestanden in beschermde mappen vindt.</para>
   </sect1>
 
   <sect1 id="mac-portacl">
     <title>MAC-module portacl</title>
 
     <indexterm><primary>MAC poorttoegangscontrolelijst
 	beleidsinstelling</primary></indexterm>
 
     <para>Modulenaam: <filename>mac_portacl.ko</filename></para>
 
     <para>Kernelinstelling:
       <literal>MAC_PORTACL</literal></para>
 
     <para>Opstartoptie: <literal>mac_portacl_load="YES"</literal></para>
 
     <para>De module &man.mac.portacl.4; wordt gebruikt om het binden aan
       lokale <acronym>TCP</acronym>- en <acronym>UDP</acronym>-poorten
       te begrenzen door een waaier aan
       <command>sysctl</command>-variabelen te gebruiken.  In essentie
       maakt &man.mac.portacl.4; het mogelijk om
       niet-<username>root</username>-gebruikers in staat te stellen om
       aan gespecificeerde geprivilegieerde poorten te binden, dus
       poorten lager dan 1024.</para>
 
     <para>Eenmaal geladen zal deze module het
       <acronym>MAC</acronym>-beleid op alle sockets aanzetten.  De
       volgende tunables zijn beschikbaar:</para>
 
     <itemizedlist>
       <listitem>
 	<para><literal>security.mac.portacl.enabled</literal> schakelt
 	  het beleid volledig in of uit.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para><literal>security.mac.portacl.port_high</literal> stelt
 	  het hoogste poortnummer in waarvoor &man.mac.portacl.4;
 	  bescherming biedt.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para><literal>security.mac.portacl.suser_exempt</literal> sluit
 	  de gebruiker <username>root</username> uit van dit beleid
 	  wanneer het op een waarde anders dan nul wordt ingesteld.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para><literal>security.mac.portacl.rules</literal> specificeert
 	  het eigenlijke beleid van mac_portacl; zie onder.</para>
       </listitem>
     </itemizedlist>
 
     <para>Het eigenlijke beleid van <literal>mac_portacl</literal>,
       zoals gespecificeerd in de sysctl
       <literal>security.mac.portacl.rules</literal>, is een tekststring
       van de vorm: <literal>regel[,regel,...]</literal> met zoveel
       regels als nodig.  Elke regel heeft de vorm:
       <literal>idtype:id:protocol:poort</literal>.  De parameter
       <parameter>idtype</parameter> kan <literal>uid</literal> of
       <literal>gid</literal> zijn en wordt gebruikt om de parameter
 
       <parameter>id</parameter> als respectievelijk een gebruikers-id of
       groeps-id te interpreteren.  De parameter
       <parameter>protocol</parameter> wordt gebruikt om te bepalen of de
       regel op <acronym>TCP</acronym> of <acronym>UDP</acronym> moet
       worden toegepast door de parameter op <literal>tcp</literal> of
       <literal>udp</literal> in te stellen.  De laatste parameter
       <parameter>poort</parameter> is het poortnummer waaraan de
       gespecificeerde gebruiker of groep zich mag binden.</para>
 
     <note>
       <para>Aangezien de regelverzameling direct door de kernel wordt
 	geïnterpreteerd kunnen alleen numerieke waarden voor de
 	parameters voor de gebruikers-ID, groeps-ID, en de poort
 	gebruikt worden.  Voor gebruikers, groepen, en
 	poortdiensten kunnen dus geen namen  gebruikt worden.</para>
     </note>
 
     <para>Standaard kunnen op &unix;-achtige systemen poorten lager dan
       1024 alleen aan geprivilegieerde processen gebonden worden, dus
       diegenen die als <username>root</username> draaien.  Om
       &man.mac.portacl.4; toe te laten staan om ongeprivilegieerde
       processen aan poorten lager dan 1024 te laten binden moet deze
       standaard &unix;-beperking uitgezet worden.  Dit kan bereikt
       worden door de &man.sysctl.8;-variabelen
       <literal>net.inet.ip.portange.reservedlow</literal> en
       <literal>net.inet.ip.portrange.reservedhigh</literal> op nul te
       zetten.</para>
 
     <para>Zie de onderstaande voorbeelden of bekijk de handleidingpagina
       voor &man.mac.portacl.4; voor meer informatie.</para>
 
     <sect2>
       <title>Voorbeelden</title>
 
       <para>De volgende voorbeelden zouden de bovenstaande discussie wat
 	moeten toelichten:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>sysctl security.mac.portacl.port_high=1023</userinput>
 &prompt.root; <userinput>sysctl net.inet.ip.portrange.reservedlow=0 net.inet.ip.portrange.reservedhigh=0</userinput></screen>
 
       <para>Eerst wordt &man.mac.portacl.4; ingesteld om de standaard
 	geprivilegieerde poorten te dekken en worden de normale
 	bindbeperkingen van &unix; uitgeschakeld.</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>sysctl security.mac.portacl.suser_exempt=1</userinput></screen>
 
       <para>De gebruiker <username>root</username> zou niet beperkt
 	moeten worden door dit beleid, stel
 	<literal>security.mac.portacl.suser_exempt</literal> dus in op
 	een waarde anders dan nul.  De module &man.mac.portacl.4; is nu
 	ingesteld om zich op de zelfde manier te gedragen als
 	&unix;-achtige systemen zich standaard gedragen.</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>sysctl security.mac.portacl.rules=uid:80:tcp:80</userinput></screen>
 
       <para>Sta de gebruiker met <acronym>UID</acronym> 80 (normaliter
 	de gebruiker <username>www</username>) toe om zich aan poort 80
 	te binden.  Dit kan gebruikt worden om de gebruiker
 	<username>www</username> toe te staan een webserver te draaien
 	zonder ooit <username>root</username>-rechten te hebben.</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>sysctl security.mac.portacl.rules=uid:1001:tcp:110,uid:1001:tcp:995</userinput></screen>
 
       <para>Sta de gebruiker met <acronym>UID</acronym> 1001 om zich aan
 	de <acronym>TCP</acronym>-poorten 110 (<quote>pop3</quote>) en
 	995 (<quote>pop3s</quote>) te binden.  Dit staat deze gebruiker
 	toe om een server te starten die verbindingen accepteert op
 	poorten 110 en 995.</para>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="mac-partition">
     <title>MAC-module partition</title>
 
     <indexterm><primary>MAC procespartitionering
 	beleidsinstelling</primary></indexterm>
 
     <para>Modulenaam: <filename>mac_partition.ko</filename></para>
 
     <para>Kernelinstelling:
       <literal>options MAC_PARTITION</literal></para>
 
     <para>Opstartoptie:
       <literal>mac_partition_load="YES"</literal></para>
 
     <para>Het beleid &man.mac.partition.4; plaatst processen in
       specifieke <quote>partities</quote> gebaseerd op hun
       <acronym>MAC</acronym>-label.  Zie dit als een speciaal soort
       &man.jail.8;, hoewel dit nauwelijks een waardige vergelijking is.</para>
 
     <para>Dit is één module die aan het bestand
       &man.loader.conf.5; dient te worden toegevoegd zodat het het
       beleid tijdens het opstartproces laadt en aanzet.</para>
 
     <para>De meeste configuratie van dit beleid wordt gedaan met het
       gereedschap &man.setpmac.8;, wat hieronder zal worden uitgelegd.
       De volgende <command>sysctl</command>-tunable is beschikbaar voor
       dit beleid:</para>
 
     <itemizedlist>
       <listitem>
 	<para><literal>security.mac.partition.enabled</literal> zet het
 	  afdwingen van <acronym>MAC</acronym>-procespartities aan.</para>
       </listitem>
     </itemizedlist>
 
     <para>Wanneer dit beleid aanstaat, mogen gebruikers alleen hun eigen
       processen zien, en elke andere in hun partitie, maar mogen niet
       met gereedschappen buiten deze partitie werken.  Bijvoorbeeld, een
       gebruiker in de klasse <literal>insecure</literal> heeft geen
       toegang tot het commando <command>top</command> noch tot vele
       andere commando's die een proces moeten draaien.</para>
 
     <para>Gebruik het gereedschap <command>setpmac</command> om
       gereedschappen in te stellen of ze in een partitielabel te
       plaatsen:</para>
 
     <screen>&prompt.root; <userinput>setpmac partition/13 top</userinput></screen>
 
     <para>Dit zal het commando <command>top</command> toevoegen aan het
       label dat voor gebruikers in de klasse <literal>insecure</literal>
       gebruikt wordt.  Merk op dat alle processen gestart door
       gebruikers in de klasse <literal>insecure</literal> in het label
       <literal>partition/13</literal> zullen blijven.</para>
 
     <sect2>
       <title>Voorbeelden</title>
 
       <para>Het volgende commando laat de partitielabel en de
 	proceslijst zien:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>ps Zax</userinput></screen>
 
       <para>Het volgende commando staat toe om het procespartitielabel
 	van een andere gebruiker en de momenteel draaiende processen van
 	die gebruiker te zien:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>ps -ZU trhodes</userinput></screen>
 
       <note>
 	<para>Gebruikers kunnen processen in het label van
 	  <username>root</username> zien tenzij het beleid
 	  &man.mac.seeotheruids.4; is geladen.</para>
       </note>
 
       <para>Een echte vakmansimplementatie zou alle diensten in
 	<filename>/etc/rc.conf</filename> uitzetten en deze door een
 	script met de juiste labeling laten starten.</para>
 
       <note>
 	<para>De volgende beleiden ondersteunen integerinstellingen in
 	  plaats van de drie standaardlabels die aangeboden worden.
 	  Deze opties, inclusief hun beperkingen, worden verder
 	  uitgelegd in de handleidingpagina's van de modules.</para>
       </note>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="mac-mls">
     <title>MAC-module Multi-Level Security</title>
 
     <indexterm><primary>MAC meerlaagse beveiliging
 	beleidsinstelling</primary></indexterm>
 
     <para>Modulenaam: <filename>mac_mls.ko</filename></para>
 
     <para>Kernelinstelling:
       <literal>options MAC_MLS</literal></para>
 
     <para>Opstartoptie: <literal>mac_mls_load="YES"</literal></para>
 
     <para>Het beleid &man.mac.mls.4; beheert toegang tussen subjecten en
       objecten in het systeem door een strikt beleid voor
       informatiestromen af te dwingen.</para>
 
     <para>In <acronym>MLS</acronym>-omgevingen wordt een
       <quote>toestemming</quote>-niveau ingesteld in het label van elk
       subject of object, samen met compartimenten.  Aangezien deze
       toestemmings- of zinnigheidsniveaus getallen groter dan zesduizend
       kunnen bereiken; zou het voor elke systeembeheerder een
       afschrikwekkende taak zijn om elk subject of object grondig te
       configureren.  Gelukkig worden er al drie
       <quote>kant-en-klare</quote> bij dit beleid geleverd.</para>
 
     <para>Deze labels zijn <literal>mls/low</literal>,
       <literal>mls/equal</literal> en <literal>mls/high</literal>.
       Aangezien deze labels uitgebreid in de handleidingpagina worden
       beschreven, worden ze hier slechts kort beschreven:</para>
 
     <itemizedlist>
       <listitem>
 	<para>Het label <literal>mls/low</literal> bevat een lage
 	  configuratie welke het toestaat om door alle andere objecten
 	  te worden gedomineerd.  Alles dat met
 	  <literal>mls/low</literal> is gelabeld heeft een laag
 	  toestemmingsniveau en heeft geen toegang tot informatie van
 	  een hoger niveau.  Ook voorkomt dit label dat objecten van een
 	  hoger toestemmingsniveau informatie naar hen schrijven of aan
 	  hen doorgeven.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Het label <literal>mls/equal</literal> dient geplaatst te
 	  worden op objecten die geacht te zijn uitgesloten van het
 	  beleid.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Het label <literal>mls/high</literal> is het hoogst
 	  mogelijke toestemmingsniveau.  Objecten waaraan dit label is
 	  toegekend zijn dominant over alle andere objecten in het
 	  systeem; ze mogen echter geen informatie lekken naar objecten
 	  van een lagere klasse.</para>
       </listitem>
     </itemizedlist>
 
     <para><acronym>MLS</acronym> biedt:</para>
 
     <itemizedlist>
       <listitem>
 	<para>Een hiërarchisch beveiligingsniveau met een
 	  verzameling niet-hiërarchische categoriën;</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Vaste regels: niet naar boven lezen, niet naar beneden
 	  schrijven (een subject kan leestoegang hebben naar objecten op
 	  zijn eigen niveau of daaronder, maar niet daarboven.  Evenzo
 	  kan een subject schrijftoegang hebben naar objecten op zijn
 	  eigen niveau of daarboven maar niet daaronder.);</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Geheimhouding (voorkomt ongeschikte openbaarmaking van
 	  gegevens);</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Een basis voor het ontwerp van systemen die gelijktijdig
 	  gegevens op verschillende gevoeligheidsniveaus behandelen
 	  (zonder informatie tussen geheim en vertrouwelijk te lekken).</para>
       </listitem>
     </itemizedlist>
 
     <para>De volgende <command>sysctl</command>-tunables zijn
       beschikbaar voor de configuratie van speciale diensten en
       interfaces:</para>
 
     <itemizedlist>
       <listitem>
 	<para><literal>security.mac.mls.enabled</literal> wordt gebruikt
 	  om het <acronym>MLS</acronym>-beleid in en uit te schakelen.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para><literal>security.mac.mls.ptys_equal</literal> labelt alle
 	  &man.pty.4;-apparaten als <literal>mls/equal</literal> wanneer
 	  ze worden aangemaakt.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para><literal>security.mac.mls.revocation_enabled</literal>
 	  wordt gebruikt om toegang tot objecten in te trekken nadat hun
 	  label in die van een lagere graad verandert.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para><literal>security.mac.mls.max_compartments</literal> wordt
 	  gebruikt om het maximaal aantal compartimentniveaus met
 	  objecten in te stellen; in feite het maximale
 	  compartimentnummer  dat op een systeem is toegestaan.</para>
       </listitem>
     </itemizedlist>
 
     <para>Het commando &man.setfmac.8; kan gebruikt worden om de
       <acronym>MLS</acronym>-labels te manipuleren.  Gebruik het
       volgende commando om een label aan een object toe te kennen:</para>
 
     <screen>&prompt.root; <userinput>setfmac mls/5 test</userinput></screen>
 
     <para>Gebruik het volgende commando om het
       <acronym>MLS</acronym>-label voor het bestand
       <filename>test</filename> te verkrijgen:</para>
 
     <screen>&prompt.root; <userinput>getfmac test</userinput></screen>
 
     <para>Dit is een samenvatting van de mogelijkheden van het beleid
       <acronym>MLS</acronym>.  Een andere manier is om een
       meesterbeleidsbestand in <filename
 	class="directory">/etc</filename> aan te maken dat de
       <acronym>MLS</acronym>-informatie bevat en om dat bestand aan het
       commando <command>setfmac</command> te geven.  Deze methode wordt
       uitgelegd nadat alle beleiden zijn behandeld.</para>
 
     <sect2>
       <title>Verplichte Gevoeligheid plannen</title>
 
       <para>Met de beleidsmodule voor  meerlaagse beveiliging plant een
 	beheerder het beheren van gevoelige informatiestromen.
 	Standaard zet het systeem met zijn natuur van lezen naar boven
 	blokkeren en schrijven naar beneden blokkeren alles in een lage
 	toestand.  Alles is beschikbaar en een beheerder verandert dit
 	langzaam tijdens de configuratiefase; waarbij de
 	vertrouwelijkheid van de informatie toeneemt.</para>
 
       <para>Buiten de bovengenoemde drie basisopties voor labels, kan
 	een beheerder gebruikers en groepen indelen als nodig om de
 	informatiestroom tussen hun te blokkeren.  Het is misschien
 	gemakkelijker om naar de informatie te kijken in
 	toestemmingsniveaus waarvoor bekende woorden bestaan, zoals
 	<literal>Vertrouwelijk</literal>, <literal>Geheim</literal> en
 	<literal>Strikt Geheim</literal>.  Sommige beheerders zullen
 	verschillende groepen aanmaken gebaseerd op verschillende
 	projecten.  Ongeacht de classificatiemethode moet er een goed
 	overwogen plan bestaan voordat zo'n berperkend beleid wordt
 	geïmplementeerd.</para>
 
       <para>Wat voorbeeldsituaties voor deze beveiligingsbeleidsmodule
 	kunnen een e-commerce webserver, een bestandsserver die kritieke
 	bedrijfsinformatie, en omgevingen van financiële
 	instellingen zijn.  De meest onwaarschijnlijke plaats zou een
 	persoonlijk werkstation met slechts twee of drie gebruikers
 	zijn.</para>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="mac-biba">
     <title>MAC-module Biba</title>
 
     <indexterm><primary>MAC Biba integriteit
 	beleidsinstelling</primary></indexterm>
 
     <para>Modulenaam: <filename>mac_biba.ko</filename></para>
 
     <para>Kernelinstelling: <literal>options MAC_BIBA</literal></para>
 
     <para>Opstartoptie: <literal>mac_biba_load="YES"</literal></para>
 
     <para>De module &man.mac.biba.4; laadt het beleid
       <acronym>MAC</acronym> Biba.  Dit beleid werkt vaak zoals dat van
       <acronym>MLS</acronym> behalve dat de regels voor de
       informatiestroom lichtelijk zijn omgedraaid.  Dit is gezegd om de
       neerwaartse stroom van gevoelige informatie te voorkomen terwijl
       het beleid <acronym>MLS</acronym> de opwaartse stroom van
       gevoelige informatie voorkomt; veel van deze sectie is dus op
       beide beleiden toepasbaar.</para>
 
     <para>In Biba-omgevingen wordt een <quote>integriteits</quote>-label
       op elk subject of object ingesteld.  Deze labels bestaan uit
       hiërarchische graden, en niet-hiërarchische componenten.
       Een graad van een object of subject stijgt samen met de
       integriteit.</para>
 
     <para>Ondersteunde labels zijn <literal>biba/low</literal>,
       <literal>biba/equal</literal>, en <literal>biba/high</literal>;
       zoals hieronder uitgelegd:</para>
 
     <itemizedlist>
       <listitem>
 	<para>Het label <literal>biba/low</literal> wordt gezien als de
 	  laagste integriteit die een object of subject kan hebben.  Dit
 	  instellen op objecten of subjecten zal hun schrijftoegang tot
 	  objecten of subjecten die als hoog zijn gemarkeerd blokkeren.
 	  Ze hebben echter nog steeds leestoegang.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Het label <literal>biba/equal</literal> dient alleen
 	  geplaatst te worden op objecten die geacht te zijn uitgesloten
 	  van het beleid.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Het label <literal>biba/high</literal> staat schrijven
 	  naar objecten met een lager label toe maar sluit het lezen van
 	  dat object uit.  Het wordt aangeraden om dit label te plaatsen
 	  op objecten die de integriteit van het gehele systeem
 	  beïnvloeden.</para>
       </listitem>
     </itemizedlist>
 
     <para>Biba biedt:</para>
 
     <itemizedlist>
       <listitem>
 	<para>Hiërarchische integriteitsniveaus met een verzameling
 	  niet-hiërarchische integriteitscategoriën;</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Vaste regels: niet naar boven schrijven, niet naar beneden
 	  lezen (tegenovergestelde van <acronym>MLS</acronym>).  Een
 	  subject kan schrijftoegang hebben naar objecten op hetzelfde
 	  niveau of daaronder, maar niet daarboven.  Evenzo kan een
 	  subject leestoegang naar objecten op hetzelfde niveau of
 	  daarboven hebben, maar niet daaronder;</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Integriteit (voorkomt oneigenlijk wijzigen van gegevens);</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Integriteitsniveaus (in plaats van de gevoeligheidsniveaus
 	  van MLS)</para>
       </listitem>
     </itemizedlist>
 
     <para>De volgende <command>sysctl</command>-tunables kunnen gebruikt
       worden om het Biba-beleid te manipuleren.</para>
 
     <itemizedlist>
       <listitem>
 	<para><literal>security.mac.biba.enabled</literal> kan gebruikt
 	  worden om het afdwingen van het Biba-beleid op de doelmachine
 	  aan en uit te zetten.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para><literal>security.mac.biba.ptys_equal</literal> kan
 	  gebruikt worden om het Biba-beleid op &man.pty.4;-apparaten
 	  uit te zetten.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para><literal>security.mac.biba.revocation_enabled</literal>
 	  dwingt het herroepen van toegang tot objecten af als het label
 	  is veranderd om het subject te domineren.</para>
       </listitem>
     </itemizedlist>
 
     <para>Gebruik de commando's <command>setfmac</command> en
       <command>getfmac</command> om de instellingen van het Biba-beleid
       op systeemobjecten te benaderen:</para>
 
     <screen>&prompt.root; <userinput>setfmac biba/low test</userinput>
 &prompt.root; <userinput>getfmac test</userinput>
 test: biba/low</screen>
 
     <sect2>
       <title>Verplichte Integriteit plannen</title>
 
       <para>Integriteit, anders dan gevoeligheid, garandeert dat de
 	informatie nooit door onvertrouwde gebruikers zal worden
 	gemanipuleerd.  Dit geldt ook voor informatie die tussen
 	subjecten, objecten, of beiden wordt doorgegeven.  Het verzekert
 	dat gebruikers alleen de informatie kunnen wijzigen en in
 	sommige gevallen zelfs benaderen die ze expliciet nodig hebben.</para>
 
       <para>De beveiligingsbeleidsmodule &man.mac.biba.4; staat een
 	beheerder in staat om te bepalen welke bestanden en programma's
 	een gebruiker of gebruikers mogen zien en draaien terwijl het
 	verzekert dat de programma's en bestanden vrij zijn van
 	dreigingen en vertrouwt zijn door het systeem voor die gebruiker
 	of groep van gebruikers.</para>
 
       <para>Tijdens de initiële planningsfase moet een beheerder
 	bereid zijn om gebruikers in gradaties, niveaus, en gebieden in
 	te delen.  Gebruikers zal toegang tot niet alleen gegevens maar
 	ook tot programma's en hulpmiddelen ontzegt worden zowel voordat
 	en nadat ze beginnen.  Het systeem zal standaard een hoog label
 	instellen nadat deze beleidsmodule is ingeschakeld, en het is
 	aan de beheerder om de verschillende gradaties en niveaus voor
 	gebruikers in te stellen.  In plaats van toestemmingsniveaus
 	zoals boven beschreven te gebruiken, kan een goede
 	planningsmethode onderwerpen bevatten.  Bijvoorbeeld, geef
 	alleen ontwikkelaars veranderingstoegang tot het
 	broncoderepository, de broncodecompiler, en andere
 	ontwikkelgereedschappen.  Andere gebruikers zouden in andere
 	groepen zoals testers, ontwerpers, of gewone gebruikers worden
 	ingedeeld en zouden alleen leestoegang hebben.</para>
 
       <para>Met zijn natuurlijke beveiligingsbeheer kan een subject van
 	lagere integriteit niet schijven naar een subject van hogere
 	integriteit; een subject van hogere integriteit kan geen subject
 	van lagere integriteit observeren of lezen.  Een label op de
 	laagst mogelijke graad instellen kan het ontoegankelijk voor
 	subjecten maken.  Sommige succesvolle omgevingen voor deze
 	beveiligingsbeheermodule zijn een beperkte webserver, een
 	ontwikkel- en testmachine, en broncoderepositories.  Minder
 	nuttige implementaties zouden een persoonlijk werkstation, een
 	machine gebruikt als router, of een netwerkfirewall zijn.</para>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="mac-lomac">
     <title>MAC-module LOMAC</title>
 
     <indexterm><primary>MAC LOMAC</primary></indexterm>
 
     <para>Modulenaam: <filename>mac_lomac.ko</filename></para>
 
     <para>Kernelinstelling: <literal>options MAC_LOMAC</literal></para>
 
     <para>Opstartoptie: <literal>mac_lomac_load="YES"</literal></para>
 
     <para>In tegenstelling tot het beleid <acronym>MAC</acronym> Biba,
       staat het beleid &man.mac.lomac.4; toegang tot objecten van lagere
       integriteit slechts toe nadat het integriteitsniveau is verlaagt
       om de integriteitsregels niet te verstoren.</para>
 
     <para>De <acronym>MAC</acronym>-versie van het
       laagwatermarkeringsintegreitsbeleid, niet te verwarren met de
       oudere implementatie van &man.lomac.4;, werkt bijna hetzelfde als
       Biba maar met de uitzondering dat er drijvende labels worden
       gebruikt om subjectdegradatie via een hulpcompartiment met graden
       te ondersteunen.  Dit tweede compartiment heeft de vorm
       <literal>[hulpgraad]</literal>.  Wanneer een lomac-beleid met een
       hulpgraad wordt toegekend, dient het er ongeveer uit te zien als:
       <literal>lomac/10[2]</literal> waar het getal twee (2) de
       hulpgraad is.</para>
 
     <para>Het beleid <acronym>MAC</acronym> LOMAC berust op het overal
       labelen van alle systeemobjecten met integriteitslabels, waardoor
       subjecten wordt toegestaan om te lezen van objecten van lage
       integriteit en om daarna het label op subject te degraderen om
       toekomstig schrijven naar objecten van hoge integriteit te
       voorkomen.  Dit is de hierboven besproken optie
       <literal>[hulpgraad]</literal>, dus biedt het beleid grotere
       compatibiliteit en vereist het minder initiële configuratie
       dan Biba.</para>
 
     <sect2>
       <title>Voorbeelden</title>
 
       <para>Net zoals bij de beleiden Biba en <acronym>MLS</acronym>
 	kunnen de commando's <command>setfmac</command> en
 	<command>setpmac</command> gebruikt worden om labels op
 	systeemobjecten te plaatsen:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>setfmac /usr/home/trhodes lomac/high[low]</userinput>
 &prompt.root; <userinput>getfmac /usr/home/trhodes</userinput> lomac/high[low]</screen>
 
       <para>Merk op dat de hulpgraad hier <literal>low</literal> is, dit
 	is een mogelijkheid die alleen door het beleid
 	<acronym>MAC</acronym> LOMAC wordt geboden.</para>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="mac-implementing">
     <title>Nagios in een MAC-jail</title>
 
     <indexterm><primary>Nagios in een MAC-jail</primary></indexterm>
 
     <para>De volgende demonstratie zal een veilige omgeving
       implementeren door verschillende <acronym>MAC</acronym>-modules te
       gebruiken met juist ingestelde beleiden.  Dit is slechts een
       test en dient niet gezien te worden als het volledige antwoord op
       de beveiligingszorgen van iedereen.  Gewoon een beleid
       implementeren en het verder negeren werkt nooit en kan rampzalig
       zijn in een productieomgeving.</para>
 
     <para>Voordat met dit proces wordt begonnen, moet de optie
       <literal>multilabel</literal> zijn geactiveerd op elk
       bestandssysteem zoals vermeld aan het begin van dit hoofdstuk.
       Nalatigheid zal in fouten resulteren.  Zorg er ook voor dat de
       ports <filename role="package">net-mgmt/nagios-plugins</filename>,
       <filename role="package">net-mgmt/nagios</filename>, en <filename
 	role="package">www/apache22</filename> allemaal
       geïnstalleerde en geconfigureerd zijn en correct werken.</para>
 
     <sect2>
       <title>Gebruikersklasse <literal>insecure</literal> maken</title>
 
       <para>Begin de procedure door de volgende gebruikersklasse toe te
 	voegen aan het bestand <filename>/etc/login.conf</filename>:</para>
       <programlisting>insecure:\
         :copyright=/etc/COPYRIGHT:\
         :welcome=/etc/motd:\
         :setenv=MAIL=/var/mail/$,BLOCKSIZE=K:\
         :path=~/bin:/sbin:/bin:/usr/sbin:/usr/bin:/usr/local/sbin:/usr/local/bin
         :manpath=/usr/share/man /usr/local/man:\
         :nologin=/usr/sbin/nologin:\
         :cputime=1h30m:\
         :datasize=8M:\
         :vmemoryuse=100M:\
         :stacksize=2M:\
         :memorylocked=4M:\
         :memoryuse=8M:\
         :filesize=8M:\
         :coredumpsize=8M:\
         :openfiles=24:\
         :maxproc=32:\
         :priority=0:\
         :requirehome:\
         :passwordtime=91d:\
         :umask=022:\
         :ignoretime@:\
         :label=biba/10(10-10):</programlisting>
 
       <para>Voeg de volgende regel toe aan de standaard
 	gebruikersklasse:</para>
 
       <programlisting>:label=biba/high:</programlisting>
 
       <para>Wanneer dit voltooid is, moet het volgende commando gedraaid
 	worden om de database te herbouwen:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>cap_mkdb /etc/login.conf</userinput></screen>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Opstartinstellingen</title>
 
       <para>Start nog niet opnieuw op, voeg alleen de volgende regels
 	toe aan <filename>/boot/loader.conf</filename> zodat de
 	benodigde modules worden geladen tijdens systeeminitialisatie:</para>
 
       <programlisting>mac_biba_load="YES"
 mac_seeotheruids_load="YES"</programlisting>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Gebruikers instellen</title>
 
       <para>Stel de gebruiker <username>root</username> in op de
 	standaardklasse met:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>pw usermod root -L default</userinput></screen>
 
       <para>Alle gebruikersaccounts die geen <username>root</username>
 	of systeemgebruikers zijn hebben nu een aanmeldklasse nodig.  De
 	aanmeldklasse is nodig om te voorkomen dat gebruikers geen
 	toegang hebben tot gewone commando's als &man.vi.1;.  Het
 	volgende <command>sh</command>-script zou moeten werken:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>for x in `awk -F: '($3 &gt;= 1001) &amp;&amp; ($3 != 65534) { print $1 }' \</userinput>
 	<userinput>/etc/passwd`; do pw usermod $x -L default; done;</userinput></screen>
 
       <para>Laat de gebruikers <username>nagios</username> en
 	<username>www</username> in de klasse insecure vallen:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>pw usermod nagios -L insecure</userinput></screen>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>pw usermod www -L insecure</userinput></screen>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Het contextbestand aanmaken</title>
 
       <para>Nu dient een contextbestand aangemaakt te worden; het
 	volgende voorbeeld dient geplaatst te worden in
 	<filename>/etc/policy.contexts</filename>.</para>
 
       <programlisting># Dit is het standaard-BIBA-beleid voor dit systeem.
 # Systeem:
 /var/run                        biba/equal
 /var/run/*                      biba/equal
 
 /dev                            biba/equal
 /dev/*                          biba/equal
 
 /var                            biba/equal
 /var/spool                      biba/equal
 /var/spool/*                    biba/equal
 
 /var/log                        biba/equal
 /var/log/*                      biba/equal
 
 /tmp                            biba/equal
 /tmp/*                          biba/equal
 /var/tmp                        biba/equal
 /var/tmp/*                      biba/equal
 
 /var/spool/mqueue               biba/equal
 /var/spool/clientmqueue         biba/equal
 
 #Voor Nagios:
 /usr/local/etc/nagios
 /usr/local/etc/nagios/*         biba/10
 /var/spool/nagios               biba/10
 /var/spool/nagios/*             biba/10
 
 #Voor Apache:
 /usr/local/etc/apache           biba/10
 /usr/local/etc/apache/*         biba/10</programlisting>
 
       <para>Dit beleid zal beveiliging afdwingen door beperkingen aan de
 	informatiestroom te stellen.  In deze specifieke configuratie
 	mogen gebruikers, inclusief <username>root</username>, nooit
 	toegang hebben tot <application>Nagios</application>.
 	Instellingenbestanden en processen die deel zijn van
 	<application>Nagios</application> zullen geheel in zichzelf
 	of in een jail zitten.</para>
 
       <para>Dit bestand kan nu in ons systeem worden gelezen door ons
 	systeem door het volgende commando uit te voeren:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>setfsmac -ef /etc/policy.contexts /</userinput>
 &prompt.root; <userinput>setfsmac -ef /etc/policy.contexts /</userinput></screen>
 
       <note>
 	<para>De bovenstaande indeling van het bestandssysteem kan
 	  afhankelijk van de omgeving verschillen; het moet echter op
 	  elk bestandssysteem gedraaid worden.</para>
       </note>
 
       <para>Het bestand <filename>/etc/mac.conf</filename> dient als
 	volgt in de hoofdsectie gewijzigd te worden:</para>
 
       <programlisting>default_labels file ?biba
 default_labels ifnet ?biba
 default_labels process ?biba
 default_labels socket ?biba</programlisting>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Het netwerk activeren</title>
 
       <para>Voeg de volgende regel toe aan
 	<filename>/boot/loader.conf</filename>:</para>
 
       <programlisting>security.mac.biba.trust_all_interfaces=1</programlisting>
 
       <para>En voeg het volgende toe aan de instellingen van de
 	netwerkkaart opgeslagen in <filename>rc.conf</filename>.  Als de
 	primaire Internetconfiguratie via <acronym>DHCP</acronym> wordt
 	gedaan, kan het nodig zijn om dit handmatig te configureren
 	telkens nadat het systeem is opgestart:</para>
 
       <programlisting>maclabel biba/equal</programlisting>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>De configuratie testen</title>
 
       <indexterm><primary>MAC-configuratie testen</primary></indexterm>
 
       <para>Controleer dat de webserver en
 	<application>Nagios</application> niet tijdens de
 	systeeminitialisatie worden gestart, en start opnieuw op.
 	Controleer dat de gebruiker <username>root</username> geen enkel
 	bestand in de instellingenmap van
 	<application>Nagios</application> kan benaderen.  Als
 	<username>root</username> het commando &man.ls.1; op
 	<filename>/var/spool/nagios</filename> kan uitvoeren, is er iets
 	verkeerd.  Anders zou er een fout <quote>Permission
 	  denied</quote> teruggegeven moeten worden.</para>
 
       <para>Als alles er goed uitziet, kunnen
 	<application>Nagios</application>,
 	<application>Apache</application>, en
 	<application>Sendmail</application> nu gestart worden op een
 	manier die past in het beveiligingsbeleid.  De volgende
 	commando's zorgen hiervoor:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>cd /etc/mail &amp;&map; make stop &amp;&amp; \
 setpmac biba/equal make start &amp;&amp; setpmac biba/10\(10-10\) apachectl start &amp;&amp; \
 setpmac biba/10\(10-10\) /usr/local/etc/rc.d/nagios.sh forcestart</userinput></screen>
 
       <para>Controleer nogmaals om er zeker van te zijn dat alles juist
 	werkt.  Indien niet, controleer dan de logbestanden of de
 	foutmeldingen.  Gebruik het hulpprogramma &man.sysctl.8; om de
 	beveiligingsbeleidsmodule &man.mac.biba.4; uit te schakelen en
 	probeer om alles opnieuw op te starten, zoals gewoonlijk.</para>
 
       <note>
 	<para>De gebruiker <username>root</username> kan zonder angst de
 	  afgedwongen beveiliging veranderen en de instellingenbestanden
 	  bewerken.  Het volgende commando staat toe om het
 	  beveiligingsbeleid naar een lagere graad te degraderen voor
 	  een nieuw voortgebrachte shell:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>setpmac biba/10 csh</userinput></screen>
 
 	<para>Om te voorkomen dat dit gebeurt, kan de gebruiker via
 	  &man.login.conf.5; in een bereik worden gedwongen.  Als
 	  &man.setpmac.8; probeert om een commando buiten het bereik van
 	  het compartiment te draaien, zal er een fout worden
 	  teruggegeven en wordt het commando niet uitgevoerd.  Zet in
 	  dit geval root op <literal>biba/high(high-high)</literal>.</para>
       </note>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="mac-userlocked">
     <title>Gebruikers afsluiten</title>
 
     <para>Dit voorbeeld gaat over een relatief klein opslagsysteem met
       minder dan vijftig gebruikers.  Gebruikers kunnen zich aanmelden,
       en mogen zowel gegevens opslaan als bronnen benaderen.</para>
 
     <para>Voor dit scenario kunnen &man.mac.bsdextended.4; gecombineerd
       met &man.mac.seeotheruids.4; naast elkaar bestaan en zowel toegang
       tot systeemobjecten als tot gebruikersprocessen ontzeggen.</para>
 
     <para>Begin door de volgende regel aan
       <filename>/boot/loader.conf</filename> toe te voegen:</para>
 
     <programlisting>mac_seeotheruids_load="YES"</programlisting>
 
     <para>Het beveiligingsbeleidsmodule &man.mac.bsdextended.4; kan door
       volgende variabele in rc.conf geactiveerd worden:</para>
 
     <programlisting>ugidfw_enable="YES"</programlisting>
 
     <para>De standaardregels in <filename>/etc/rc.bsdextended</filename>
       zullen tijdens de systeeminitialisatie worden geladen; het kan
       echter nodig zijn om de standaardregels te wijzigen.  Aangezien
       van deze machine alleen verwacht wordt dat het gebruikers bedient,
       kunnen alle regels uitgecommentarieerd blijven behalve de laatste
       twee.  Deze forceren het standaard laden van systeemobjecten die
       eigendom zijn van gebruikers.</para>
 
     <para>Voeg de benodigde gebruikers toe aan deze machine en start
       opnieuw op.  Probeer, voor testdoeleinden, u aan te melden als een
       andere gebruiker over twee consoles.  Draai het commando
       <command>ps aux</command> om te zien of processen van andere
       gebruikers zichtbaar zijn.  Probeer om &man.ls.1; te draaien op de
       thuismap van een andere gebruiker, dit zou moeten mislukken.</para>
 
     <para>Probeer niet te testen met de gebruiker
       <username>root</username> tenzij de specifieke
       <command>sysctl</command>'s om supergebruikertoegang te blokkeren
       zijn aangepast.</para>
 
     <note>
       <para>Wanneer een nieuwe gebruiker is toegevoegd, zit de
 	&man.mac.bsdextended.4;-regel van die gebruiker niet in de lijst
 	van regelverzamelingen.  Om de regelverzameling snel bij te
 	werken, kan simpelweg de beveiligingsbeleidsmodule worden
 	herladen met de gereedschappen &man.kldunload.8; en
 	&man.kldload.8;.</para>
     </note>
   </sect1>
 
   <sect1 id="mac-troubleshoot">
     <title>Problemen oplossen met het MAC-raamwerk</title>
 
     <indexterm><primary>MAC-problemen oplossen</primary></indexterm>
 
     <para>Tijdens de ontwikkeling hebben een aantal gebruikers problemen
       aangegeven met normale instellingen.  Hieronder worden een aantal
       van die problemen beschreven:</para>
 
     <sect2>
       <title>De optie <option>multilabel</option> kan niet ingeschakeld
 	worden op <filename>/</filename></title>
 
       <para>De vlag <option>multilabel</option> blijft niet ingeschakeld
 	op de rootpartitie (<filename>/</filename>)!</para>
 
       <para>Het lijkt er inderdaad op dat een paar procent van de
 	gebruikers dit probleem heeft.  Nadere analyse van het probleem
 	doet vermoeden dat deze zogenaamde <quote>bug</quote> het
 	resultaat is van òfwel onjuiste documentatie òfwel
 	verkeerde interpretatie van de documentatie.  Hoe het probleem
 	ook is ontstaan, met de volgende stappen is het te verhelpen:</para>
 
       <procedure>
 	<step>
 	  <para>Wijzig <filename>/etc/fstab</filename> en stel de
 	    rootpartitie in op <option>ro</option> voor alleen-lezen.</para>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <para>Herstart in enkele-gebruikersmodus.</para>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <para>Draai <command>tunefs</command> <option>-l enable</option> op
 	    <filename>/</filename>.</para>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <para>Herstart in normale modus.</para>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <para>Draai <command>mount</command> <option>-urw</option>
 	    <filename>/</filename> en wijzig <option>ro</option> terug
 	    in <option>rw</option> in <filename>/etc/fstab</filename> en
 	    start het systeem opnieuw.</para>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <para>Controleer de uitvoer van <command>mount</command> om
 	    zeker te zijn dat <option>multilabel</option> juist is
 	    ingesteld op het rootbestandssysteem.</para>
 	</step>
       </procedure>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>X11-server start niet na <acronym>MAC</acronym></title>
 
       <para>Na het instellen van een beveiligde omgeving met
 	<acronym>MAC</acronym> start X niet meer!</para>
 
       <para>Dit kan komen door de <acronym>MAC</acronym>-beleidseenheid
 	<literal>partition</literal> of door een verkeerde labeling van
 	een van de <acronym>MAC</acronym>-labeling beleidseenheden.
 	Probeer als volgt te debuggen:</para>
 
       <procedure>
 	<step>
 	  <para>Controleer de foutmelding.  Als de gebruiker in de
 	    klasse <literal>insecure</literal> zit, kan de
 	    beleidseenheid <literal>partition</literal> het probleem
 	    zijn.  Zet de klasse voor de gebruiker terug naar de klasse
 	    <literal>default</literal> en herbouw de database met het
 	    commando <command>cap_mkdb</command>.  Ga naar stap twee als
 	    hiermee het probleem niet is opgelost.</para>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <para>Controleer de labelbeleidseenheden nog een keer.  Stel
 	    zeker dat het beleid voor de bewuste gebruiker, de
 	    X11-applicatie, en de onderdelen van <filename
 	      class="directory">/dev</filename> juist zijn ingesteld.</para>
 	</step>
 
 	<step>
 	  <para>Als geen van beide methodes het probleem oplossen, stuur
 	    dan de foutmelding en een beschrijving van de omgeving naar
 	    de TrustedBSD-discussielijsten van de <ulink
 	      url="http://www.TrustedBSD.org">TrustedBSD</ulink>
 	    website of naar de &a.questions; mailinglijst.</para>
 	</step>
       </procedure>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Error: &man..secure.path.3; cannot stat
 	<filename>.login_conf</filename></title>
 
       <para>Bij het wisselen van de gebruiker <username>root</username>
 	naar een andere gebruiker in het systeem, verschijnt de
 	foutmelding
 	<errorname>_secure_path: unable to state .login_conf</errorname>.</para>
 
       <para>Deze melding komt meestal voor als de gebruiker een hogere
 	labelinstelling heeft dan de gebruiker waarnaar wordt
 	gewisseld.  Als bijvoorbeeld gebruiker <username>joe</username>
 	een standaardlabel <option>biba/low</option> heeft, dan kan
 	gebruiker <username>root</username>, die een label
 	<option>biba/high</option> heeft, de thuismap van
 	<username>joe</username> niet zien.  Dit gebeurt zonder
 	rekening te houden met de mogelijkheid dat
 	<username>root</username> met <command>su</command> de
 	identiteit van <username>joe</username> heeft aangenomen.  In
 	dit scenario staat het integriteitsmodel van Biba niet toe dat
 	<username>root</username> objecten kan zien van een lager
 	integriteitsniveau.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>De gebruikersnaam <username>root</username> is
 	stuk!</title>
 
       <para>In normale, of zelfs in enkelegebruikersmodus, wordt
 	<username>root</username> niet herkend.  Het commando
 	<command>whoami</command> geeft 0 (nul) terug en
 	<command>su</command> heeft als resultaat <errorname>who are
 	  you?</errorname>.  Wat is er aan de hand?</para>
 
       <para>Dit kan gebeuren als een labelbeleid is uitgeschakeld,
 	òfwel door &man.sysctl.8; òf doordat de
 	beleidsmodule niet meer is geladen.  Als de beleidseenheid
 	(tijdelijk) is uitgeschakeld dan moet de database met
 	aanmeldmogelijkheden opnieuw worden ingesteld, waarbij de optie
 	<option>label</option> wordt verwijderd.  Er dient voor te
 	worden zorggedragen dat het bestand
 	<filename>login.conf</filename> wordt ontdaan van alle opties
 	met <option>label</option>, waarna de database opnieuw gebouwd
 	kan worden met <command>cap_mkdb</command>.</para>
 
       <para>Dit kan ook gebeuren als een beleid toegang verhinderd tot
 	het bestand of de database <filename>master.passwd</filename>.
 	Meestal wordt dit veroorzaakt door een beheerder die het bestand
 	veranderd onder een label welke conflicteert met het globale
 	beleid dat gebruikt wordt op het systeem.  In deze gevallen
 	wordt de gebruikersinformatie gelezen door het systeem en wordt
 	de toegang geblokkeerd omdat het bestand het nieuwe label erft.
 	Zet het beleid uit door middel van &man.sysctl.8; en alles zou
 	weer normaal moeten zijn.</para>
     </sect2>
   </sect1>
 </chapter>
Index: translations/nl_NL.ISO8859-1/books/handbook/mail/chapter.xml
===================================================================
--- translations/nl_NL.ISO8859-1/books/handbook/mail/chapter.xml	(revision 40366)
+++ translations/nl_NL.ISO8859-1/books/handbook/mail/chapter.xml	(revision 40367)
@@ -1,2307 +1,2303 @@
 <?xml version="1.0" encoding="iso-8859-1" standalone="no"?>
 <!--
      The FreeBSD Dutch Documentation Project
 
      $FreeBSD$
 
      %SOURCE%	en_US.ISO8859-1/books/handbook/mail/chapter.xml
-     %SRCID%	39631
+     %SRCID%	40216
 -->
 
 <chapter id="mail">
   <chapterinfo>
     <authorgroup>
       <author>
 	<firstname>Bill</firstname>
 	<surname>Lloyd</surname>
 	<contrib>Origineel werk van </contrib>
       </author>
     </authorgroup>
     <authorgroup>
       <author>
 	<firstname>Jim</firstname>
 	<surname>Mock</surname>
 	<contrib>Herschreven door </contrib>
 	<!-- 2 Dec 1999 -->
       </author>
     </authorgroup>
     <authorgroup>
       <author>
 	<firstname>Tom</firstname>
 	<surname>Leeters</surname>
 	<contrib>Vertaald door </contrib>
 	<!-- 17 Sep 2004 -->
       </author>
     </authorgroup>
     <authorgroup>
       <author>
 	<firstname>Frederic</firstname>
 	<surname>Van Assche</surname>
 	<contrib>Vertaling voortgezet door </contrib>
 	<!-- 29 Oct 2005 -->
       </author>
     </authorgroup>
     <authorgroup>
       <author>
 	<firstname>René</firstname>
 	<surname>Ladan</surname>
 	<contrib>Vertaling voortgezet door </contrib>
 	<!-- 9 Jan 2008 -->
       </author>
     </authorgroup>
   </chapterinfo>
 
   <title>Elektronische mail</title>
 
   <sect1 id="mail-synopsis">
     <title>Overzicht</title>
 
     <indexterm><primary>email</primary></indexterm>
 
     <para><quote>Elektronische Mail</quote>, beter bekend als email, is
       tegenwoordig een van de meest gebruikte vormen van communicatie.
       Dit hoofdstuk geeft een algemene inleiding in het opzetten van een
       mailserver op &os;, alsmede een introductie in het verzenden en
       ontvangen van email op &os;; het is echter geen complete
       referentie en veel belangrijke overwegingen zullen buiten
       beschouwing worden gelaten.  Voor een completere behandeling
       wordt de lezer gewezen op de vele uitstekende boeken welke
       worden vermeld in <xref linkend="bibliography"/>.</para>
 
     <para>In dit hoofdstuk wordt behandeld:</para>
 
     <itemizedlist>
       <listitem>
 	<para>Welke software (componenten) gebruikt wordt(en) bij het
 	  verzenden en ontvangen van email.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Waar algemene <application>sendmail</application>
 	  instellingsbestanden worden opgeslagen in &os;.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Het verschil tussen lokale en postbussen op-afstand.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Hoe spammers te verhinderen dat ze de mailserver illegaal
 	  gebruiken als "relay".</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Hoe een andere MTA (Mail Transfer Agent) te installeren en
 	  configureren op het systeem, ter vervanging van <application>
 	    sendmail</application>.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Hoe veel voorkomende problemen met mail servers worden
 	  opgelost.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Hoe SMTP met UUCP te gebruiken.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Hoe een systeem in te stellen om alleen mail te verzenden.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Hoe email te gebruiken met een inbelverbinding.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Hoe SMTP Authenticatie in te stellen voor verhoogde
 	  beveiliging.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Hoe een Mail User Agent zoals <application>mutt</application> te
 	  installeren om email te verzenden en te ontvangen.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Hoe mail te downloaden van een <acronym>POP</acronym> of
 	  <acronym>IMAP</acronym> server op afstand.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Hoe automatisch filters en sorteerregels op inkomende
 	  email toe te passen.</para>
       </listitem>
     </itemizedlist>
 
     <para>Voordat dit hoofdstuk gelezen wordt, dienen:</para>
 
     <itemizedlist>
       <listitem>
 	<para>De netwerkverbindingen correct ingesteld te zijn (<xref
 	    linkend="advanced-networking"/>).</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>De juiste DNS-informatie ingesteld te zijn voor de
 	  mailserver (<xref linkend="network-servers"/>).</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Bekend te zijn hoe software van derde partijen te
 	  installeren (<xref linkend="ports"/>).</para>
       </listitem>
     </itemizedlist>
   </sect1>
 
   <sect1 id="mail-using">
     <title>Gebruik maken van elektronische mail</title>
 
     <indexterm><primary>POP</primary></indexterm>
     <indexterm><primary>IMAP</primary></indexterm>
     <indexterm><primary>DNS</primary></indexterm>
 
     <para>Er zijn vijf belangrijke componenten betrokken bij het
       uitwisselen van email.  Dit zijn: <link linkend="mail-mua">het
       gebruikersprogramma</link>, <link linkend="mail-mta">de
       serverdaemon</link>, <link linkend="mail-dns">DNS</link>,
       <link linkend="mail-receive">een postbus, lokaal of op afstand
       </link>, en natuurlijk <link linkend="mail-host">de mailhost
 	zelf</link>.</para>
 
     <sect2 id="mail-mua">
       <title>Het gebruikersprogramma</title>
 
       <para>Dit omvat opdrachtregelprogramma's zoals
 	<application>mutt</application>, <application>alpine</application>,
 	<application>elm</application>, en <command>mail</command>, en
 	<acronym>GUI</acronym> programma's zoals
 	<application>balsa</application>, <application>xfmail</application>, en
 	iets <quote>geavanceerders</quote> zoals een webbrowser.  Deze
 	programma's doen niets anders dan de mail bezorgen bij de lokale <link
 	  linkend="mail-host"><quote>mailhost</quote></link>, door deze
 	af te leveren of bij een van de beschikbare <link
 	  linkend="mail-mta">serverdiensten</link>, of via
 	<acronym>TCP</acronym>.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="mail-mta">
       <title>Mailhost Server Daemon</title>
 
       <indexterm>
 	<primary>mailserver daemons</primary>
 	<secondary><application>sendmail</application></secondary>
       </indexterm>
       <indexterm>
 	<primary>mailserver daemons</primary>
 	<secondary><application>postfix</application></secondary>
       </indexterm>
       <indexterm>
 	<primary>mailserver daemons</primary>
 	<secondary><application>qmail</application></secondary>
       </indexterm>
       <indexterm>
 	<primary>mailserver daemons</primary>
 	<secondary><application>exim</application></secondary>
       </indexterm>
 
       <para>&os; wordt standaard geleverd met de
 	<application>sendmail</application>, maar ondersteunt meerdere andere
 	mailserver daemons, zoals:</para>
 
       <itemizedlist>
 	<listitem>
 	  <para><application>exim</application>;</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para><application>postfix</application>;</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para><application>qmail</application>.</para>
 	</listitem>
       </itemizedlist>
 
       <para>De server daemon heeft meestal twee functies&mdash;het is
 	verantwoordelijk voor het ontvangen van inkomende mail en het
 	bezorgen van uitgaande mail.  Het is <emphasis>niet</emphasis>
 	verantwoordelijk voor het verzamelen van mail door gebruik te
 	maken van protocollen zoals <acronym>POP</acronym> of
 	<acronym>IMAP</acronym> om mail te lezen, noch staat het toe om
 	een verbinding te maken met een lokale <filename>mbox</filename>
 	of Maildir postbus.  Het is mogelijk dat daarvoor een extra
 	<link linkend="mail-receive">daemon</link> voor nodig is.</para>
 
       <warning>
 	<para>Oudere versies van <application>sendmail</application>
 	  hebben serieuze beveiligingslekken welke kunnen leiden tot een
 	  situatie waarbij een aanvaller lokale of toegang van afstand
 	  tot de machine kan verkrijgen.  Draai een actuele versie om
 	  deze problemen te voorkomen.  Optioneel kan een alternatieve
 	  <acronym>MTA</acronym> van de <link linkend="ports">&os;
 	    Portscollectie</link> geïnstalleerd worden.</para>
       </warning>
     </sect2>
 
     <sect2 id="mail-dns">
       <title>Email en DNS</title>
 
       <para>Het Domein Naam Systeem (DNS) en de daemon <command>named
 	  </command> spelen een grote rol in het bezorgen van email.  Om
 	het mogelijk te maken email van de deze lokatie naar een andere
 	lokatie te bezorgen, zal de serverdaemon de andere lokatie
 	opzoeken in het DNS om zo de host te bepalen die de email voor
 	de bestemming in ontvangst zal nemen.  Dit gebeurt ook als
 	email verzonden wordt vanaf een andere host naar de lokale
 	mailserver.</para>
 
       <indexterm>
 	<primary>MX record</primary>
       </indexterm>
 
       <para><acronym>DNS</acronym> is verantwoordelijk voor het koppelen
 	van hostnamen aan IP-adressen, en voor het opslaan van
 	specifieke informatie voor het bezorgen van mail, bekend als
 	MX-regels.  De MX-regel (Mail eXchanger) specificeert welke
 	host(s) mail zullen ontvangen voor een specifiek domein.  Als er
 	geen MX-regel is voor deze hostnaam of dit domein, dan zal de
 	mail direct bij de host worden afgeleverd, mits er een A-regel
 	is die deze hostnaam aan dit IP-adres koppelt.</para>
 
       <para>De MX-regels van een willekeurig domein kunnen worden
 	bekeken door gebruik te maken van het commando &man.host.1;,
 	zoals te zien is in het onderstaande voorbeeld:</para>
 
       <screen>&prompt.user; <userinput>host -t mx FreeBSD.org</userinput>
 FreeBSD.org mail is handled (pri=10) by mx1.FreeBSD.org</screen>
     </sect2>
 
     <sect2 id="mail-receive">
       <title>Mail ontvangen</title>
 
       <indexterm>
 	<primary>email</primary>
 	<secondary>ontvangen</secondary>
       </indexterm>
 
       <para>De mailhost verzorgt het ontvangen van mail voor het domein.
 	Deze zal alle mail verzonden aan het domein verzamelen en deze
 	afhankelijk van de configuratie opslaan in òf <filename>
 	  mbox</filename> (de standaardmanier om mail op te slaan)
 	òf in Maildir-formaat.  Wanneer de mail eenmaal is
 	opgeslagen, kan het òf lokaal gelezen worden door
 	toepassingen als &man.mail.1; of <application>mutt</application>
 	, of op afstand bekeken en verzameld worden middels protocollen
 	als <acronym>POP</acronym> of <acronym>IMAP</acronym>.
 	Dit betekent, dat als mail alleen lokaal wordt gelezen, er geen
 	<acronym>POP</acronym>- of <acronym>IMAP</acronym>-server
 	geïnstalleerd hoeft te worden.</para>
 
       <sect3 id="pop-and-imap">
 	<title>Op afstand toegang tot de postbus krijgen door gebruik te
 	  maken van <acronym>POP</acronym> en <acronym>IMAP</acronym></title>
 
 	<indexterm><primary>POP</primary></indexterm>
 
 	<indexterm><primary>IMAP</primary></indexterm>
 
 	<para>Om op afstand toegang te krijgen tot postbussen is het nodig
 	  toegang te hebben tot een <acronym>POP</acronym>- of <acronym>IMAP
 	  </acronym>-server.  Deze protocollen stellen gebruikers in
 	  staat hun postbus gemakkelijk op afstand te benaderen.  Hoewel
 	  zowel <acronym>POP</acronym> als <acronym>IMAP</acronym>
 	  gebruikers in staat stellen op afstand een postbus te bereiken,
 	  biedt <acronym>IMAP</acronym> veel voordelen, waaronder:</para>
 
 	<itemizedlist>
 	  <listitem>
 	    <para><acronym>IMAP</acronym> kan berichten zowel op de
 	      server op afstand opslaan als ze ophalen.</para>
 	  </listitem>
 
 	  <listitem>
 	    <para><acronym>IMAP</acronym> ondersteunt gelijktijdig
 	      actualiseren.</para>
 	  </listitem>
 
 	  <listitem>
 	    <para><acronym>IMAP</acronym> kan uitstekend worden gebruikt
 	      over langzame verbindingen omdat het gebruikers in staat
 	      stelt de structuur van berichten te bekijken zonder deze
 	      binnen te halen; het kan ook worden gebruikt om te zoeken
 	      op de server om zo de gegevensoverdracht tussen client en
 	      server te minimaliseren.</para>
 	  </listitem>
 	</itemizedlist>
 
 	<para>Om een <acronym>POP</acronym>- of <acronym>IMAP</acronym>-
 	  server te installeren, zijn de volgende stappen nodig:</para>
 
 	<procedure>
 	  <step>
 	    <para>Kies een <acronym>IMAP-</acronym> of <acronym>POP
 		</acronym>-server die het beste aan de eisen voldoet.
 	      De volgende <acronym>POP</acronym>- en <acronym>IMAP
 		</acronym>-servers zijn zeer bekend en zijn goede
 	      voorbeelden:</para>
 
 	    <itemizedlist>
 	      <listitem>
 		<para><application>qpopper</application>;</para>
 	      </listitem>
 
 	      <listitem>
 		<para><application>teapop</application>;</para>
 	      </listitem>
 
 	      <listitem>
 		<para><application>imap-uw</application>;</para>
 	      </listitem>
 
 	      <listitem>
 		<para><application>courier-imap</application>;</para>
 	      </listitem>
 
 	      <listitem>
 		<para><application>dovecot</application>;</para>
 	      </listitem>
 	    </itemizedlist>
 	  </step>
 
 	  <step>
 	    <para>Installeer de gewenste <acronym>POP</acronym>- of
 	      <acronym>IMAP</acronym>-daemon vanuit de Portscollectie.</para>
 	  </step>
 
 	  <step>
 	    <para>Wijzig indien nodig <filename>/etc/inetd.conf
 		</filename> om de <acronym>POP</acronym>- of <acronym>IMAP
 		</acronym>- server te laden.</para>
 	  </step>
 	</procedure>
 
 	<warning>
 	  <para>Let er wel op dat zowel <acronym>POP</acronym> en
 	    <acronym>IMAP</acronym> informatie, waaronder gegevens over
 	    gebruikersnaam en wachtwoord, onversleuteld versturen.  Dit
 	    betekent, dat wanneer het gewenst is dat de uitwisseling van
 	    gegevens over deze protocollen versleuteld is, het
 	    verstandig is om te overwegen de sessies over &man.ssh.1;
 	    te tunnelen of SSL te gebruiken.  Het tunnelen van sessies wordt
 	    beschreven in <xref linkend="security-ssh-tunneling"/> en SSL in
 	    <xref linkend="openssl"/>.</para>
 	</warning>
       </sect3>
 
       <sect3 id="local">
 	<title>Toegang tot lokale postbussen</title>
 
 	<para>Postbussen kunnen lokaal benaderd worden door direct op de
 	  server waarop de postbus wordt bewaard <acronym>MUA</acronym>s
 	  te gebruiken.  Dit kan gedaan worden door programma's zoals
 	  <application>mutt</application> of &man.mail.1; te gebruiken.</para>
       </sect3>
     </sect2>
 
     <sect2 id="mail-host">
       <title>De mailhost</title>
 
       <indexterm><primary>mailhost</primary></indexterm>
 
       <para>De mailhost is de naam van de server welke verantwoordelijk
 	is voor het afleveren en ontvangen van mail voor de server en
 	mogelijk voor het netwerk.</para>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="sendmail">
     <sect1info>
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <firstname>Christopher</firstname>
 	  <surname>Shumway</surname>
 	  <contrib>Bijgedragen door </contrib>
 	</author>
       </authorgroup>
     </sect1info>
     <title><application>sendmail</application> instellen</title>
 
     <indexterm><primary><application>sendmail</application></primary></indexterm>
 
     <para>&man.sendmail.8; is de standaard Mail Transfer Agent (MTA) in
       &os;.  <application>sendmail</application>'s taak is het
       accepteren van mail van gebruikersprogramma's (<acronym>MUA
 	</acronym>) en deze te bezorgen bij de juiste mailer zoals
       gedefinieerd in het betreffende configuratiebestand.
       <application>sendmail</application> kan ook netwerkverbindingen
       accepteren en mail in lokale postbussen afleveren of bezorgen
       bij een ander programma.</para>
 
     <para><application>sendmail</application> gebruikt de volgende
       configuratiebestanden:</para>
 
     <indexterm><primary><filename>/etc/mail/access</filename></primary></indexterm>
     <indexterm><primary><filename>/etc/mail/aliases</filename></primary></indexterm>
     <indexterm><primary><filename>/etc/mail/local-host-names</filename></primary></indexterm>
     <indexterm><primary><filename>/etc/mail/mailer.conf</filename></primary></indexterm>
     <indexterm><primary><filename>/etc/mail/mailertable</filename></primary></indexterm>
     <indexterm><primary><filename>/etc/mail/sendmail.cf</filename></primary></indexterm>
     <indexterm><primary><filename>/etc/mail/virtusertable</filename></primary></indexterm>
 
     <informaltable frame="none" pgwide="1">
       <tgroup cols="2">
 	<thead>
 	  <row>
 	    <entry>Bestandsnaam</entry>
 	    <entry>Functie</entry>
 	  </row>
 	</thead>
 	<tbody>
 	  <row>
 	    <entry><filename>/etc/mail/access</filename></entry>
 	    <entry>bestand met de toegangsdatabase van
 	      <application>sendmail</application></entry>
 	  </row>
 
 	  <row>
 	    <entry><filename>/etc/mail/aliases</filename></entry>
 	    <entry>Aliases voor postbussen</entry>
 	  </row>
 
 	  <row>
 	    <entry><filename>/etc/mail/local-host-names</filename></entry>
 	    <entry>Lijst van servers waarvoor
 	      <application>sendmail</application> mail accepteert</entry>
 	  </row>
 
 	  <row>
 	    <entry><filename>/etc/mail/mailer.conf</filename></entry>
 	    <entry>Configuratie voor het mailerprogramma</entry>
 	  </row>
 
 	  <row>
 	    <entry><filename>/etc/mail/mailertable</filename></entry>
 	    <entry>Aflevertabel voor de mailer</entry>
 	  </row>
 
 	  <row>
 	    <entry><filename>/etc/mail/sendmail.cf</filename></entry>
 	    <entry>Hoofdconfiguratiebestand van
 	      <application>sendmail</application></entry>
 	  </row>
 
 	  <row>
 	    <entry><filename>/etc/mail/virtusertable</filename></entry>
 	    <entry>Tabellen voor virtuele gebruikers en domeinen</entry>
 	  </row>
 	</tbody>
       </tgroup>
     </informaltable>
 
     <sect2>
       <title><filename>/etc/mail/access</filename></title>
 
       <para>De toegangsdatabase definieert welke host(s) of IP-adressen
 	toegang hebben tot de lokale mailserver en wat voor soort toegang
 	ze hebben.  Hosts kunnen in de lijst als <option>OK</option>,
 	<option>REJECT</option>, of <option>RELAY</option> staan, of
 	worden doorgevoerd naar de foutafhandelingsprocedure van
 	<application>sendmail</application> met een bepaalde mailerfout.
 	Hosts welke vermeld staan als <option>OK</option>, wat de
 	standaard is, kunnen mail versturen naar deze host zolang de
 	eindbestemming van de mail de lokale machine is.  Hosts welke
 	vermeld staan als <option>REJECT</option> worden voor alle
 	verbindingen geweigerd.  Hosts met een <option>RELAY</option>
 	vermelding wordt toegestaan om via deze server mail naar elke
 	bestemming te sturen.</para>
 
       <example>
 	<title>Configureren van de <application>sendmail</application>
 	  toegangsdatabase</title>
 
 	<programlisting>cyberspammer.com	550 We accepteren geen mail van spammers
 FREE.STEALTH.MAILER@	550 We accepteren geen mail van spammers
 another.source.of.spam	REJECT
 okay.cyberspammer.com	OK
 128.32	RELAY</programlisting>
       </example>
 
       <para>In dit voorbeeld staan vijf vermeldingen.  Mailafzenders die
 	overeenkomen met de linkerzijde van de tabel worden beïnvloed
 	door de actie die vermeld staan aan de rechterzijde van de tabel.
 	De eerste twee voorbeelden geven een foutcode af aan de
 	foutafhandelingsroutine van <application>sendmail</application>.
 	Het bericht wordt bij de externe host bekend gemaakt wanneer een
 	mail voldoet aan de linkerzijde van de tabel.  De volgende regel
 	weigert mail van een specifieke host op het Internet, <hostid>
 	  another.source.of.spam</hostid>.  De volgende regel accepteert
 	mailverbindingen van een host <hostid role="fqdn">
 	  okay.cyberspammer.com</hostid>, welke nauwkeuriger is dan de
 	regel met <hostid role="domainname">cyberspammer.com</hostid>
 	erboven.  Specifiekere regels vervangen minder specifieke.  De
 	laatste regel staat het doorsturen van elektronische mail toe
 	vanaf hosts waarvan de IP-adressen beginnen met <hostid>128.32</hostid>.
 	Deze hosts zijn dan in staat om via deze mailserver naar een andere
 	bestemming mail te versturen.</para>
 
       <para>Wanneer dit bestand is bijgewerkt, dient <command>make</command>
 	in <filename>/etc/mail/</filename> te gedraaid te
 	worden om de database bij te werken.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title><filename>/etc/mail/aliases</filename></title>
 
       <para>De aliasdatabase bevat een lijst met virtuele postbussen die
 	verwijzen naar andere gebruiker(s), bestand(en), programma('s) of
 	andere aliassen.  Hier zijn een paar voorbeelden die gebruikt
 	kunnen worden in <filename>/etc/mail/aliases</filename>:</para>
 
       <example>
 	<title>Mailaliassen</title>
 
 	<programlisting>root: localuser
 ftp-bugs: joe,eric,paul
 bit.bucket:  /dev/null
 procmail: "|/usr/local/bin/procmail"</programlisting>
       </example>
 
       <para>Het bestandsformaat is simpel; de postbusnaam aan de
 	linkerzijde van de dubbele punt wordt verder uitgewerkt naar de
 	doel(en) aan de rechterzijde.  Het eerste voorbeeld breidt de
 	postbus van <username>root</username> uit naar de postbus
 	<username>localuser</username>, welke dan vervolgens weer wordt
 	opgezocht in de aliasdatabase.  Als er geen verdere overeenkomst
 	wordt gevonden, dan wordt het bericht afgeleverd bij de lokale
 	gebruiker <username>localuser</username>.  Het volgende
 	voorbeeld toont een mailinglijst.  Mail voor de postbus
 	<username>ftp-bugs</username> wordt doorverwezen naar de drie
 	lokale postbussen <username>joe</username>, <username>eric
 	  </username> en <username>paul</username>.  Merk op dat een
 	externe postbus gespecificeerd kan worden als <email>
 	  user@example.com</email>.  Het volgende voorbeeld toont het
 	schrijven van mail naar een bestand, in dit geval <filename>
 	  /dev/null</filename>.  Het laatste voorbeeld toont het sturen
 	van mail naar een programma, in dit geval wordt het mailbericht
 	doorgestuurd naar de standaard invoer van <filename>
 	  /usr/local/bin/procmail</filename> via een &unix; pijp.</para>
 
       <para>Wanneer dit bestand is bijgewerkt, dient <command>make</command>
 	in <filename>/etc/mail/</filename> gedraaid te worden
 	om de database bij te werken.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title><filename>/etc/mail/local-host-names</filename></title>
 
       <para>Dit is een lijst van hostnamen die &man.sendmail.8; moet
 	accepteren als de lokale hostnaam.  Hierin dienen alle hostnamen
 	geplaatst te worden waarvoor <application>sendmail</application>
 	mail moet ontvangen.  Als deze mailserver mail moet ontvangen
 	voor het domein <hostid role="domainname">example.com</hostid>
 	en de hostnaam is <hostid role="fqdn">mail.example.com</hostid>,
 	dan ziet <filename>local-host-names</filename> er ongeveer zo
 	uit:</para>
 
       <programlisting>example.com
 mail.example.com</programlisting>
 
       <para>Wanneer dit bestand is bijgewerkt, dient &man.sendmail.8;
 	opnieuw gestart te worden zodat het de veranderingen kan lezen.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title><filename>/etc/mail/sendmail.cf</filename></title>
 
       <para>Het hoofdinstellingenbestand van <application>sendmail
 	  </application>, <filename>sendmail.cf</filename> controleert het
 	algemene gedrag van <application>sendmail</application>,
 	inclusief alles van het herschrijven van emailadressen tot het
 	sturen van weigeringsberichten naar externe mailservers.  Met
 	zo'n diverse rol is dit instellingenbestand redelijk complex en
 	vallen de details buiten het bereik van dit hoofdstuk.  Gelukkig
 	hoeft dit bestand maar zelden aangepast te worden voor standaard
 	mailservers.</para>
 
       <para>Het hoofdinstellingenbestand van <application>sendmail
 	  </application> kan gebouwd worden met &man.m4.1; macro's die het
 	gedrag en de mogelijkheden van <application>sendmail
 	  </application> specificeren.  Lees <filename>
 	  /usr/src/contrib/sendmail/cf/README</filename> voor meer
 	details.</para>
 
       <para>Wanneer dit bestand is bijgewerkt, dient &man.sendmail.8;
 	opnieuw gestart te worden om de wijzigingen door te voeren.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title><filename>/etc/mail/virtusertable</filename></title>
 
       <para>De <filename>virtusertable</filename> verbindt mailadressen
 	voor virtuele domeinen en postbussen met echte postbussen.  Deze
 	postbussen kunnen lokaal, op afstand, aliassen gedefinieerd in
 	<filename>/etc/mail/aliases</filename>, of bestanden zijn.</para>
 
       <example>
 	<title>Voorbeeld van een mailtabel voor een virtueel domein</title>
 
 	<programlisting>root@example.com	root
 postmaster@example.com	postmaster@noc.example.net
 @example.com	joe</programlisting>
       </example>
 
       <para>In het voorbeeld hierboven staat een tabel voor een domein
 	<hostid role="domainname">example.com</hostid>.  Dit bestand
 	wordt van boven naar beneden verwerkt, en de eerste
 	overeenkomende regel wordt gebruikt.  De eerste regel verbindt
 	<email>root@example.com</email> met de lokale postbus <username>
 	  root</username>.  De volgende regel verbindt <email>
 	  postmaster@example.com</email> met de postbus <username>
 	  postmaster</username> op de host <hostid role="fqdn">
 	  noc.example.net</hostid>.  Als geen van de vorige regels van
 	<hostid role="domainname">example.com</hostid> overeenkomen, zal
 	de laatste regel gebruikt worden, die alle andere post
 	geadresseerd aan iemand bij <hostid role="domainname">
 	  example.com</hostid> opvangt en naar de lokale postbus
 	<username>joe</username> stuurt.</para>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="mail-changingmta">
     <sect1info>
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <firstname>Andrew</firstname>
 	  <surname>Boothman</surname>
 	  <contrib>Geschreven door </contrib>
 	</author>
       </authorgroup>
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <firstname>Gregory</firstname>
 	  <surname>Neil Shapiro</surname>
 	  <contrib>Informatie genomen uit emails geschreven door </contrib>
 	</author>
       </authorgroup>
     </sect1info>
 
     <title>De Mail Transfer Agent vervangen</title>
 
     <indexterm>
       <primary>email</primary>
       <secondary>mta veranderen</secondary>
     </indexterm>
 
     <para>Zoals eerder vermeld wordt &os; geleverd met <application>
 	sendmail</application> voorgeïnstalleerd als MTA (Mail
       Transfer Agent).  Daarom regelt het standaard uitgaande en
       binnenkomende mail.</para>
 
     <para>In sommige gevallen willen systeembeheerders wegens
       uiteenlopende redenen hun MTA vervangen.  Deze redenen
       variëren van het uitproberen van een andere MTA tot het
       installeren van een bepaalde functionaliteit of pakket dat
       afhankelijk is van een andere MTA.</para>
 
     <sect2>
       <title>Een nieuwe MTA installeren</title>
 
       <para>Er is een waaier van MTA's beschikbaar.  Een goed startpunt
 	is de <link linkend="ports">&os; Ports Collectie</link> waar er
 	veel gevonden kunnen worden.  Het is natuurlijk mogelijk iedere
 	MTA te gebruiken vanaf iedere locatie, zolang het draait op &os;.</para>
 
       <para>Begin met het installeren van de nieuwe MTA.  Als de MTA
 	eenmaal geïnstalleerd is wordt er de kans gegeven te
 	beslissen of de nieuwe MTA echt voldoet aan de eisen, en is het
 	mogelijk de nieuwe software te configureren voordat deze het werk
 	van <application>sendmail</application> overneemt.  Bevestig
 	voordat de MTA geïnstalleerd wordt dat de nieuwe software
 	geen poging onderneemt systeemtoepassingen zoals <filename>
 	  /usr/bin/sendmail</filename> te overschrijven, anders wordt
 	de nieuwe software onmiddellijk in gebruik genomen voordat het
 	is geconfigureerd.</para>
 
       <para>Neem de documentatie van de gekozen MTA door voor meer
 	informatie over het configureren van de software.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="mail-disable-sendmail">
       <title><application>sendmail</application> uitschakelen</title>
 
       <warning>
 	<para>Als <application>sendmail</application>'s uitgaande
 	  emaildienst uitgeschakeld wordt, is het belangrijk dat het
 	  vervangen wordt door een alternatief systeem.  Als ervoor
 	  gekozen wordt dit niet te doen, zullen
 	  systeemfunctionaliteiten zoals &man.periodic.8; niet in staat
 	  zijn hun resultaten te bezorgen per email, zoals ze normaliter
 	  verwachten te kunnen doen.  Vele delen van het systeem zullen
 	  verwachten een werkend systeem aan te treffen dat compatibel
 	  is met <application>sendmail</application>.  Als toepassingen
 	  binaries van <application>sendmail </application> blijven
 	  gebruiken om mail te versturen nadat deze uitgeschakeld werden,
 	  kan de mail in een inactieve <application>sendmail</application>
 	  wachtrij geplaatst worden, en nooit bezorgd worden.</para>
       </warning>
 
       <para>Om <application>sendmail</application> volledig uit te
 	schakelen, inclusief de uitgaande emaildienst, dient</para>
 
       <programlisting>sendmail_enable="NO"
 sendmail_submit_enable="NO"
 sendmail_outbound_enable="NO"
 sendmail_msp_queue_enable="NO"</programlisting>
 
       <para>toegevoegd te worden aan <filename>/etc/rc.conf</filename>.</para>
 
       <para>Als enkel <application>sendmail</application>'s ingaande
 	emaildienst uitgeschakeld dient te worden, dient</para>
 
       <programlisting>sendmail_enable="NO"</programlisting>
 
       <para>toegevoegd te worden aan <filename>/etc/rc.conf</filename>.
 	Meer informatie over de opstartopties van <application>
 	  sendmail</application> is beschikbaar in de hulppagina
 	&man.rc.sendmail.8;.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>De nieuwe MTA starten tijdens het opstarten</title>
 
       <para>De nieuwe MTA kan gestart worden door deze instellingsregel
 	toe te voegen aan <filename>/etc/rc.conf</filename>, zoals het
 	volgende voorbeeld voor postfix:</para>
 
       <screen>&prompt.root; echo '<replaceable>postfix</replaceable>_enable=<quote>YES</quote>' &gt;&gt; /etc/rc.conf</screen>
 
       <para>De MTA zal nu automatisch tijdens het opstarten worden
 	gestart.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title><application>sendmail</application> vervangen als de
 	standaard systeemmailer</title>
 
       <para>Het programma <application>sendmail</application> is zo
 	vanzelfsprekend als standaard software op &unix; systemen dat
 	sommige softwarepakketten ervan uitgaan dat <application>
 	  sendmail</application> reeds geïnstalleerd en
 	geconfigureerd is.  Daarom voorzien vele alternatieve MTA's in
 	compatibele implementaties van de opdrachtregelinterface van
 	<application>sendmail</application>; dit vergemakkelijkt het
 	gebruik van alternatieve MTA's als vervanging voor <application>
 	  sendmail</application>.</para>
 
       <para>Bij het gebruiken van een alternatieve MTA moet men er zeker
 	van zijn dat software die probeert de standaardtoepassingen van
 	<application>sendmail</application> zoals <filename>
 	  /usr/bin/sendmail</filename> te gebruiken, ook daadwerkelijk
 	de gekozen alternatieve mailer gebruikt.  Gelukkig heeft &os;
 	hiervoor een systeem, &man.mailwrapper.8;, dat deze taak van de
 	systeembeheerder overneemt.</para>
 
       <para>Als <application>sendmail</application> werkt zoals
 	origineel geïnstalleerd, bevat <filename>
 	  /etc/mail/mailer.conf</filename> bij benadering het volgende:</para>
 
 <programlisting>sendmail	/usr/libexec/sendmail/sendmail
 send-mail	/usr/libexec/sendmail/sendmail
 mailq		/usr/libexec/sendmail/sendmail
 newaliases	/usr/libexec/sendmail/sendmail
 hoststat	/usr/libexec/sendmail/sendmail
 purgestat	/usr/libexec/sendmail/sendmail</programlisting>
 
       <para>Dit wil zeggen dat wanneer een van deze algemene opdrachten
 	(zoals <filename>sendmail</filename> zelf) uitgevoerd wordt, het
 	systeem in werkelijkheid een kopie van de mailwrapper genaamd
 	<filename>sendmail</filename> uitvoert, dat <filename>
 	  mailer.conf</filename> controleert en <filename>
 	  /usr/libexec/sendmail/sendmail</filename> uitvoert.  Dit
 	systeem maakt het eenvoudiger te specificeren welke toepassingen
 	daadwerkelijk uitgevoerd worden wanneer deze standaard
 	<filename>sendmail</filename> functies aangeroepen worden.</para>
 
       <para>Als men bijvoorbeeld wil dat <filename>
 	  /usr/local/supermailer/bin/sendmail-compat</filename> uitgevoerd
 	wordt in plaats van <application>sendmail</application>, kan
 	men <filename>/etc/mail/mailer.conf</filename> als volgt
 	aanpassen:</para>
 
 <programlisting>sendmail	/usr/local/supermailer/bin/sendmail-compat
 send-mail	/usr/local/supermailer/bin/sendmail-compat
 mailq		/usr/local/supermailer/bin/mailq-compat
 newaliases	/usr/local/supermailer/bin/newaliases-compat
 hoststat	/usr/local/supermailer/bin/hoststat-compat
 purgestat	/usr/local/supermailer/bin/purgestat-compat</programlisting>
 
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Afwerking</title>
 
       <para>Wanneer alles correct geconfigureerd is, dienen ofwel alle
 	ongebruikte <application>sendmail</application> processen
 	gestopt te worden en de processen behorend aan de nieuwe
 	software gestart te worden, ofwel dient het systeem opnieuw
 	gestart te worden.  Herstarten geeft ook de mogelijkheid te
 	controleren of de nieuwe MTA correct geconfigureerd is om
 	tijdens het opstartproces gestart te worden.</para>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="mail-trouble">
     <title>Problemen oplossen</title>
 
     <indexterm>
       <primary>email</primary>
       <secondary>problemen oplossen</secondary>
     </indexterm>
 
     <qandaset>
       <qandaentry>
 	<question>
 	  <para>Waarom is het nodig om de FQDN te gebruiken voor hosts
 	    op de site?</para>
 	</question>
 
 	<answer>
 	  <para>Het is waarschijnlijk dat de host zich in een ander
 	    domein bevindt; bijvoorbeeld als het gewenst is om host
 	    <hostid>mompel </hostid> in het domein <hostid
 	      role="domainname">bar.edu</hostid> vanuit domein <hostid
 	      role="fqdn">foo.bar.edu</hostid> te bereiken, is het nodig
 	    om er met de volledig gekwalificeerde domeinnaam naar te
 	    verwijzen, <hostid role="fqdn">mompel.bar.edu</hostid>, in
 	    plaats van slechts <hostid>mompel</hostid>.</para>
 
 	  <indexterm><primary>BIND</primary></indexterm>
 
 	  <para>Traditioneel werd dit door BSD BIND resolvers toegestaan
 	    .  De huidige versie van <application>BIND</application> die
 	    met &os; wordt geleverd levert niet langer standaard
 	    afkortingen voor onvolledig gekwalificeerde domeinnamen
 	    anders dan het huidige domein.  Dus moet een
 	    ongekwalificeerde host <hostid>mompel</hostid> òf als
 	    <hostid role="fqdn">mompel.foo.bar.edu</hostid> gevonden
 	    worden, òf wordt er naar gezocht in het root-domein.</para>
 
 	  <para>Dit verschilt van het vorige gedrag, waar de zoektocht
-	    doorging over <hostid role="domainname">mompel.bar.edu
-	      </hostid>, en <hostid role="domainname">bar.edu</hostid>.
+	    doorging over <hostid role="domainname">mompel.bar.edu</hostid>,
+	    en <hostid role="domainname">bar.edu</hostid>.
 	    Zie RFC 1535 voor de redenen waarom dit als een slechte
 	    gewoonte en zelfs als beveiligingslek werd beschouwd.</para>
 
-	  <para>Als een goede tussenoplossing kan deze regel:
+	  <para>Als een goede tussenoplossing kan deze regel:</para>
 
-	    <programlisting>search foo.bar.edu bar.edu</programlisting>
+	  <programlisting>search foo.bar.edu bar.edu</programlisting>
 
-	    in plaats van het voorgaande:
+	  <para>in plaats van het voorgaande:</para>
 
-	    <programlisting>domain foo.bar.edu</programlisting>
+	  <programlisting>domain foo.bar.edu</programlisting>
 
-	    in <filename>/etc/resolv.conf</filename> geplaatst worden.
+	  <para>in <filename>/etc/resolv.conf</filename> geplaatst worden.
 	    Ben er echter zeker van dat de zoekvolgorde niet verder gaat
-	    dan de <quote>grens tussen lokale en publieke regelgeving
-	      </quote>, zoals RFC 1535 het noemt.</para>
+	    dan de <quote>grens tussen lokale en publieke regelgeving</quote>,
+	    zoals RFC 1535 het noemt.</para>
 	</answer>
       </qandaentry>
 
       <qandaentry>
 	<question>
-	  <indexterm><primary>MX-regel</primary></indexterm>
-
 	  <para><application>sendmail</application> zegt <errorname>mail
 	      loops back to myself</errorname></para>
 	</question>
 
 	<answer>
 	  <para>Dit wordt in de FAQ van <application>sendmail</application>
 	    als volgt beantwoord:</para>
 
 	  <programlisting>Deze foutmeldingen verschijnen:
 
 553 MX list for domain.net points back to relay.domain.net
 554 &lt;user@domain.net&gt;... Local configuration error
 
 Hoe kan dit probleem worden opgelost?
 
 Er is gevraagd om mail van het domein (bijvoorbeeld domain.net) naar een
 specifieke host door te sturen (in dit geval relay.domain.net) door
 gebruik te maken van een MX-regel, maar de machine die het door moet
 sturen herkent zichzelf niet als domain.net.  Voeg domain.net toe aan
 /etc/mail/local-host-names [bekend als /etc/sendmail.cw voor versies
 eerder dan 8.10] (als FEATURE(use_cw_file) gebruikt wordt) of voeg
 <quote>Cw domain.net</quote> toe aan /etc/mail/sendmail.cf.</programlisting>
 
 	  <para>De FAQ van <application>sendmail</application> is te
 	    vinden op <ulink url="http://www.sendmail.org/faq/"></ulink>
 	    en wordt aangeraden om te lezen indien enig <quote>tweaken
 	      </quote> van de mailinstallatie gewenst is.</para>
 	</answer>
       </qandaentry>
 
       <qandaentry>
 	<question>
-	  <indexterm><primary>PPP</primary></indexterm>
-
 	  <para>Hoe kan een mailserver op een inbel-PPP-host gedraaid
 	    worden?</para>
 	</question>
 
 	<answer>
 	  <para>Het is gewenst om een &os;-computer in een LAN met het
 	    Internet te verbinden.  De &os;-computer zal en mail-gateway
 	    voor het LAN zijn.  De PPP-verbinding is niet toegewijd.</para>
 
 	  <indexterm><primary>UUCP</primary></indexterm>
 
 	  <indexterm><primary>MX-regel</primary></indexterm>
 
 	  <para>Er zijn minstens twee manieren om dit te doen.
 	    Eén manier is om UUCP te gebruiken.</para>
 
 	  <para>Een andere manier is ervoor te zorgen dat een server die
 	    altijd met het Internet verbonden is secundaire MX-diensten
 	    voor het domein biedt.  Als het domein bijvoorbeeld <hostid
 	      role="domainname">example.com</hostid> is en de
 	    internetprovider <hostid role="domainname">example.net
 	    </hostid> heeft ingesteld om secundaire MX-diensten voor het
 	    domein te bieden:</para>
 
 	  <programlisting>example.com.		MX	10	example.com.
 			MX	20	example.net.</programlisting>
 
 	  <para>Er dient slechts één host als de
 	    uiteindelijke ontvanger gespecificeerd te worden (voeg
 	    <literal>CW example.com</literal> toe aan <filename>
 	      /etc/mail/sendmail.cf</filename> op <hostid
 	      role="domainname">example.com></hostid>).</para>
 
 	  <para>Wanneer de verzendende <command>sendmail</command>
 	    probeert om mail af te leveren zal het proberen met <hostid
 	      role="domainname">example.com</hostid> te verbinden via de
 	    modemverbinding.  Waarschijnlijk zal dit een time-out geven
 	    omdat de computer niet online is.  Het programma
 	    <application>sendmail</application> zal het automatisch aan
 	    de secundaire MX-site, de internetprovider (<hostid
 	      role="domainname">example.net</hostid>) afleveren.  De
 	    secundaire MX zal dan periodiek proberen om een verbinding te
 	    maken met de computer en de mail aan de primaire MX-host
 	    leveren (<hostid role="domainname">example.com</hostid>).</para>
 
 	  <para>Het kan wenselijk zijn om iets als het onderstaande als
 	    inlogscript te gebruiken:</para>
 
 	  <programlisting>#!/bin/sh
 # Zet mij in /usr/local/bin/pppmyisp
 ( sleep 60 ; /usr/sbin/sendmail -q ) &amp;
 /usr/sbin/ppp -direct pppmyisp</programlisting>
 
 	  <para>Indien er een apart inlogscript voor een gebruiker wordt
 	    aangemaakt, kan <command>sendmail -qRexample.com</command>
 	    gebruikt worden in plaats van het bovenstaande script.  Dit
 	    zorgt ervoor dat alle mail in de mailrij voor <hostid
 	      role="domainname">example.com</hostid> onmiddellijk
 	    verwerkt wordt.</para>
 
 	  <para>Een verdere verfijning van de situatie is deze:</para>
 
 	  <para>Bericht gestolen van de &a.isp;.</para>
 
 	  <programlisting>&gt; we bieden de secundaire MX voor een klant.
 &gt; De klant maakt automatisch verschillende keren per dag een verbinding
 &gt; met onze diensten om de mailberichten naar zijn primaire MX te
 &gt; sturen (we bellen zijn site niet indien er een mail voor zijn
 &gt; domein arriveert).  Onze sendmail verstuurt de mailrij om de 30
 &gt; minuten.  Op het moment moet de klant 30 minuten online blijven om
 &gt; er zeker van te zijn dat alle mail naar de primaire MX is gegaan.
 &gt;
 &gt; Is er een commando dat sendmail er toe aanzet om alle mailberichten
 &gt; nu te versturen?  De gebruiker heeft uiteraard geen root-rechten op
 &gt; onze machine.
 
 In de sectie <quote>privacy flags</quote> van sendmail.cf staat een
 definitie Opgoaway,restrictqrun
 
 Verwijder restrictqrun om niet-root-gebruikers toe te staan te beginnen
 de rij te verwerken.  Het kan ook wenselijk zijn om de MXs opnieuw te
 rangschikken.  Wij zijn zo de eerste MX voor onze klanten, en we hebben
 dit gedefinieerd:
 
 # Als we de beste MX voor een host zijn, probeer direct in plaats van
 # een lokale configuratiefout te genereren.
 OwTrue
 
 Op deze manier zal een site op afstand rechtstreeks hier afleveren,
 zonder de verbinding van de klant te proberen.  Vervolgens wordt er naar
 de klant verstuurd.  Dit werkt alleen voor <quote>hosts</quote>, dus
 dient de klant hun mailcomputer <quote>customer.com</quote> te noemen en
 <quote>hostname.customer.com</quote> in de DNS de plaatsen.  Plaats een
 A-regel in de DNS voor <quote>customer.com</quote>.</programlisting>
 	</answer>
       </qandaentry>
 
       <qandaentry>
 	<question>
 	  <para>Waarom blijven er fouten als <errorname>Relaying Denied
 	      </errorname> verchijnen wanneer er mail van andere hosts
 	    wordt verstuurd?</para>
 	</question>
 
 	<answer>
 	  <para>In standaard &os;-installaties is <application>sendmail
 	      </application> geconfigureerd om alleen mail te versturen
 	    van de host waarop het draait.  Als bijvoorbeeld een
 	    <acronym>POP</acronym>-server beschikbaar is, kunnen
 	    gebruikers mail controleren vanuit school, werk, of andere
 	    lokaties op afstand, maar zullen ze nog steeds niet in staat
 	    zijn om uitgaande emails van lokaties van buitenaf te
 	    versturen.  Gewoonlijk zal er na enkele ogenblikken na de
 	    poging een email van <application>MAILER-DAEMON</application>
 	    worden verzonden met een foutbericht
 	    <errorname>5.7 Relaying Denied</errorname>.</para>
 
 	  <para>Er zijn verschillende manieren om dit te omzeilen.  De
 	    oplossing die het meest voor de hand ligt, is om het adres
 	    van de internetprovider in een bestand relay-domains op
 	    <filename>/etc/mail/relay-domains</filename> te zetten.
 	    Een snelle manier om dit te doen is:</para>
 
 	  <screen>&prompt.root; <userinput>echo "your.isp.example.com" &gt; /etc/mail/relay-domains</userinput></screen>
 
 	  <para>Nadat dit bestand is aangemaakt of bewerkt dient
 	    <application>sendmail</application> opnieuw gestart te
 	    worden.  Dit werkt prima indien u een serverbeheerder bent
 	    en het niet wenselijk is om mail lokaal te verzenden, of
 	    indien het gewenst is om een point-en-click client/systeem
 	    op een andere machine of zelfs bij een andere
 	    internetprovider te gebruiken.  Het is ook erg bruikbaar
 	    indien er slechts enkele email-accounts zijn aangemaakt.
 	    Als er een groot aantal adressen dient te worden toegevoegd,
 	    kan dit bestand in een tekstverwerker worden geopend en de
 	    domeinen worden toegevoegd, één per regel:</para>
 
 	  <programlisting>your.isp.example.com
 other.isp.example.net
 users-isp.example.org
 www.example.org</programlisting>
 
 	  <para>Nu zal het verzenden van elke mail door dit systeem,
 	    verstuurd door elke host in deze lijst, lukken (aangenomen
 	    dat de gebruiker een account op het systeem heeft).  Dit is
 	    een aardige manier om gebruikers toe te staan op afstand mail
 	    vanaf het systeem te verzenden zonder dat mensen wordt
 	    toegestaan om spam vanaf het systeem te verzenden.</para>
 	</answer>
       </qandaentry>
     </qandaset>
   </sect1>
 
   <sect1 id="mail-advanced">
     <title>Geavanceerde onderwerpen</title>
 
     <para>De volgende sectie behandelt meer ervaren onderwerpen zoals
       mailinstellingen en het instellen van mail voor het gehele domein.</para>
 
     <sect2 id="mail-config">
       <title>Basisinstellingen</title>
 
       <indexterm>
 	<primary>email</primary>
 	<secondary>instellingen</secondary>
       </indexterm>
 
       <para>Het verzenden van email naar externe hosts zou onmiddellijk
 	moeten werken, zolang <filename>/etc/resolv.conf</filename> is
 	aangemaakt of zolang er een nameserver wordt gedraaid.  Indien
 	het gewenst is dat mail voor de host aan de MTA (bijvoorbeeld
 	<application>sendmail</application>) geleverd dient te worden op
 	de &os;-host, zijn er twee methoden:</para>
 
       <itemizedlist>
 	<listitem>
 	  <para>Draai een eigen nameserver op een eigen domein,
 	    bijvoorbeeld <hostid role="domainname">FreeBSD.org</hostid></para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Zorg ervoor dat mail direct aan de host geleverd wordt.
 	    Dit wordt gedaan door mail direct aan de huidige DNS-naam
 	    voor de machine, bijvoorbeeld <hostid role="fqdn">
 	      example.FreeBSD.org</hostid>, te leveren.</para>
 	</listitem>
       </itemizedlist>
 
       <indexterm><primary>SMTP</primary></indexterm>
 
       <para>Onafhankelijk van de hierboven gekozen methode, dient de
 	host, om er direct mail aan geleverd te krijgen, een permanent
 	statisch IP-adres te hebben (niet een dynamisch adres, zoals dat
 	bij de meeste PPP-inbelverbindingen het geval is).  Indien er
 	een firewall actief is, dient het SMTP-verkeer naar de host door
 	te geven.  Indien het gewenst is dat de host direct mail
 	ontvangt, dient één van de twee onderstaande
 	dingen geregeld te zijn:</para>
 
       <itemizedlist>
 	<indexterm><primary>MX-regel</primary></indexterm>
 
 	<listitem>
 	  <para>Zorg ervoor dat de (laagstgenummerde) MX-regel in het
 	    DNS naar het IP-adres van de host wijst.</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Zorg ervoor dat er geen MX-regel in het DNS is voor de
 	    host.</para>
 	</listitem>
       </itemizedlist>
 
       <para>Met elk van de bovenstaanden kan mail direct op de host
 	ontvangen worden.</para>
 
       <para>Probeer dit:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>hostname</userinput>
 example.FreeBSD.org
 &prompt.root; <userinput>host example.FreeBSD.org</userinput>
 example.FreeBSD.org has address 204.216.27.XX</screen>
 
       <para>Indien dit verschijnt, zal mail die direct naar
 	<email role="nolink">yourlogin@example.FreeBSD.org</email> zonder
 	problemen moeten werken (aangenomen dat
 	<application>sendmail</application> correct werkt op
 	<hostid role="fqdn">example.FreeBSD.org</hostid>).</para>
 
       <para>Indien in plaats daarvan zoiets als dit verschijnt:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>host example.FreeBSD.org</userinput>
 example.FreeBSD.org has address 204.216.27.XX
 example.FreeBSD.org mail is handled (pri=10) by hub.FreeBSD.org</screen>
 
       <para>zal alle mail die naar de host (<hostid role="fqdn">
 	  example.FreeBSD.org</hostid>) verzameld worden op <hostid>hub
 	  </hostid> onder dezelfde gebruikersnaam in plaats van direct
 	naar de host verstuurd te worden.</para>
 
       <para>Bovenstaande informatie wordt door de DNS-server afgehandeld.  De
 	DNS-regel die informatie over het routen van mail bevat is de
 	<emphasis>M</emphasis>ail e<emphasis>X</emphasis>change regel.  Indien
 	er geen MX-regel is, zal mail direct aan de host worden afgeleverd door
 	middel van het IP-adres.</para>
 
       <para>De MX-regel voor <hostid role="fqdn">freefall.FreeBSD.org
 	  </hostid> zag er eens als volgt uit:</para>
 
       <programlisting>freefall		MX	30	mail.crl.net
 freefall		MX	40	agora.rdrop.com
 freefall		MX	10	freefall.FreeBSD.org
 freefall		MX	20	who.cdrom.com</programlisting>
 
       <para>Te zien is dat <hostid>freefall</hostid> vele MX-regels had.
 	Het laagste MX-getal hoort bij de host die de mail direct
 	ontvangt indien beschikbaar; indien het om een of andere reden
 	niet beschikbaar is, accepteren de anderen (soms <quote>
 	  reserve-MXs</quote> genoemd) tijdelijk berichten en geven ze
 	die door wanneer een lager-genummerde host beschikbaar is, om
 	uiteindelijk aan de laagstgenummerde host af te leveren.</para>
 
       <para>Alternatieve MX-sites zouden andere Internetverbindingen dan
 	die van de host moeten hebben om het nuttigst te zijn.  De
 	internetprovider of een andere vriendelijke site zouden geen
 	problemen moeten hebben met het leveren van deze dienst.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="mail-domain">
       <title>Mail voor het domein</title>
 
       <para>Om een <quote>mailhost</quote> (ook bekend als een
 	mailserver) te installeren, is het nodig om mail die verzonden
 	wordt naar de verschillende werkstations ernaar toe te leiden.
 <!--(rene) EPARSE in vorige zin-->
 	In principe dient alle mail voor elke hostnaam in het domein (in
 	dit geval <hostid role="fqdn">*.FreeBSD.org</hostid>) geclaimd
 	te worden en naar de mailserver omgeleid te worden zodat
 	gebruikers hun mail op de hoofdmailserver kunnen ontvangen.</para>
 
       <indexterm><primary>DNS</primary></indexterm>
 
       <para>Het gemakkelijkste is het indien er een gebruikersaccount
 	met dezelfde <emphasis>gebruikersnaam</emphasis> op beide
 	machines bestaat.  Hiervoor dient &man.adduser.8; gebruikt te
 	worden.</para>
 
       <para>De mailhost die het meest gebruikt zal worden is de
 	toegewezen mailuitwisselaar voor elk werkstation in het netwerk.
 	Dit wordt in de DNS-instellingen als volgt gedaan:</para>
 
       <programlisting>example.FreeBSD.org	A	204.216.27.XX	; werkstation
 		MX	10	hub.FreeBSD.org	; mailhost</programlisting>
 
       <para>Dit zal mail voor het werkstation naar de mailhost leiden
 	onafhankelijk van waar de A-regel naar toe wijst.  De mail wordt
 	naar de MX-host verzonden.</para>
 
       <para>Om dit te doen is het nodig om een eigen DNS-server te
 	draaien.  Neem, indien dit niet het geval is of het niet
 	mogelijk is om een eigen DNS-server te draaien, contact op met
 	degene die de DNS levert.</para>
 
       <para>De volgende informatie is nuttig indien email virtueel gehost
 	wordt.  In dit voorbeeld wordt aangenomen dat er een klant is
 	met een eigen domein, in dit geval <hostid role="domainname">
 	  customer1.org</hostid>, en dat alle mail voor <hostid
 	  role="domainname">customer1.org</hostid> naar de mailhost
 	<hostid role="fqdn">mail.myhost.com</hostid> verzonden dient te
 	worden.  De regel in het DNS dient er als volgt uit te zien:</para>
 
       <programlisting>customer1.org		MX	10	mail.myhost.com</programlisting>
 
       <para>Het is <emphasis>niet</emphasis> nodig om een A-regel voor
 	<hostid role="domainname">customer1.org</hostid> te hebben als
 	er voor dat domein alleen email afgehandeld dient te worden.</para>
 
       <note>
 	<para>Let erop dat <hostid role="domainname">customer1.org</hostid>
 	  pingen niet werkt tenzij er een A-regel voor bestaat.</para>
       </note>
 
       <para>Als laatste dient <application>sendmail</application> op de
 	mailhost te weten voor welke domeinen en/of hostnamen het mail
 	dient te accepteren.  Er bestaan enkele verschillende manieren
 	om dit te doen.  Elk van de volgende manieren zal werken:</para>
 
       <itemizedlist>
 	<listitem>
 	  <para>Voeg de hosts toe aan het bestand <filename>
 	      /etc/mail/local-host-names</filename> indien <literal>
 	      FEATURE(use_cw_literal)</literal>.  Indien er een versie
 	    van <application>sendmail</application> wordt gebruikt die
 	    ouder is dan 8.10, is het te gebruiken bestand <filename>
 	      /etc/sendmail.cw</filename>.</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Voeg een regel met <literal>Cwyour.host.com</literal>
 	    toe aan <filename>/etc/sendmail.cf</filename> of aan
 	    <filename>/etc/mail/sendmail.cf</filename> indien versie
 	    8.10 of nieuwer van <application>sendmail</application>
 	    wordt gebruikt.</para>
 	</listitem>
       </itemizedlist>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="SMTP-UUCP">
     <title>SMTP met UUCP</title>
 
     <para>De instellingen van <application>sendmail</application> die
       met &os; worden geleverd zijn ontworpen voor sites die een directe
       verbinding met het Internet hebben.  Sites waarvoor de mail via
       UUCP willen uitwisselen dienen een ander instellingenbestand voor
       <application>sendmail</application> te installeren.</para>
 
     <para>Het handmatig bijstellen van
       <filename>/etc/mail/sendmail.cf</filename> is een geavanceerd onderwerp.
       Versie 8 van <application>sendmail</application> genereert
       instellingenbestanden via &man.m4.1; preprocessing, waarbij het
       eigenlijke instellen op een hoger abstractieniveau plaatsvindt.
       De instellingenbestanden voor &man.m4.1; kunnen onder <filename>
 	/usr/share/sendmail/cf</filename> gevonden worden.  Het bestand
       <filename>README</filename> in de map <filename>cf</filename> kan
       dienen als een basisintroductie tot het instellen van &man.m4.1;.</para>
 
     <para>De beste manier om UUCP te ondersteunen is het gebruiken van
       de eigenschap <literal>mailertable</literal>.  Dit maakt een
       database aan die <application>sendmail</application> kan gebruiken
       om beslissingen over routes te nemen.</para>
 
     <para>Als eerste dient het <filename>.mc</filename>-bestand
       aangemaakt te worden.  De map
       <filename>/usr/share/sendmail/cf/cf</filename> bevat enkele
       voorbeelden.  Indien het bestand <filename>foo.mc</filename> heet,
       hoeft slechts het volgende gedaan te worden om het in een geldig
       <filename>sendmail.cf</filename> om te zetten:</para>
 
     <screen>&prompt.root; <userinput>cd /etc/mail</userinput>
 &prompt.root; <userinput>make foo.cf</userinput>
 &prompt.root; <userinput>cp foo.cf /etc/mail/sendmail.cf</userinput></screen>
 
     <para>Een typisch <filename>.mc</filename>-bestand kan er als volgt
       uitzien:</para>
 
     <programlisting>VERSIONID(`<replaceable>Uw versienummer</replaceable>') OSTYPE(bsd4.4)
 
 FEATURE(accept_unresolvable_domains)
 FEATURE(nocanonify)
 FEATURE(mailertable, `hash -o /etc/mail/mailertable')
 
 define(`UUCP_RELAY', <replaceable>uw.uucp.relay</replaceable>)
 define(`UUCP_MAX_SIZE', 200000)
 define(`confDONT_PROBE_INTERFACES')
 
 MAILER(local)
 MAILER(smtp)
 MAILER(uucp)
 
 Cw	<replaceable>uw.alias.host.naam</replaceable>
 Cw	<replaceable>uwuucpnodenaam.UUCP</replaceable></programlisting>
 
     <para>De regels die de eigenschappen
       <literal>accept_unresolvable_domains</literal>,
       <literal>nocanonify</literal>, en
       <literal>confDONT_PROBE_INTERFACES</literal> bevatten zorgen
       ervoor dat er geen gebruik wordt gemaakt van het DNS tijdens het
       afleveren van mail.  De clausule <literal>UUCP_REPLAY</literal> is
       nodig om UUCP-aflevering te ondersteunen.  Hier dient een hostnaam
       op het Internet ingevuld te worden die .UUCP pseudo-domeinadressen
       kan afhandelen, waarschijnlijk zal dit de mailrelay van de
       Internetprovider zijn.</para>
 
     <para>Nadat dit gedaan is, is er een bestand <filename>
 	/etc/mail/mailertable</filename> nodig.  Indien er slechts
       één verbinding naar buiten is die voor alle mails
       gebruikt wordt, zal het volgende bestand volstaan:</para>
 
     <programlisting>#
 # makemap hash /etc/mail/mailertable.db &lt; /etc/mail/mailertable
 .				uucp-dom:<replaceable>uw.uucp.relay</replaceable></programlisting>
 
     <para>Een complexer voorbeeld kan er als volgt uitzien:</para>
 
     <programlisting>#
 # makemap hash /etc/mail/mailertable.db &lt; /etc/mail/mailertable
 #
 horus.interface-business.de    uucp-dom:horus
 .interface-business.de         uucp-dom:if-bus
 interface-business.de          uucp-dom:if-bus
 .heep.sax.de                   smtp8:%1
 horus.UUCP                     uucp-dom:horus
 if-bus.UUCP                    uucp-dom:if-bus
 .                              uucp-dom:</programlisting>
 
     <para>De eerste drie regels behandelen speciale gevallen waarbij
       domein-geadresseerde mail niet naar de standaardroute verzonden
       dient te worden, maar in plaats daarvan naar een UUCP-buur om het
       afleverpad <quote>af te snijden</quote>.  De volgende regel
       handelt mail naar het lokale Ethernetdomein die met SMTP
       afgeleverd kan worden af.  Als laatste worden UUCP-buren in de
       .UUCP-pseudodomeinnotatie genoemd, om een <literal><replaceable>
 	uucp-buur</replaceable>!<replaceable>ontvanger</replaceable>
       </literal>-overname toe te staan.  De laatste regel bestaat altijd
       uit een enkele punt, dat met al het andere matcht, met
       UUCP-aflevering naar een UUCP-buur die als universele mail-gateway
       naar de wereld dient.  Alle nodenamen achter het sleutelwoord
       <literal>uucp-dom:</literal> dienen geldige UUCP-buren te zijn,
       dat met het commando <literal>uuname</literal> gecontroleerd kan
       worden.</para>
 
     <para>Dit bestand dient naar een DBM-database omgezet te worden voor
       gebruik.  De opdrachtregel om dit te doen kan het beste als
       commentaar bovenaan het bestand <filename>mailertable</filename>
       gezet worden.  Deze opdracht dient telkens wanneer het bestand
       <filename>mailertable</filename> wordt gewijzigd uitgevoerd te
       worden.</para>
 
     <para>Laatste tip: indien de werking van een zekere mailroute niet
       zeker is, kan de optie <option>-bt</option> van
       <application>sendmail</application> gebruikt worden.  Het start
       <application>sendmail</application> in <emphasis>adrestestmodus</emphasis>
       op; voer <literal>3,0</literal> gevolgd door het adres dat voor de
       mailrouting getest dient te worden in.  De laatste regel bevat de
       gebruikte interne mailagent, de bestemmingshost waarmee deze agent
       aangeroepen wordt, en het (mogelijk vertaalde) adres.  Deze modus
       kan door het typen van <keycombo
 	action="simul"><keycap>Ctrl</keycap><keycap>D</keycap></keycombo>
       verlaten worden.</para>
 
     <screen>&prompt.user; <userinput>sendmail -bt</userinput>
 ADDRESS TEST MODE (ruleset 3 NOT automatically invoked)
 Enter &lt;ruleset&gt; &lt;address&gt;
 <prompt>&gt;</prompt> <userinput>3,0 foo@example.com</userinput>
 canonify           input: foo @ example . com
 ...
 parse            returns: $# uucp-dom $@ <replaceable>uw.uucp.relay</replaceable> $: foo &lt; @ example . com . &gt;
 <prompt>&gt;</prompt> <userinput>^D</userinput></screen>
   </sect1>
 
   <sect1 id="outgoing-only">
     <sect1info>
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <firstname>Bill</firstname>
 	  <surname>Moran</surname>
 	  <contrib>Bijgedragen door </contrib>
 	</author>
       </authorgroup>
     </sect1info>
 
     <title>Instellen om alleen te versturen</title>
 
     <para>Er zijn veel gevallen waarbij het gewenst is om enkel mail te
       verzenden via een relay.  Voorbeelden hiervan zijn:</para>
 
     <itemizedlist>
       <listitem>
 	<para>De computer is een desktop, maar het is gewenst om
 	  programma's als &man.send-pr.1; te gebruiken.  Hiervoor dient
 	  de mailrelay van de internetprovider gebruikt te worden.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>De computer is een server welke mail niet lokaal verwerkt,
 	  maar alle mail voor verwerking doorstuurt.</para>
       </listitem>
     </itemizedlist>
 
     <para>Zowat elke <acronym>MTA</acronym> kan deze specifieke taak
       vervullen.  Helaas kan het erg moeilijk zijn om een <acronym>MTA
       </acronym> met alle mogelijkheden correct in te stellen om alleen
       uitgaande mail te behandelen.  Programma's als <application>
 	sendmail</application> en <application>postfix</application>
       zijn hiervoor grotendeels overbodig.</para>
 
     <para>Ook kan het zijn dat de overeenkomst van een typisch
       internetabonnement het draaien van een <quote>mail server</quote>
       verbiedt.</para>
 
     <para>De gemakkelijkste manier om aan deze behoeften te voldoen is
       door de port <filename role="package">mail/ssmtp</filename> te
       installeren.  Voer als <username>root</username> de volgende
       opdrachten uit:</para>
 
     <screen>&prompt.root; <userinput>cd /usr/ports/mail/ssmtp</userinput>
 &prompt.root; <userinput>make install replace clean</userinput></screen>
 
     <para>Eenmaal geïnstalleerd kan
       <filename role="package">mail/ssmtp</filename> door middel van het
       vier-regelige bestand
       <filename>/usr/local/etc/ssmtp/ssmtp.conf</filename> ingesteld
       worden:</para>
 
     <programlisting>root=uwechteemail@example.com
 mailhub=mail.example.com
 rewriteDomain=example.com
 hostname=_HOSTNAME_</programlisting>
 
     <para>Let erop dat het echte emailadres voor <username>root</username>
       gebruikt wordt.  Vervang <hostid role="fqdn">
 	mail.example.com</hostid> door de uitgaande mail relay van de
       internetprovider (ook wel de <quote>uitgaande mailserver</quote>
       of <quote>SMTP-server</quote> genoemd).</para>
 
     <para>Let erop dat <application>sendmail</application> uitgeschakeld
       wordt, inclusief de uitgaande maildienst.  Raadpleeg <xref
 	linkend="mail-disable-sendmail"/> voor details.</para>
 
     <para><filename role="package">mail/ssmtp</filename> heeft nog meer
       mogelijkheden.  Raadpleeg het voorbeeldinstelbestand <filename>
 	/usr/local/etc/ssmtp</filename> of de hulppagina van
       <application>ssmtp</application> voor enkele voorbeelden en meer
       informatie.</para>
 
     <para>Door <application>ssmtp</application> op deze manier in te
       stellen kan alle software op de computer welke mail dient te
       versturen correct functioneren, zonder dat het beleid van de
       internetprovider geschonden wordt of dat de computer gekaapt kan
       worden om spam mee te versturen.</para>
   </sect1>
 
   <sect1 id="SMTP-dialup">
     <title>Mail gebruiken met een inbelverbinding</title>
 
     <para>Indien het IP-adres statisch is, is het niet nodig om de
       standaardwaarden aan te passen.  De toegewezen Internetnaam dient
       als hostnaam gebruikt te worden waarna <application>sendmail
 	</application> de rest kan doen.</para>
 
     <para>Indien het IP-adres dynamisch is en er een inbelverbinding
       naar het Internet gebruikt wordt, is de postbus waarschijnlijk op
       de mailserver van de Internetprovider geplaatst.  Stel dat het
       domein van de Internetprovider <hostid role="domainname">
 	example.net</hostid> is, dat de gebruikersnaam <username>
 	gebruiker</username> is, dat de machine <hostid role="fqdn">
 	bsd.home</hostid> is, en dat volgens de Internetprovider <hostid
 	role="fqdn">relay.example.net</hostid> als mailrelay gebruikt
       kan worden.</para>
 
     <para>Om mail van de postbus te ontvangen, dient er een
       ontvangstagent geïnstalleerd te worden.  Het gereedschap
       <application>fetchmail</application> is een goede keuze omdat het
       veel verschillende protocollen ondersteunt.  Dit programma is als
       pakket of vanuit de Portscollectie (
       <filename role="package">mail/fetchmail</filename>) beschikbaar.
       Normaliter levert de Internetprovider <acronym>POP</acronym>.
       Indien <acronym>gebruikers-PPP</acronym> gebruikt wordt, kan de
       mail automatisch worden opgehaald wanneer er een verbinding met
       Internet tot stand is gebracht door middel van de volgende regel
       in <filename>/etc/ppp/ppp.linkup</filename>:</para>
 
     <programlisting>MYADDR:
 !bg su gebruiker -c fetchmail</programlisting>
 
     <para>Indien <application>sendmail</application> gebruikt wordt (
       zoals hieronder te zien is) om mail aan niet-lokale accounts af te
       leveren, is het waarschijnlijk gewenst dat <application>sendmail
 	</application> de mailrij verwerkt zodra er een Internetverbinding
       tot stand is gebracht.  Hiervoor dient de volgende opdracht na de
       <command>fetchmail</command>-opdracht in <filename>
 	/etc/ppp/ppp.linkup</filename> geplaatst te worden:</para>
 
     <programlisting>  !bg su gebruiker -c "sendmail -q"</programlisting>
 
     <para>Aangenomen wordt dat er een account voor <username>gebruiker
       </username> op <hostid role="fqdn">bsd.home</hostid> aanwezig is.
       In de thuismap van <username>gebruiker</username> op <hostid
 	role="fqdn">bsd.home</hostid> dient een bestand <filename>
 	.fetchmailrc</filename> aangemaakt te worden:</para>
 
     <programlisting>poll example.net protocol pop3 fetchall pass MijnGeheim</programlisting>
 
     <para>Dit bestand dient alleen voor <username>gebruiker</username>
       leesbaar te zijn aangezien dit bestand het wachtwoord
       <literal>MijnGeheim</literal> bevat.</para>
 
     <para>Om mail met de correcte <literal>from:</literal>-header te
       versturen, dient <application>sendmail</application> <email>
 	gebruiker@example.net</email> in plaats van <email role="nolink">
 	gebruiker@bsd.home</email> te gebruiken.  Het kan ook wenselijk
       zijn om <application>sendmail</application> alle mail via <hostid
 	role="fqdn">relay.example.net</hostid> te versturen, om sneller
       mail te verzenden.</para>
 
     <para>Het volgende <filename>.mc</filename> zou voldoende moeten
       zijn:</para>
 
     <programlisting>VERSIONID(`bsd.home.mc version 1.0')
 OSTYPE(bsd4.4)dnl
 FEATURE(nouucp)dnl
 MAILER(local)dnl
 MAILER(smtp)dnl
 Cwlocalhost
 Cwbsd.home
 MASQUERADE_AS(`example.net')dnl
 FEATURE(allmasquerade)dnl
 FEATURE(masquerade_envelope)dnl
 FEATURE(nocanonify)dnl
 FEATURE(nodns)dnl
 define(`SMART_HOST', `relay.example.net')
 Dmbsd.home
 define(`confDOMAIN_NAME', `bsd.home')dnl
 define(`confDELIVERY_MODE', `deferred')dnl</programlisting>
 
     <para>In de vorige sectie staan de details over het omzetten van een
       <filename>.mc</filename>-bestand in bestand <filename>sendmail.cf
 	</filename>.  Ook dient <application>sendmail</application>
       herstart te worden na het wijzigen van <filename>sendmail.cf
 	</filename>.</para>
   </sect1>
 
   <sect1 id="SMTP-Auth">
     <sect1info>
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <firstname>James</firstname>
 	  <surname>Gorham</surname>
 	  <contrib>Geschreven door </contrib>
 	</author>
       </authorgroup>
     </sect1info>
 
     <title>SMTP-authenticatie</title>
 
     <para>Het hebben van <acronym>SMTP</acronym>-authenticatie op een
       mailserver heeft een aantal voordelen.  <acronym>SMTP</acronym>-
       authenticatie kan een extra beveiligingslaag toevoegen aan
       <application>sendmail</application>, en het geeft mobiele
       gebruikers die van hosts wisselen de mogelijkheid om dezelfde
       mailserver te gebruiken zonder dat ze telkens de instellingen van
       hun mailclient moeten veranderen.</para>
 
     <procedure>
       <step>
 	<para>Installeer <filename
 	    role="package">security/cyrus-sasl2</filename>
 	  vanuit de ports.  Deze port is te vinden in
 	  <filename role="package">security/cyrus-sasl2</filename>.  De
 	  port <filename role="package">security/cyrus-sasl2</filename>
 	  ondersteund een aantal opties tijdens de compilatie.  Voor de
 	  SMTP-authenticatiemethode die hier gebruikt wordt, dient de
 	  optie <option>LOGIN</option> te zijn uitgezet.</para>
       </step>
 
       <step>
 	<para>Voeg nadat <filename
 	    role="package">security/cyrus-sasl2</filename>
 	  is geïnstalleerd deze regel toe aan <filename>
 	    /usr/local/lib/sasl2/Sendmail.conf</filename>:</para>
 
 	<programlisting>pwcheck_method: saslauthd</programlisting>
       </step>
 
       <step>
 	<para>Installeer vervolgens
 	  <filename role="package">security/cyrus-sasl2-saslauthd</filename>,
 	  en voeg de volgende regel toe aan
 	  <filename>/etc/rc.conf</filename>:</para>
 
 	<programlisting>saslauthd_enable="YES"</programlisting>
 
 	<para>en start vervolgens het saslauthd-daemon op:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>/usr/local/etc/rc.d/saslauthd start</userinput></screen>
 
 	<para>Deze daemon fungeert als een onderhandelaar voor
 	  <application>sendmail</application> die zich tegen de &os;
 	  <filename>passwd</filename>-database authenticeert.  Dit
 	  bespaart de moeite van het opnieuw creëren van een nieuwe
 	  verzameling gebruikersnamen en wachtwoorden voor elke
 	  gebruiker die <acronym>SMTP</acronym>-authenticatie nodig
 	  heeft, en het houdt de wachtwoorden voor het inloggen en de
 	  mail hetzelfde.</para>
       </step>
 
       <step>
 	<para>Voeg de volgende regels toe aan <filename>/etc/make.conf
 	    </filename>:</para>
 
 	<programlisting>SENDMAIL_CFLAGS=-I/usr/local/include/sasl -DSASL
 SENDMAIL_LDFLAGS=-L/usr/local/lib
 SENDMAIL_LDADD=-lsasl2</programlisting>
 
 	<para>Deze regels geven <application>sendmail</application> de
 	  juiste instelopties om tijdens het compileren met <filename
 	    role="package">cyrus-sal2</filename> te linken.  Zorg ervoor
 	  dat <filename role="package">cyrus-sasl2</filename> is
 	  geïnstalleerd voordat <application>sendmail</application>
 	  wordt gehercompileerd.</para>
       </step>
 
       <step>
 	<para>Hercompileer <application>sendmail</application> door de
 	  volgende opdrachten uit te voeren:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>cd /usr/src/lib/libsmutil</userinput>
 &prompt.root; <userinput>make cleandir && make obj && make</userinput>
 &prompt.root; <userinput>cd /usr/src/lib/libsm</userinput>
 &prompt.root; <userinput>make cleandir && make obj && make</userinput>
 &prompt.root; <userinput>cd /usr/src/usr.sbin/sendmail</userinput>
 &prompt.root; <userinput>make cleandir && make obj && make && make install</userinput></screen>
 
 	<para>Het compileren van <application>sendmail</application> zou
 	  geen problemen moeten geven indien <filename>/usr/src
 	    </filename> niet veel veranderd is en dat de benodigde
 	  gedeelde bibliotheken aanwezig zijn.</para>
       </step>
 
       <step>
 	<para>Nadat <application>sendmail</application> is gecompileerd
 	  en opnieuw is gecompileerd, dient <filename>
 	    /etc/mail/freebsd.mc</filename> (of het plaatselijke
 	  <filename>.mc</filename>-bestand) gewijzigd te worden.  Veel
 	  beheerders kiezen ervoor om de uitvoer van &man.hostname.1;
 	  als <filename>.mc</filename>-bestandsnaam te gebruiken vanwege
 	  de uniciteit.  Voeg deze regels toe:</para>
 
 	<programlisting>dnl set SASL options
 TRUST_AUTH_MECH(`GSSAPI DIGEST-MD5 CRAM-MD5 LOGIN')dnl
 define(`confAUTH_MECHANISMS', `GSSAPI DIGEST-MD5 CRAM-MD5 LOGIN')dnl</programlisting>
 
 	<para>Deze opties stellen de verschillende beschikbare methoden
 	  voor <application>sendmail</application> in om gebruikers te
 	  authenticeren.  Gebruik de bijgeleverde documentatie indien
 	  een andere methode dan <application>pwcheck</application>
 	  gewenst is.</para>
       </step>
 
       <step>
 	<para>Voer als laatste &man.make.1; in <filename>/etc/mail
 	    </filename> uit.  Hierdoor wordt het nieuwe <filename>.mc
 	    </filename>-bestand uitgevoerd en wordt een bestand <filename>
 	    freebsd.cf</filename> (of de plaatselijke variant ervan)
 	  aangemaakt.  Voer hierna de opdracht <command>make install
 	    restart</command> uit, wat het bestand naar <filename>
 	    sendmail.cf</filename> kopieert en <application>sendmail
 	    </application> op de juiste manier herstart.  In <filename>
 	    /etc/mail/Makefile</filename> staat meer informatie over dit
 	  proces.</para>
       </step>
     </procedure>
 
     <para>Indien alles goed is gegaan, moet het mogelijk zijn om de
       inloginformatie in de mailclient in te voeren en een testbericht
       te versturen.  Zet voor verdere onderzoekingen de <option>LogLevel
 	</option> van <application>sendmail</application> op 13 en houdt
       <filename>/var/log/maillog</filename> in de gaten voor
       foutmeldingen.</para>
 
     <para>Refereer naar de <application>sendmail</application>-pagina
       betreffende <ulink url="http://www.sendmail.org/~ca/email/auth.html">
 	<acronym>SMTP</acronym>-authenticatie</ulink> voor meer
       informatie.</para>
   </sect1>
 
   <sect1 id="mail-agents">
     <sect1info>
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <firstname>Marc</firstname>
 	  <surname>Silver</surname>
 	  <contrib>Bijgedragen door </contrib>
 	</author>
       </authorgroup>
     </sect1info>
 
     <title>Mail User Agents</title>
 
     <indexterm><primary>Mail User Agents</primary></indexterm>
 
     <para>Een mail user agent (<acronym>MUA</acronym>) is een toepassing
       die wordt gebruikt om email te versturen en te ontvangen.
       Bovendien, omdat email <quote>evolueert</quote> en steeds
       complexer wordt, worden <acronym>MUA</acronym>s steeds krachtiger
       in de manier waarop ze met email omgaan; dit biedt gebruikers
       verhoogde functionaliteit en flexibiliteit.  &os; ondersteunt
       verschillende mail user agents die allemaal eenvoudig
       geïnstalleerd kunnen worden door de <link linkend="ports">
       &os; Ports Collectie</link> te gebruiken.  Gebruikers kunnen
       kiezen tussen grafische emailclients zoals <application>evolution
 	</application> of <application>balsa</application>, op de console
       gebaseerde clients zoals <application>mutt</application>,
       <application>alpine</application> of <command>mail</command>, of de
       webinterface die door sommige grote organisaties wordt gebruikt.</para>
 
     <sect2 id="mail-command">
       <title>mail</title>
 
       <para>&man.mail.1; is de standaard mail user agent
 	(<acronym>MUA</acronym>) in &os;.  Het is een consolegebaseerde
 	<acronym>MUA</acronym> die alle basisfunctionaliteit biedt die
 	nodig is om tekstgebaseerde email te verzenden en te ontvangen,
 	maar het is beperkt in de mogelijkheden om met bijlagen om te
 	gaan en het ondersteunt alleen plaatselijke postbussen.</para>
 
       <para>Hoewel <command>mail</command> van huis uit geen
 	ondersteuning voor <acronym>POP</acronym>- of <acronym>IMAP
 	  </acronym>-servers biedt, kunnen deze postbussen gedownload
 	worden naar een lokaal <filename>mbox</filename>-bestand door
 	een toepassing als <application>fetchmail</application> te
 	gebruiken, welke later in dit hoofdstuk behandeld wordt (<xref
 	  linkend="mail-fetchmail"/>).</para>
 
       <para>Draai <command>mail</command> om email te versturen en te
 	ontvangen:</para>
 
       <screen>&prompt.user; <userinput>mail</userinput></screen>
 
       <para>De inhoud van de gebruikerspostbus in <filename
 	  class="directory">/var/mail</filename> wordt automatisch gelezen
 	door het programma <command>mail</command>.  Indien de postbus
 	leeg is, eindigt het programma het een melding dat er geen mail
 	gevonden kon worden.  Wanneer de postbus is gelezen, wordt de
 	applicatie-interface gestart, en wordt er een berichtenlijst
 	weergegeven.  Berichten worden automatisch genummerd, zoals in
 	het volgende voorbeeld te zien is:</para>
 
       <screen>Mail version 8.1 6/6/93.  Type ? for help.
 "/var/mail/marcs": 3 messages 3 new
 >N  1 root@localhost        Mon Mar  8 14:05  14/510   "test"
  N  2 root@localhost        Mon Mar  8 14:05  14/509   "user account"
  N  3 root@localhost        Mon Mar  8 14:05  14/509   "sample"</screen>
 
       <para>Berichten kunnen nu worden gelezen door middel van het
 	commando <keycap>t</keycap> van <command>mail</command>, gevolgd
 	door het gewenste berichtnummer.  In dit voorbeeld wordt de
 	eerste email gelezen:</para>
 
       <screen>&amp; <userinput>t 1</userinput>
 Message 1:
 From root@localhost  Mon Mar  8 14:05:52 2004
 X-Original-To: marcs@localhost
 Delivered-To: marcs@localhost
 To: marcs@localhost
 Subject: test
 Date: Mon,  8 Mar 2004 14:05:52 +0200 (SAST)
 From: root@localhost (Charlie Root)
 
 This is a test message, please reply if you receive it.</screen>
 
       <para>Zoals in bovenstaand voorbeeld te zien is, zorgt de toets
 	<keycap>t</keycap> ervoor dat het bericht met volledige headers
 	wordt getoond.  Om de berichtenlijst nogmaals weer te geven,
 	dient de toets <keycap>h</keycap> gebruikt te worden.</para>
 
       <para>Er kan met <command>mail</command> op een email gereageerd
 	worden, door gebruik te maken één van de toetsen
 	<keycap>R</keycap> of <keycap>r</keycap>.  De toets
 	<keycap>R</keycap> vertelt <command>mail</command> dat er alleen
 	aan de verzender van het bericht geantwoord dient te worden,
 	terwijl de toets <keycap>r</keycap> niet alleen aan de verzender
 	antwoordt, maar ook aan andere ontvangers van het bericht.  Het
 	is ook mogelijk om achter deze commando's het berichtnummer te
 	plaatsen waarop gereageerd dient te worden.  Nadat dit gedaan is
 	, dient het antwoord gegeven te worden, en dient het einde van
 	het bericht aangegeven te worden met een enkele
 	<keycap>.</keycap> op een nieuwe regel.  Een voorbeeld staat
 	hieronder:</para>
 
       <screen>&amp; <userinput>R 1</userinput>
 To: root@localhost
 Subject: Re: test
 
 <userinput>Thank you, I did get your email.
 .</userinput>
 EOT</screen>
 
       <para>Om een nieuwe email te verzenden, dient de toets
 	<keycap>m</keycap> gebruikt te worden, gevolgd door het adres
 	van de ontvanger.  Er kunnen meerdere ontvangers gespecificeerd
 	worden door ze met een <keycap>,</keycap> te scheiden.  Hierna
 	kan het onderwerp van het bericht worden gegeven, gevolgd door
 	de inhoud van het bericht.  Het einde van het bericht dient te
 	worden aangegeven door een enkele <keycap>.</keycap> op een
 	nieuwe regel te plaatsen.</para>
 
       <screen>&amp; <userinput>mail root@localhost</userinput>
 Subject: <userinput>I mastered mail
 
 Now I can send and receive email using mail ... :)
 .</userinput>
 EOT</screen>
 
       <para>Binnen het programma <command>mail</command> kan op elk
 	moment de opdracht <keycap>?</keycap> gebruikt worden om hulp
 	weer te geven, hiervoor kan ook de hulppagina &man.mail.1;
 	worden geraadpleegd.</para>
 
       <note>
 	<para>Zoals eerder is aangegeven, is het programma &man.mail.1;
 	  van origine niet ontworpen om met bijlagen om te gaan, dus
 	  behandelt het deze slecht.  Nieuwere <acronym>MUA</acronym>s
 	  zoals <application>mutt</application> gaan veel intelligenter
 	  met bijlagen om.  Maar indien het programma <command>mail
 	    </command> nog steeds geprefereerd wordt, kan de port
 	  <filename role="package">converters/mpack</filename> van
 	  aanzienlijk nut zijn.</para>
       </note>
     </sect2>
 
     <sect2 id="mutt-command">
       <title>mutt</title>
 
       <para><application>mutt</application> is een kleine doch zeer
 	krachtige mail user agent, met uitstekende mogelijkheden,
 	waaronder:</para>
 
       <itemizedlist>
 	<listitem>
 	  <para>De mogelijkheid om berichten te threaden;</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>PGP-ondersteuning voor het digitaal ondertekenen en
 	    versleutelen van email;</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>MIME-ondersteuning;</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Maildir-ondersteuning;</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Erg goed aan te passen.</para>
 	</listitem>
       </itemizedlist>
 
       <para>Al deze eigenschappen zorgen ervoor dat <application>mutt
 	  </application> een van de meest geavanceerde beschikbare mail
 	user agents is.  Op <ulink url="http://www.mutt.org"></ulink>
 	staat meer informatie.</para>
 
       <para>De stabiele versie van <application>mutt</application> kan
 	geïnstalleerd worden door de port <filename
 	  role="package">mail/mutt</filename> te gebruiken, terwijl de
 	huidige ontwikkelaarsversie geïnstalleerd kan worden via de
 	port <filename role="package">mail/mutt-devel</filename>.  Nadat
 	de port is geïnstalleerd, kan
 	<application>mutt</application> gestart worden met het volgende
 	commando:</para>
 
       <screen>&prompt.user; <userinput>mutt</userinput></screen>
 
       <para><application>mutt</application> zal automatisch de inhoud
 	van de gebruikerspostbus in <filename
 	  class="directory">/var/mail</filename> lezen en de inhoud
 	weergeven indien van toepassing.  Indien er geen mails gevonden
 	zijn in de gebruikerspostbus, zal <application>mutt
 	  </application> wachten voor opdrachten van de gebruiker.  Het
 	onderstaande voorbeeld laat zien hoe <application>mutt
 	  </application> een lijst berichten weergeeft:</para>
 
       <mediaobject>
 	<imageobject>
 	  <imagedata fileref="mail/mutt1" format="PNG"/>
 	</imageobject>
       </mediaobject>
 
       <para>Selecteer om een email te lezen deze met de cursortoetsen, en sla de
 	toets <keycap>Enter</keycap> aan.  Een voorbeeld waarbij
 	<application>mutt</application> email laat zien staat hieronder:</para>
 
       <mediaobject>
 	<imageobject>
 	  <imagedata fileref="mail/mutt2" format="PNG"/>
 	</imageobject>
       </mediaobject>
 
       <para>Net zoals het commando &man.mail.1; staat <application>mutt
 	  </application> gebruikers toe om alleen de afzender alsook alle
 	ontvangers te beantwoorden.  Om alleen de afzender van de email
 	te antwoorden, wordt de toets <keycap>r</keycap> gebruikt.  Om
 	aan een groep te antwoorden, welke aan zowel de originele
 	afzender als aan alle berichtontvangers wordt gestuurd, wordt de
 	toets <keycap>g</keycap> gebruikt.</para>
 
       <note>
 	<para><application>mutt</application> maakt gebruikt van het
 	  programma &man.vi.1; als tekstverwerker voor het aanmaken en
 	  beantwoorden van emails.  De gebruiker kan dit aanpassen door
 	  een eigen <filename>.muttrc</filename> aan te maken in hun
 	  thuismap en de variabele <literal>editor</literal> of de
 	  omgevingsvariabele <envar>EDITOR</envar> aan te passen.  Zie
 	  <ulink url="http://www.mutt.org/"></ulink> voor meer
 	  informatie over het instellen van
 	  <application>mutt</application>.</para>
       </note>
 
       <para>Voor het opstellen van een nieuw mailbericht wordt de toets
 	<keycap>m</keycap> gebruikt.  Nadat er een geldig bericht is
 	gegeven, start <application>mutt</application> &man.vi.1; op en
 	kan de mail geschreven worden.  Nadat de inhoud van de mail is
 	geschreven, zal <application>mutt</application> nadat <command>
 	  vi</command> verlaten is, zichzelf hervatten en een
 	overzichtsscherm van de te verzenden mail afbeelden.  Om de mail
 	te versturen wordt de toets <keycap>y</keycap> gebruikt.  Een
 	voorbeeld van het overzichtsscherm is hieronder te zien:</para>
 
       <mediaobject>
 	<imageobject>
 	  <imagedata fileref="mail/mutt3" format="PNG"/>
 	</imageobject>
       </mediaobject>
 
       <para><application>mutt</application> bevat ook uitgebreide hulp,
 	welke in de meeste menu's geactiveerd kan worden door de toets
 	<keycap>?</keycap> aan te slaan.  De bovenste regel geeft ook
 	de relevante toetsen aan.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="alpine-command">
       <title>alpine</title>
 
       <para><application>alpine</application> richt zich op de beginnende
 	gebruiker, maar bevat ook geavanceerde mogelijkheden.</para>
 
       <warning>
 	<para>Er zijn in het verleden verschillende kwetsbaarheden voor
 	  <application>alpine</application> ontdekt, welke aanvallers op
 	  afstand in staat stelden om willekeurige code als gebruikers
 	  op het lokale systeem uit te voeren, door een speciaal
 	  voorbereide email te versturen.  Alle
 	  <emphasis>bekende</emphasis> problemen van dit type zijn
 	  gerepareerd, maar de code van <application>alpine</application>
 	  is op een zeer onveilige manier geschreven en de
 	  beveiligingsofficier van &os; gelooft dat het waarschijnlijk
 	  is dat er nog meer onontdekte kwetsbaarheden zijn.  Installeer
 	  <application>alpine</application> op eigen risico.</para>
       </warning>
 
       <para>De huidige versie van <application>alpine</application> kan
 	door middel van de port
 	<filename role="package">mail/alpine</filename>
 	geïnstalleerd worden.  Wanneer de port geïnstalleerd
 	is, kan <application>alpine</application> met het volgende
 	commando gestart worden:</para>
 
       <screen>&prompt.user; <userinput>alpine</userinput></screen>
 
       <para>De eerste keer dat <application>alpine</application> wordt
 	gedraaid geeft het een welkomstpagina met een korte introductie
 	weer, alsmede een verzoek van het ontwikkelteam van
 	<application>alpine</application> om een anoniem emailbericht te
 	versturen wat ze in staat stelt om te beoordelen hoeveel
 	gebruikers hun client gebruiken.  Druk op <keycap>Enter</keycap>
 	om dit anonieme bericht te versturen, of druk op
 	<keycap>E</keycap> om het welkomstscherm te verlaten zonder een
 	anoniem bericht te versturen.  Een voorbeeld van het
 	welkomstscherm is hieronder te zien:</para>
 
       <mediaobject>
 	<imageobject>
 	  <imagedata fileref="mail/pine1" format="PNG"/>
 	</imageobject>
       </mediaobject>
 
       <para>Vervolgens wordt het hoofdmenu getoond, waarin gemakkelijk
 	met de cursortoetsen kan worden genavigeerd.  Dit hoofdmenu
 	biedt afkortingen voor het schrijven van nieuwe mail, het
 	doorbladeren van mailmappen, en zelfs het beheren van het
 	adresboek.  Onder het hoofdmenu worden relevante
 	toetscombinaties voor de huidige taak getoond.</para>
 
       <para>De standaardmap die door <application>alpine</application>
 	wordt geopend is de <filename class="directory">inbox</filename>.
 	Gebruik de toets <keycap>I</keycap> om de berichtenindex te
 	zien, of selecteer de optie <guimenuitem>MESSAGE
 	  INDEX</guimenuitem> zoals hieronder te zien is:</para>
 
       <mediaobject>
 	<imageobject>
 	  <imagedata fileref="mail/pine2" format="PNG"/>
 	</imageobject>
       </mediaobject>
 
       <para>De berichtenindex geeft de berichten in de huidige map weer,
 	en kan met de cursortoetsen worden genavigeerd.  Gemarkeerde
 	berichten kunnen worden gelezen door op <keycap>Enter</keycap>
 	te drukken.</para>
 
       <mediaobject>
 	<imageobject>
 	  <imagedata fileref="mail/pine3" format="PNG"/>
 	</imageobject>
       </mediaobject>
 
       <para>In onderstaand screenshot wordt een voorbeeldbericht door
 	<application>alpine</application> weergegeven.  Toetsencombinaties
 	worden ter referentie aan de onderkant van het scherm
 	weergegeven.  Een voorbeeld van een van deze combinaties is de
 	toets <keycap>r</keycap>, welke de <acronym>MUA</acronym>
 	vertelt op het huidige bericht te antwoorden.</para>
 
       <mediaobject>
 	<imageobject>
 	  <imagedata fileref="mail/pine4" format="PNG"/>
 	</imageobject>
       </mediaobject>
 
       <para>Voor het beantwoorden van een bericht wordt in
 	<application>alpine</application> gebruikt gemaakt van de
 	tekstverwerker <application>pico</application>, welke standaard
 	bij <application>alpine</application> wordt geïnstalleerd.
 	Het programma <application>pico</application> maakt het
 	gemakkelijk om in het bericht te navigeren en is meer
 	vergevingsgezind voor nieuwe gebruikers dan &man.vi.1; of
 	&man.mail.1;.  Wanneer het antwoord voltooid is, kan het bericht
 	worden verzonden door <keycombo
 	  action="simul"><keycap>Ctrl</keycap><keycap>X</keycap></keycombo>
 	te gebruiken.  Het programma <application>alpine</application> zal
 	om bevestiging vragen.</para>
 
       <mediaobject>
 	<imageobject>
 	  <imagedata fileref="mail/pine5" format="PNG"/>
 	</imageobject>
       </mediaobject>
 
       <para>Het programma <application>alpine</application> kan worden
 	aangepast door de optie <guimenuitem>SETUP</guimenuitem> van het
 	hoofdmenu te gebruiken.  Raadpleeg <ulink
 	  url="http://www.washington.edu/pine/"></ulink> voor meer
 	informatie.</para>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="mail-fetchmail">
     <sect1info>
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <firstname>Marc</firstname>
 	  <surname>Silver</surname>
 	  <contrib>Bijgedragen door </contrib>
 	</author>
       </authorgroup>
     </sect1info>
 
     <title>fetchmail gebruiken</title>
 
     <indexterm><primary>fetchmail</primary></indexterm>
 
     <para><application>fetchmail</application> is een volwaardige
       client voor <acronym>IMAP</acronym> en <acronym>POP</acronym>
       welke gebruikers in staat stelt om automatisch mail van <acronym>
 	IMAP</acronym>- en <acronym> POP</acronym>-servers op afstand
       naar plaatselijke postbussen te downloaden; daar kan het
       gemakkelijker worden benaderd.  <application>fetchmail
 	</application> kan met de port <filename
 	role="package">mail/fetchmail</filename> worden
       geïnstalleerd, en biedt verschillende mogelijkheden,
       waaronder:</para>
 
     <itemizedlist>
       <listitem>
 	<para>Ondersteuning voor <acronym>POP3</acronym>,
 	  <acronym>APOP</acronym>, <acronym>KPOP</acronym>,
 	  <acronym>IMAP</acronym>, <acronym>ETRN</acronym>, en
 	  <acronym>ODMR</acronym> protocollen.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>De mogelijkheid om mail via <acronym>SMTP</acronym> door
 	  te sturen, wat filteren, doorsturen, en aliassen toestaat om
 	  normaal te functioneren.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Kan in daemon-modus gedraaid worden om periodiek op
 	  nieuwe berichten te controleren.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Kan verschillende postbussen ophalen en ze afhankelijk
 	  van de instellingen naar verschillende plaatselijke
 	  gebruikers doorsturen.</para>
       </listitem>
     </itemizedlist>
 
     <para>Hoewel het niet de bedoeling van dit document is om alle
       mogelijkheden van <application>fetchmail</application> uit te
       leggen, zullen sommige basismogelijkheden worden uitgelegd.  Het
       gereedschap <application>fetchmail</application> heeft een
       instellingenbestand <filename>.fetchmailrc</filename> nodig om
       correct te kunnen werken.  Dit bestand bevat zowel informatie
       over de server als de inloggegevens.  Vanwege de gevoelige aard
       van de inhoud van dit bestand is het aan te raden om het met het
       volgende commando alleen leesbaar te maken voor de eigenaar ervan
       :</para>
 
     <screen>&prompt.user; <userinput>chmod 600 .fetchmailrc</userinput></screen>
 
     <para>Het volgende <filename>.fetchmailrc</filename> dient als een
       voorbeeld voor het downloaden van een postbus van een enkele
       gebruiker via <acronym>POP</acronym>.  Het vertelt <application>
 	fetchmail</application> om met <hostid
 	role="fqdn">example.com</hostid> te verbinden als gebruiker
       <username>joesoap</username> met wachtwoord <literal>XXX
 	</literal>.  Dit voorbeeld gaat ervan uit dat de gebruiker
       <username>joesoap</username> ook een gebruiker is op het
       plaatselijke systeem.</para>
 
     <programlisting>poll example.com protocol pop3 username "joesoap" password "XXX"</programlisting>
 
     <para>Het volgende voorbeeld legt verbinding met meerdere <acronym>
 	POP</acronym>- en <acronym>IMAP</acronym>-servers en stuurt de
       mail door naar verschillende plaatselijke gebruikers indien van
       toepassing:</para>
 
     <programlisting>poll example.com proto pop3:
 user "joesoap", with password "XXX", is "jsoap" here;
 user "andrea", with password "XXXX";
 poll example2.net proto imap:
 user "john", with password "XXXXX", is "myth" here;</programlisting>
 
     <para>Het gereedschap <application>fetchmail</application> kan in
       daemon-modus worden gedraaid met de vlag <option>-d</option>
       gevolgd door het interval (in seconden) waarmee <application>
 	fetchmail</application> de servers die in het bestand
       <filename>.fetchmailrc</filename> vermeld staan dient te vragen.
       Het volgende voorbeeld zorgt ervoor dat <application>fetchmail
 	</application> elke 600 seconden vraagt:</para>
 
     <screen>&prompt.user; <userinput>fetchmail -d 600</userinput></screen>
 
     <para>Meer informatie over <application>fetchmail</application> is
       te vinden op <ulink url="http://fetchmail.berlios.de/"></ulink>.</para>
   </sect1>
 
   <sect1 id="mail-procmail">
     <sect1info>
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <firstname>Marc</firstname>
 	  <surname>Silver</surname>
 	  <contrib>Bijgedragen door </contrib>
 	</author>
       </authorgroup>
     </sect1info>
 
     <title>procmail gebruiken</title>
 
     <indexterm><primary>procmail</primary></indexterm>
 
     <para>Het gereedschap <application>procmail</application> is een
       zeer krachtig gereedschap voor het filteren van binnenkomende
       mail.  Het stelt gebruikers in staat om <quote>regels</quote> te
       definiëren welke aan binnenkomende mail gekoppeld kunnen
       worden om specifieke taken uit te voeren of om de mail naar
       alternatieve postbussen en/of emailadressen door te sturen.
       <application>procmail</application> kan met de port <filename
 	role="package">mail/procmail</filename> geïnstalleerd
       worden.  Eenmaal geïnstalleerd kan het direct met de meeste
       <acronym>MTA</acronym>s geïntegreerd worden; raadpleeg de
       documentatie van de <acronym>MTA</acronym> voor meer informatie.
       Als alternatief kan <application>procmail</application>
       geïntegreerd worden door de volgende regel aan het bestand
       <filename>.forward</filename> in de thuismap van de gebruiker
       die <application>procmail</application> gebruikt toe te voegen:</para>
 
     <programlisting>"|exec /usr/local/bin/procmail || exit 75"</programlisting>
 
     <para>De volgende sectie geeft wat basisregels van <application>
 	procmail</application>met een korte beschrijving ervan.  Deze,
       en andere, regels dienen in het bestand
       <filename>.procmailrc</filename> geplaatst te worden, welke zich
       in de thuismap van de gebruiker dient te bevinden.</para>
 
     <para>De meerderheid van deze regels kan ook in de hulppagina
       &man.procmailex.5; gevonden worden.</para>
 
     <para>Stuur alle mail van <email>user@example.com</email> door naar
       het externe adres <email
       role="nolink">goodmail@example2.com</email>:</para>
 
     <programlisting>:0
 * ^From.*user@example.com
 ! goodmail@example2.com</programlisting>
 
     <para>Stuur alle mails korten dan 1000 bytes door naar het externe
       adres <email role="nolink">goodmail@example2.com</email>:</para>
 
     <programlisting>:0
 * &lt; 1000
 ! goodmail@example2.com</programlisting>
 
     <para>Stuur alle mail verzonden aan
       <email>alternate@example.com</email> door naar een postbus
       <filename>alternate</filename>:</para>
 
     <programlisting>:0
 * ^TOalternate@example.com
 alternate</programlisting>
 
     <para>Stuur alle mail met het onderwerp <quote>Spam</quote> door
       naar <filename>/dev/null</filename>:</para>
 
     <programlisting>:0
 ^Subject:.*Spam
 /dev/null</programlisting>
 
     <para>Een handig recept dat binnenkomende <hostid
 	role="domainname">&os;.org</hostid> mailinglijsten parseert en
       elke lijst in en eigen postbus plaatst:</para>
 
     <programlisting>:0
 * ^Sender:.owner-freebsd-\/[^@]+@FreeBSD.ORG
 {
 	LISTNAME=${MATCH}
 	:0
 	* LISTNAME??^\/[^@]+
 	FreeBSD-${MATCH}
 }</programlisting>
   </sect1>
 </chapter>
Index: translations/nl_NL.ISO8859-1/books/handbook/network-servers/chapter.xml
===================================================================
--- translations/nl_NL.ISO8859-1/books/handbook/network-servers/chapter.xml	(revision 40366)
+++ translations/nl_NL.ISO8859-1/books/handbook/network-servers/chapter.xml	(revision 40367)
@@ -1,6179 +1,6181 @@
 <?xml version="1.0" encoding="iso-8859-1" standalone="no"?>
 <!--
      The FreeBSD Dutch Documentation Project
 
      $FreeBSD$
 
      %SOURCE%	en_US.ISO8859-1/books/handbook/network-servers/chapter.xml
-     %SRCID%	39631
+     %SRCID%	40247
 -->
 
 <chapter id="network-servers">
   <chapterinfo>
     <authorgroup>
       <author>
 	<firstname>Murray</firstname>
 	<surname>Stokely</surname>
 	<contrib>Gereorganiseerd door </contrib>
       </author>
     </authorgroup>
     <!-- 23 July 2004 -->
     <authorgroup>
       <author>
 	<firstname>Siebrand</firstname>
 	<surname>Mazeland</surname>
 	<contrib>Vertaald door </contrib>
       </author>
       <author>
 	<firstname>René</firstname>
 	<surname>Ladan</surname>
       </author>
     </authorgroup>
   </chapterinfo>
 
   <title>Netwerkdiensten</title>
 
   <sect1 id="network-servers-synopsis">
     <title>Overzicht</title>
 
     <para>Dit hoofdstuk behandelt een aantal veelgebruikte
       netwerkdiensten op &unix; systemen.  Er wordt ingegaan op de
       installatie, het instellen, testen en beheren van verschillende
       typen netwerkdiensten.  Overal in dit hoofdstuk staan
       voorbeeldbestanden met instellingen waar de lezer zijn voordeel
       mee kan doen.</para>
 
     <para>Na het lezen van dit hoofdstuk weet de lezer:</para>
 
     <itemizedlist>
       <listitem>
 	<para>Hoe om te gaan met de <application>inetd</application>
 	  daemon;</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Hoe een netwerkbestandssysteem opgezet kan worden;</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Hoe een netwerkinformatiedienst (NIS) opgezet kan worden
 	  voor het delen van gebruikersaccounts;</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Hoe automatische netwerkinstellingen gemaakt kunnen
 	  worden met DHCP;</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Hoe een domeinnaam server opgezet kan worden;</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Hoe een <application>Apache</application> HTTP Server
 	  opgezet kan worden;</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Hoe een File Transfer Protocol (FTP) Server opgezet kan
 	  worden;</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Hoe een bestand-- en printserver voor &windows;
 	  cliënten opgezet kan worden met
 	  <application>Samba</application>;</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Hoe datum en tijd gesynchroniseerd kunnen worden en hoe
 	  een tijdserver opgezet kan worden met het NTP-protocol.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Hoe het standaard log-daemon <command>syslogd</command> in
 	  te stellen om logs van hosts op afstand te accepteren.</para>
       </listitem>
     </itemizedlist>
 
     <para>Veronderstelde voorkennis:</para>
 
     <itemizedlist>
       <listitem>
 	<para>Basisbegrip van de scripts in
 	  <filename>/etc/rc</filename>;</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Bekend zijn met basis netwerkterminologie;</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Kennis van de installatie van software van derde partijen
 	  (<xref linkend="ports"/>).</para>
       </listitem>
     </itemizedlist>
   </sect1>
 
   <sect1 id="network-inetd">
     <sect1info>
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <firstname>Chern</firstname>
 	  <surname>Lee</surname>
 	  <contrib>Bijgedragen door </contrib>
 	</author>
       </authorgroup>
 
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <contrib>Bijgewerkt door </contrib>
 	  <othername>The &os; Documentation Project</othername>
 	</author>
       </authorgroup>
     </sect1info>
 
     <title>De <application>inetd</application>
       <quote>Super-Server</quote></title>
 
     <sect2 id="network-inetd-overview">
       <title>Overzicht</title>
 
       <para>&man.inetd.8; wordt soms de
 	<quote>Internet Super-Server</quote> genoemd, omdat het
 	verbindingen voor meerdere diensten beheert.  Als door
 	<application>inetd</application> een verbinding wordt ontvangen,
 	bepaalt die voor welk programma de verbinding bedoeld is,
 	splitst het dat proces af en delegeert de socket (het programma
 	wordt gestart met de socket van de dienst als zijn
 	standaardinvoer, -uitvoer en -foutbeschrijvingen).  Het draaien
 	van <application>inetd</application> voor servers die niet veel
 	gebruikt worden kan de algehele werklast verminderen in
 	vergelijking met het draaien van elke daemon individueel in
 	stand-alone modus.</para>
 
       <para><application>inetd</application> wordt primair gebruikt om
 	andere daemons aan te roepen, maar het handelt een aantal
 	triviale protocollen direct af, zoals
 	<application>chargen</application>,
 	<application>auth</application> en
 	<application>daytime</application>.</para>
 
       <para>In deze paragraaf worden de basisinstellingen van
 	<application>inetd</application> behandeld met de opties vanaf
 	de commandoregel en met het instellingenbestand
 	<filename>/etc/inetd.conf</filename>.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="network-inetd-settings">
       <title>Instellingen</title>
 
       <para><application>inetd</application> wordt gestart door het
 	&man.rc.8;-systeem.  De
 	optie <literal>inetd_enable</literal> staat standaard op
 	<literal>NO</literal>, maar kan tijdens de installatie door
 	<application>sysinstall</application> worden aangezet.  Door het
 	plaatsen van</para>
 
       <programlisting>inetd_enable="YES"</programlisting>
 
       <para>of</para>
 
       <programlisting>inetd_enable="NO"</programlisting>
 
       <para>in <filename>/etc/rc.conf</filename> wordt
 	<application>inetd</application> bij het opstarten van een
 	systeem wel of niet ingeschakeld.  Het commando:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>/etc/rc.d/inetd rcvar</userinput></screen>
 
       <para>kan gedraaid worden om de huidige effectieve instellingen
 	weer te geven.</para>
 
       <para>Dan kunnen er ook nog een aantal commandoregelopties aan
 	<application>inetd</application> meegegeven worden met de optie
 	<literal>inetd_flags</literal>.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="network-inetd-cmdline">
       <title>Commandoregelopties</title>
 
       <para>Zoals de meeste serverdaemons heeft
 	<application>inetd</application> een aantal opties die
 	doorgegeven kunnen worden om het gedrag aan te passen.  Zie de
 	handleidingpagina &man.inetd.8; voor een volledige lijst van de
 	opties.</para>
 
       <para>Opties kunnen door middel van de optie
 	<literal>inetd_flags</literal> in
 	<filename>/etc/rc.conf</filename> aan
 	<application>inetd</application> worden doorgegeven.  Standaard
 	staat <literal>inetd_flags</literal> ingesteld op
 	<literal>-wW -C 60</literal>, dat TCP-wrapping aanzet voor de
 	diensten van <application>inetd</application>, en voorkomt dat
 	elk enkelvoudig IP-adres enige dienst meer dan 60 keer per
 	minuut opvraagt.</para>
 
       <para>Ook al worden er hieronder rate-limiting opties besproken,
 	beginnende gebruikers kunnen blij zijn met het feit dat deze
 	parameters gewoonlijk niet hoeven te worden aangepast.  Deze
 	opties kunnen interessant zijn wanneer er een buitensporige
 	hoeveelheid verbindingen worden opgezet.  Een volledige lijst
 	van opties staat in de hulppagina &man.inetd.8;.</para>
 
       <variablelist>
 	<varlistentry>
 	  <term>-c maximum</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para>Geeft het maximale aantal gelijktijdige verzoeken voor
 	      iedere dienst aan.  De standaard is ongelimiteerd.  Kan
 	      per dienst ter zijde geschoven worden met de parameter
 	      <option>max-child</option>.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>-C rate</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para>Geeft het maximale aantal keren aan dat een dienst
 	      vanaf een bepaald IP-adres per minuut aangeroepen kan
 	      worden.  Kan per dienst ter zijde geschoven worden met de
 	      parameter
 	      <option>max-connections-per-ip-per-minute</option>.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>-R rate</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para>Geeft het maximale aantal keren aan dat een dienst
 	      per minuut aangeroepen kan worden.  De standaard is 256.
 	      De instelling <literal>0</literal> geeft aan dat er geen
 	      limiet is.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>-s maximum</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para>Specificeert het maximaal aantal keer per minuut dat
 	      een dienst aangeroepen kan worden vanuit een enkelvoudig
 	      IP-adres; de standaard is onbeperkt.  Kan worden
 	      overstemd op een per-dienst-basis met de parameter
 	      <option>max-child-per-ip</option>.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
       </variablelist>
     </sect2>
 
     <sect2 id="network-inetd-conf">
       <title><filename>inetd.conf</filename></title>
 
       <para>De instellingen van <application>inetd</application>
 	worden beheerd in <filename>/etc/inetd.conf</filename>.</para>
 
       <para>Als er een wijziging wordt aangebracht in
 	<filename>/etc/inetd.conf</filename>, dan kan
 	<application>inetd</application> gedwongen worden om de
 	instellingen opnieuw in te lezen door dit commando te draaien:</para>
 
       <example id="network-inetd-reread">
 	<title>Het instellingenbestand van <application>inetd</application>
 	  herladen</title>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>/etc/rc.d/inetd reload</userinput></screen>
       </example>
 
       <para>Iedere regel in het bestand met instellingen heeft
 	betrekking op een individuele daemon.  Commentaar wordt vooraf
 	gegaan door een <literal>#</literal>.  De opmaak van elke regel
 	van <filename>/etc/inetd.conf</filename> is als volgt:</para>
 
       <programlisting>service-name
 socket-type
 protocol
 {wait|nowait}[/max-child[/max-connections-per-ip-per-minute[/max-child-per-ip]]]
 user[:group][/login-class]
 server-program
 server-program-arguments</programlisting>
 
       <para>Een voorbeeldregel voor de daemon &man.ftpd.8; met IPv4 kan
 	eruit zien als:</para>
 
       <programlisting>ftp     stream  tcp     nowait  root    /usr/libexec/ftpd       ftpd -l</programlisting>
 
       <variablelist>
 	<varlistentry>
 	  <term>service-name</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para>Dit is de dienstnaam van een daemon.  Die moet
 	      overeenkomen met een dienst uit
 	      <filename>/etc/services</filename>.  Hiermee kan de
 	      poort waarop <application>inetd</application> moet
 	      luisteren aangegeven worden.  Als er een nieuwe dienst
 	      wordt gemaakt, moet die eerst in
 	      <filename>/etc/services</filename> gezet worden.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>socket-type</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para>Dit is <literal>stream</literal>,
 	      <literal>dgram</literal>, <literal>raw</literal> of
 	      <literal>seqpacket</literal>.  <literal>stream</literal>
 	      moet gebruikt worden voor verbindingsgebaseerde
 	      TCP-daemons, terwijl <literal>dgram</literal> wordt
 	      gebruikt voor daemons die gebruik maken van het
 	      transportprotocol <acronym>UDP</acronym>.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>protocol</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para>Een van de volgende:</para>
 
 	    <informaltable frame="none" pgwide="1">
 	      <tgroup cols="2">
 		<thead>
 		  <row>
 		    <entry>Protocol</entry>
 
 		    <entry>Toelichting</entry>
 		  </row>
 		</thead>
 
 		<tbody>
 		  <row>
 		    <entry>tcp, tcp4</entry>
 
 		    <entry>TCP IPv4</entry>
 		  </row>
 
 		  <row>
 		    <entry>udp, udp4</entry>
 
 		    <entry>UDP IPv4</entry>
 		  </row>
 
 		  <row>
 		    <entry>tcp6</entry>
 
 		    <entry>TCP IPv6</entry>
 		  </row>
 
 		  <row>
 		    <entry>udp6</entry>
 
 		    <entry>UDP IPv6</entry>
 		  </row>
 
 		  <row>
 		    <entry>tcp46</entry>
 
 		    <entry>Zowel TCP IPv4 als v6</entry>
 		  </row>
 
 		  <row>
 		    <entry>udp46</entry>
 
 		    <entry>Zowel UDP IPv4 als v6</entry>
 		  </row>
 		</tbody>
 	      </tgroup>
 	    </informaltable>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>{wait|nowait}[/max-child[/max-connections-per-ip-per-minute[/max-child-per-ip]]]</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para><option>wait|nowait</option> geeft aan of de daemon
 	      die door <application>inetd</application> wordt
 	      aangesproken zijn eigen sockets kan afhandelen of niet.
 	      <option>dgram</option> sockettypen moeten de optie
 	      <option>wait</option> gebruiken, terwijl streamsocket
 	      daemons, die meestal multi-threaded zijn, de optie
 	      <option>nowait</option> horen te gebruiken.
 	      <option>wait</option> geeft meestal meerdere sockets aan
 	      een daemon, terwijl <option>nowait</option> een kinddaemon
 	      draait voor iedere nieuwe socket.</para>
 
 	    <para>Het maximum aantal kinddaemons dat
 	      <application>inetd</application> mag voortbrengen kan
 	      ingesteld worden met de optie <option>max-child</option>.
 	      Als een limiet van tien instanties van een bepaalde
 	      daemon gewenst is, dan zou er <literal>/10</literal>
 	      achter <option>nowait</option> gezet worden.  Door
 	      <literal>/0</literal> wordt een onbeperkt aantal kinderen
 	      toegestaan.</para>
 
 	    <para>Naast <option>max-child</option> zijn er nog twee
 	      andere opties waarmee het maximale aantal verbindingen van
 	      een bepaalde plaats naar een daemon ingesteld kan worden.
 	      <option>max-connections-per-ip-per-minute</option> beperkt
 	      het aantal verbindingen per minuut voor enig IP-adres, een
 	      waarde van tien betekent hier dat er van ieder IP-adres
 	      maximaal tien verbindingen naar een bepaalde dienst tot
 	      stand gebracht kunnen worden.
 	      <option>max-child-per-ip</option> beperkt het aantal
 	      kindprocessen dat namens enig IP-adres op enig moment
 	      gestart kan worden.  Deze opties kunnen zijn nuttig om
 	      bedoeld en onbedoeld buitensporig bronnengebruik van en
 	      Denial of Service (DoS) aanvallen op een machine te
 	      voorkomen.</para>
 
 	    <para>In dit veld is één van
 	      <option>wait</option> of <option>nowait</option>
 	      verplicht.  <option>max-child</option>,
 	      <option>max-connections-per-ip-per-minute</option> en
 	      <option>max-child-per-ip</option> zijn optioneel.</para>
 
 	    <para>Een stream-type multi-threaded daemon zonder
 	      één van de limieten
 	      <option>max-child</option>,
 	      <option>max-connections-per-ip-per-minute</option> of
 	      <option>max-child-per-ip</option> is eenvoudigweg:
 	      <literal>nowait</literal>.</para>
 
 	    <para>Dezelfde daemon met een maximale limiet van tien
 	      daemons zou zijn: <literal>nowait/10</literal>.</para>
 
 	    <para>Dezelfde instellingen met een limiet van twintig
 	      verbindingen per IP-adres per minuut en een totaal maximum
 	      van tien kinddaemons zou zijn:
 	      <literal>nowait/10/20</literal>.</para>
 
 	    <para>Deze opties worden allemaal gebruikt door de
 	      standaardinstellingen van de daemon &man.fingerd.8;:</para>
 
 	    <programlisting>finger stream  tcp     nowait/3/10 nobody /usr/libexec/fingerd fingerd -s</programlisting>
 
 	    <para>Als afsluiting, een voorbeeld in dit veld met een
 	      maximum van 100 kinderen in totaal, met een maximum van 5
 	      voor enig IP-adres zou zijn:
 	      <literal>nowait/100/0/5</literal>.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>user</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para>Dit is de gebruikersnaam waar een daemon onder
 	      draait.  Daemons draaien meestal als de gebruiker
 	      <username>root</username>.  Om veiligheidsredenen draaien
 	      sommige daemons onder de gebruiker
 	      <username>daemon</username> of de gebruiker met de minste
 	      rechten: <username>nobody</username>.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>server-program</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para>Het volledige pad van de daemon die uitgevoerd moet
 	      worden als er een verbinding wordt ontvangen.  Als de
 	      daemon een dienst is die door
 	      <application>inetd</application> intern wordt geleverd,
 	      dan moet de optie <option>internal</option> gebruikt
 	      worden.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term>server-program-arguments</term>
 
 	  <listitem>
 	    <para>Deze optie werkt samen met de optie
 	      <option>server-program</option> en hierin worden de
 	      argumenten ingesteld, beginnend met
 	      <literal>argv[0]</literal>, die bij het starten aan de
 	      daemon worden meegegeven.  Als
 	      <command>mijndaemon -d</command> de commandoregel is,
 	      dan zou <literal>mijndaemon -d</literal> de waarde van
 	      <option>server-program-arguments</option> zijn.  Hier
 	      geldt ook dat als de daemon een interne dienst is, hier
 	      de optie <option>internal</option> moet worden.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
       </variablelist>
     </sect2>
 
     <sect2 id="network-inetd-security">
       <title>Beveiliging</title>
 
       <para>Afhankelijk van keuzes gemaakt tijdens de installatie,
 	kunnen veel van de diensten van <application>inetd</application>
 	standaard ingeschakeld zijn.  Het is verstandig te overwegen om
 	een daemon dat niet noodzakelijk is uit te schakelen.  Plaats
 	een <literal>#</literal> voor de daemon in
 	<filename>/etc/inetd.conf</filename> en <link
 	  linkend="network-inetd-reread">herlaad vervolgens de
 	instellingen van inetd</link>.  Sommige daemons, zoals
 	<application>fingerd</application>, zijn wellicht helemaal niet
 	gewenst omdat ze informatie geven die nuttig kan zijn voor een
 	aanvaller.</para>
 
       <para>Sommige daemons zijn zich niet echt bewust van beveiliging
 	en hebben lange of niet bestaande timeouts voor
 	verbindingspogingen.  Hierdoor kan een aanvaller langzaam veel
 	verbindingen maken met een daemon en zo beschikbare bronnen
 	verzadigen.  Het is verstandig voor die daemons de limietopties
 	<option>max-connections-per-ip-per-minute</option>,
 	<option>max-child</option> of <option>max-child-per-ip</option>
 	te gebruiken als ze naar uw smaak teveel verbindingen hebben.</para>
 
       <para>TCP-wrapping staat standaard aan.  Er staat meer informatie
 	over het zetten van TCP-restricties op de verschillende daemons
 	die door <application>inetd</application> worden aangesproken
 	in &man.hosts.access.5;.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="network-inetd-misc">
       <title>Allerlei</title>
 
       <para><application>daytime</application>,
 	<application>time</application>,
 	<application>echo</application>,
 	<application>discard</application>,
 	<application>chargen</application> en
 	<application>auth</application> zijn allemaal interne diensten
 	van <application>inetd</application>.</para>
 
       <para>De dienst <application>auth</application> biedt
 	identiteitsnetwerkdiensten en is tot op een bepaald niveau
 	instelbaar, terwijl de anderen eenvoudigweg aan of uit staan.</para>
 
       <para>Meer diepgaande informatie staat in &man.inetd.8;.</para>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="network-nfs">
     <sect1info>
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <firstname>Tom</firstname>
 	  <surname>Rhodes</surname>
 	  <contrib>Gereorganiseerd en verbeterd door </contrib>
 	</author>
       </authorgroup>
 
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <firstname>Bill</firstname>
 	  <surname>Swingle</surname>
 	  <contrib>Geschreven door </contrib>
 	</author>
       </authorgroup>
     </sect1info>
 
     <title>Netwerkbestandssysteem (NFS)</title>
 
     <indexterm><primary>NFS</primary></indexterm>
 
     <para>Het Netwerkbestandssysteem (Network File System) is een van
       de vele bestandssystemen die &os; ondersteunt.  Het staat ook wel
       bekend als <acronym role="Network File System">NFS</acronym>.
       Met <acronym role="Network File System">NFS</acronym> is het
       mogelijk om mappen en bestanden met anderen in een netwerk te
       delen.  Door het gebruik van <acronym
 	role="Network File System">NFS</acronym> kunnen gebruikers en
       programma's bij bestanden op andere systemen op bijna dezelfde
       manier als bij hun eigen lokale bestanden.</para>
 
     <para>De grootste voordelen van <acronym>NFS</acronym> zijn:</para>
 
     <itemizedlist>
       <listitem>
 	<para>Lokale werkstations gebruiken minder schijfruimte omdat
 	  veel gebruikte data op één machine opgeslagen
 	  kan worden en nog steeds toegankelijk is voor gebruikers via
 	  het netwerk;</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Gebruikers hoeven niet op iedere machine een thuismap te
 	  hebben.  Thuismappen kunnen op de <acronym>NFS</acronym>
 	  server staan en op het hele netwerk beschikbaar zijn;</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Opslagapparaten als floppydisks, CD-ROM drives en
 	  &iomegazip; drives kunnen door andere machines op een netwerk
 	  gebruikt worden.  Hierdoor kan het aantal drives met
 	  verwijderbare media in een netwerk verkleind worden.</para>
       </listitem>
     </itemizedlist>
 
     <sect2>
       <title>Hoe <acronym>NFS</acronym> werkt</title>
 
       <para><acronym>NFS</acronym> bestaat uit tenminste twee
 	hoofdonderdelen: een server en een of meer cliënten.  De
 	cliënt benadert de gegevens die op een servermachine zijn
 	opgeslagen via een netwerk.  Om dit mogelijk te maken moeten er
 	een aantal processen ingesteld en gestart worden.</para>
 
       <para>Op de server moeten de volgende daemons draaien:</para>
       <indexterm>
 	<primary>NFS</primary>
 
 	<secondary>server</secondary>
       </indexterm>
 
       <indexterm>
 	<primary>bestandsserver</primary>
 
 	<secondary>UNIX cliënten</secondary>
       </indexterm>
 
       <indexterm><primary><application>rpcbind</application></primary></indexterm>
 
       <indexterm><primary><application>mountd</application></primary></indexterm>
 
       <indexterm><primary><application>nfsd</application></primary></indexterm>
 
       <informaltable frame="none" pgwide="1">
 	<tgroup cols="2">
 	  <colspec colwidth="1*"/>
 
 	  <colspec colwidth="3*"/>
 
 	  <thead>
 	    <row>
 	      <entry>Daemon</entry>
 
 	      <entry>Beschrijving</entry>
 	    </row>
 	  </thead>
 
 	  <tbody>
 	    <row>
 	      <entry><application>nfsd</application></entry>
 
 	      <entry>De <acronym>NFS</acronym>-daemon die verzoeken van
 		de <acronym>NFS</acronym> cliënten afhandelt.</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry><application>mountd</application></entry>
 
 	      <entry>De <acronym>NFS</acronym> koppeldaemon die
 		doorgestuurde verzoeken van &man.nfsd.8;
 		uitvoert.</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry><application>rpcbind</application></entry>
 
 	      <entry>Deze daemon geeft voor
 		<acronym>NFS</acronym>-cliënten aan welke poort de
 		<acronym>NFS</acronym>-server gebruikt.</entry>
 	    </row>
 	  </tbody>
 	</tgroup>
       </informaltable>
 
       <para>Op de cliënt kan ook een daemon draaien:
 	<application>nfsiod</application>.  De daemon
 	<application>nfsiod</application> handelt verzoeken van de
 	<acronym>NFS</acronym>-server af.  Dit is optioneel en kan de
 	prestaties verbeteren, maar het is niet noodzakelijk voor een
 	normale en correcte werking.  Meer informatie staat in
 	&man.nfsiod.8;.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="network-configuring-nfs">
       <title><acronym>NFS</acronym> instellen</title>
 
       <indexterm>
 	<primary>NFS</primary>
 
 	<secondary>instellen</secondary>
       </indexterm>
 
       <para><acronym>NFS</acronym> instellen gaat redelijk rechtlijnig.
 	Alle processen die moeten draaien kunnen meestarten bij het
 	opstarten door een paar wijzigingen in
 	<filename>/etc/rc.conf</filename>.</para>
 
       <para>Op de <acronym>NFS</acronym> server dienen de volgende
 	opties in <filename>/etc/rc.conf</filename> te staan:</para>
 
       <programlisting>rpcbind_enable="YES"
 nfs_server_enable="YES"
 mountd_flags="-r"</programlisting>
 
       <para><application>mountd</application> start automatisch als de
 	<acronym>NFS</acronym> server is ingeschakeld.</para>
 
       <para>Op de cliënt dient de volgende optie in
 	<filename>/etc/rc.conf</filename> te staan:</para>
 
       <programlisting>nfs_client_enable="YES"</programlisting>
 
       <para>In het bestand <filename>/etc/exports</filename> staat
 	beschreven welke bestandssystemen <acronym>NFS</acronym> moet
 	exporteren (soms heet dat ook wel delen of
 	<quote>sharen</quote>).  Iedere regel in
 	<filename>/etc/exports</filename> slaat op een bestandssysteem
 	dat wordt geëxporteerd en welke machines toegang hebben
 	tot dat bestandssysteem.  Samen met machines die toegang hebben,
 	kunnen ook toegangsopties worden aangegeven.  Er zijn veel
 	opties beschikbaar, maar hier worden er maar een paar
 	beschreven.  Alle opties staan beschreven in
 	&man.exports.5;.</para>
 
       <para>Nu volgen een aantal voorbeelden voor
 	<filename>/etc/exports</filename>:</para>
 
       <indexterm>
 	<primary>NFS</primary>
 
 	<secondary>exportvoorbeelden</secondary>
       </indexterm>
 
       <para>Het volgende voorbeeld geeft een beeld van hoe een
 	bestandssysteem te exporteren, hoewel de instellingen
 	afhankelijk zijn van de omgeving en het netwerk.  Om
 	bijvoorbeeld de map <filename>/cdrom</filename> te exporteren
 	naar drie machines die dezelfde domeinnaam hebben als de server
 	(vandaar dat de machinenamen geef domeinachtervoegsel hebben)
 	of in <filename>/etc/hosts</filename> staan.  De vlag
 	<option>-ro</option> exporteert het bestandssysteem als
 	alleen&ndash;lezen.  Door die vlag kan een ander systeem niet
 	schrijven naar het geëxporteerde bestandssysteem.</para>
 
       <programlisting>/cdrom -ro host1 host2 host3</programlisting>
 
       <para>Het volgende voorbeeld exporteert
 	<filename>/home</filename> naar drie hosts op basis van
 	IP-adres.  Dit heeft zin als er een privaat netwerk bestaat,
 	zonder dat er een <acronym>DNS</acronym> server is ingesteld.
 	Optioneel kan <filename>/etc/hosts</filename> gebruikt worden
 	om interne hostnamen in te stellen.  Er is meer informatie te
 	vinden in &man.hosts.5;.  Met de vlag <option>-alldirs</option>
 	mogen submappen ook koppelpunten zijn.  De submap wordt dan niet
 	feitelijk aangekoppeld, maar de cliënt koppelt dan alleen
 	de submappen aan die verplicht of nodig zijn.</para>
 
       <programlisting>/home  -alldirs  10.0.0.2 10.0.0.3 10.0.0.4</programlisting>
 
       <para>Het volgende voorbeeld exporteert <filename>/a</filename>
 	zo dat twee cliënten uit verschillende domeinen bij het
 	bestandssysteem mogen.  Met de vlag
 	<option>&ndash;maproot=root</option> mag de gebruiker op het
 	andere systeem gegevens naar het geëxporteerde
 	bestandssysteem schrijven als <username>root</username>.  Als
 	de vlag <option>-maproot=root</option> niet wordt gebruikt, dan
 	kan een gebruiker geen bestanden wijzigen op het
 	geëxporteerde bestandssysteem, zelfs niet als een gebruiker
 	daar <username>root</username> is.</para>
 
       <programlisting>/a  -maproot=root  host.example.com box.example.org</programlisting>
 
       <para>Om een cliënt toegang te geven tot een
 	geëxporteerd bestandssysteem, moet die cliënt daar
 	rechten voor hebben.  De cliënt moet daarvoor genoemd
 	worden in <filename>/etc/exports</filename>.</para>
 
       <para>In <filename>/etc/exports</filename> staat iedere regel voor
 	de exportinformatie van één bestandssysteem naar
 	één host.  Per bestandssysteem mag een host maar
 	één keer genoemd worden en mag maar
 	één standaard hebben.  Stel bijvoorbeeld dat
 	<filename>/usr</filename> een enkel bestandssysteem is.  Dan is
 	de volgende <filename>/etc/exports</filename> niet geldig:</para>
 
       <programlisting>># Werkt niet als /usr 1 bestandssysteem is
 /usr/src   client
 /usr/ports client</programlisting>
 
       <para>Eén bestandssysteem, <filename>/usr</filename>,
 	heeft twee regels waarin exports naar dezelfde host worden
 	aangegeven, <hostid>client</hostid>.  In deze situatie is de
 	juiste instelling:</para>
 
       <programlisting>/usr/src /usr/ports  client</programlisting>
 
       <para>De eigenschappen van een bestandssysteem dat naar een
 	bepaalde host wordt geëxporteerd moeten allemaal op
 	één regel staan.  Regels waarop geen cliënt
 	wordt aangegeven worden behandeld als een enkele host.  Dit
 	beperkt hoe bestandssysteem geëxporteerd kunnen worden,
 	maar dat blijkt meestal geen probleem te zijn.</para>
 
       <para>Het volgende voorbeeld is een geldige exportlijst waar
 	<filename>/usr</filename> en <filename>/exports</filename>
 	lokale bestandssystemen zijn:</para>
 
       <programlisting># Exporteer src en ports naar client01 en client02,
 # maar alleen client01 heeft er rootprivileges
 /usr/src /usr/ports -maproot=root    client01
 /usr/src /usr/ports               client02
 # De cliëntmachines hebben rootrechten en kunnen overal aankoppelen
 # op /exports. Iedereen in de wereld kan /exports/obj als alleen-lezen aankoppelen.
 /exports -alldirs -maproot=root      client01 client02
 /exports/obj -ro</programlisting>
 
       <para>De daemon <application>mountd</application> moet gedwongen
 	worden om het bestand <filename>/etc/exports</filename> te
 	controleren steeds wanneer het is aangepast, zodat de
 	veranderingen effectief kunnen worden.  Dit kan worden bereikt
 	door òfwel een HUP-signaal naar de draaiende daemon te
 	sturen:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>kill -HUP `cat /var/run/mountd.pid`</userinput></screen>
 
       <para>of door het &man.rc.8; script <command>mountd</command> met
 	de juiste parameter aan te roepen:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>/etc/rc.d/mountd onereload</userinput></screen>
 
       <para>Raadpleeg <xref linkend="configtuning-rcd"/> voor meer
 	informatie over het gebruik van rc-scripts.</para>
 
       <para>Het is ook mogelijk een machine te herstarten, zodat &os;
 	alles netjes in kan stellen, maar dat is niet nodig.  Het
 	uitvoeren van de volgende commando's als
 	<username>root</username> hoort hetzelfde resultaat te
 	hebben.</para>
 
       <para>Op de <acronym>NFS</acronym> server:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>rpcbind</userinput>
 &prompt.root; <userinput>nfsd -u -t -n 4</userinput>
 &prompt.root; <userinput>mountd -r</userinput></screen>
 
       <para>Op de <acronym>NFS</acronym> cliënt:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>nfsiod -n 4</userinput></screen>
 
       <para>Nu is alles klaar om feitelijk het netwerkbestandssysteem
 	aan te koppelen.  In de volgende voorbeelden is de naam van de
 	server <hostid>server</hostid> en de naam van de cliënt is
 	<hostid>client</hostid>.  Om een netwerkbestandssysteem slechts
 	tijdelijk aan te koppelen of om alleen te testen, kan een
 	commando als het onderstaande als <username>root</username> op
 	de cliënt uitgevoerd worden:</para>
 
       <indexterm>
 	<primary>NFS</primary>
 
 	<secondary>aankoppelen</secondary>
       </indexterm>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>mount server:/home /mnt</userinput></screen>
 
       <para>Hiermee wordt de map <filename>/home</filename> op de server
 	aangekoppeld op <filename>/mnt</filename> op de cliënt.
 	Als alles juist is ingesteld, zijn nu in
 	<filename>/mnt</filename> op de cliënt de bestanden van de
 	server zichtbaar.</para>
 
       <para>Om een netwerkbestandssysteem iedere keer als een computer
 	opstart aan te koppelen, kan het bestandssysteem worden
 	toegevoegd aan het bestand <filename>/etc/fstab</filename>:</para>
 
       <programlisting>server:/home	/mnt	nfs	rw	0	0</programlisting>
 
       <para>Alle beschikbare opties staan in &man.fstab.5;.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Op slot zetten</title>
 
       <para>Voor sommige applicaties (b.v.
 	<application>mutt</application>) is het nodig dat bestanden op
 	slot staan om correct te werken.  In het geval van
 	<acronym>NFS</acronym>, kan <application>rpc.lockd</application>
 	worden gebruikt voor het op slot zetten van bestanden.  Voeg het
 	volgende toe aan het bestand <filename>/etc/rc.conf</filename>
 	op zowel de cliënt als de server om het aan te zetten (het
 	wordt aangenomen dat de <acronym>NFS</acronym>-cliënt en
 	-server reeds zijn geconfigureerd):</para>
 
       <programlisting>rpc_lockd_enable="YES"
 rpc_statd_enable="YES"</programlisting>
 
       <para>Start de applicatie met:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>/etc/rc.d/lockd start</userinput>
 &prompt.root; <userinput>/etc/rc.d/statd start</userinput></screen>
 
       <para>Als echt op slot zetten tussen de
 	<acronym>NFS</acronym>-cliënten en de
 	<acronym>NFS</acronym>-server niet nodig is, is het mogelijk om
 	de <acronym>NFS</acronym>-cliënt bestanden lokaal op slot
 	te laten zetten door <option>-L</option> aan &man.mount.nfs.8;
 	door te geven.  In de handleidingpagina &man.mount.nfs.8; staan
 	verdere details.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Mogelijkheden voor gebruik</title>
 
       <para><acronym>NFS</acronym> is voor veel doeleinden in te zetten.
 	Een aantal voorbeelden:</para>
 
       <indexterm>
 	<primary>NFS</primary>
 
 	<secondary>gebruik</secondary>
       </indexterm>
 
       <itemizedlist>
 	<listitem>
 	  <para>Een aantal machines een CD-ROM of andere media laten
 	    delen.  Dat is goedkoper en vaak ook handiger, bijvoorbeeld
 	    bij het installeren van software op meerdere
 	    machines;</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Op grote netwerken kan het praktisch zijn om een
 	    centrale <acronym>NFS</acronym> server in te richten,
 	    waarop alle thuismappen staan.  Die thuismappen kunnen dan
 	    geëxporteerd worden, zodat gebruikers altijd
 	    dezelfde thuismap hebben, op welk werkstation ze ook
 	    aanmelden;</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Meerdere machines kunnen een gezamenlijke map
 	    <filename>/usr/ports/distfiles</filename> hebben.  Dan is
 	    het mogelijk om een port op meerdere machines te
 	    installeren, zonder op iedere machine de broncode te hoeven
 	    downloaden.</para>
 	</listitem>
       </itemizedlist>
     </sect2>
 
     <sect2 id="network-amd">
       <sect2info>
 	<authorgroup>
 	  <author>
 	    <firstname>Wylie</firstname>
 	    <surname>Stilwell</surname>
 	    <contrib>Geschreven door </contrib>
 	  </author>
 	</authorgroup>
 
 	<authorgroup>
 	  <author>
 	    <firstname>Chern</firstname>
 	    <surname>Lee</surname>
 	    <contrib>Herschreven door </contrib>
 	  </author>
 	</authorgroup>
       </sect2info>
 
       <title>Automatisch aankoppelen met
 	<application>amd</application></title>
 
       <indexterm><primary>amd</primary></indexterm>
 
       <indexterm><primary>automatic mounter daemon</primary></indexterm>
 
       <para>&man.amd.8; (de automatic mounter daemon) koppelt
 	automatisch netwerkbestandssystemen aan als er aan een bestand
 	of map binnen dat bestandssysteem wordt gerefereerd.
 	<application>amd</application> ontkoppelt ook bestandssystemen
 	die een bepaalde tijd niet gebruikt worden.  Het gebruikt van
 	<application>amd</application> is een aantrekkelijk en eenvoudig
 	alternatief ten opzichte van permanente koppelingen, die meestal
 	in <filename>/etc/fstab</filename> staan.</para>
 
       <para><application>amd</application> werkt door zichzelf als
 	NFS-server te koppelen aan de mappen <filename>/host</filename>
 	en <filename>/net</filename>.  Als binnen die mappen een bestand
 	wordt geraadpleegd, dan zoekt <application>amd</application> de
 	bijbehorende netwerkkoppeling op en koppelt die automatisch aan.
 	<filename>/net</filename> wordt gebruikt om een
 	geëxporteerd bestandssysteem van een IP-adres aan te
 	koppelen, terwijl <filename>/host</filename> wordt gebruikt om
 	een geëxporteerd bestandssysteem van een hostnaam aan te
 	koppelen.</para>
 
       <para>Het raadplegen van een bestand in
 	<filename>/host/foobar/usr</filename> geeft
 	<application>amd</application> aan dat die moet proberen de
 	<filename>/usr</filename> export op de host
 	<hostid>foobar</hostid> aan te koppelen.</para>
 
       <example>
 	<title>Een export aankoppelen met
 	  <application>amd</application></title>
 
 	<para>De beschikbare koppelingen van een netwerkhost zijn te
 	  bekijken met <command>showmount</command>.  Om bijvoorbeeld
 	  de koppelingen van de host <hostid>foobar</hostid> te
 	  bekijken:</para>
 
 	<screen>&prompt.user; <userinput>showmount -e foobar</userinput>
 Exports list on foobar:
 /usr                               10.10.10.0
 /a                                 10.10.10.0
 &prompt.user; <userinput>cd /host/foobar/usr</userinput></screen>
       </example>
 
       <para>Zoals in het bovenstaande voorbeeld te zien is, toont
 	<command>showmount</command> <filename>/usr</filename> als een
 	export.  Als er naar de map
 	<filename>/host/foobar/usr</filename> wordt gegaan, probeert
 	<application>amd</application> de hostnaam
 	<hostid>foobar</hostid> te resolven en de gewenste export
 	automatisch aan te koppelen.</para>
 
       <para><application>amd</application> kan gestart worden door de
 	opstartscript door de volgende regel in
 	<filename>/etc/rc.conf</filename> te plaatsen:</para>
 
       <programlisting>amd_enable="YES"</programlisting>
 
       <para>Er kunnen ook nog opties meegegeven worden aan
 	<application>amd</application> met de optie
 	<varname>amd_flags</varname>.  Standaard staat
 	<varname>amd_flags</varname> ingesteld op:</para>
 
       <programlisting>amd_flags="-a /.amd_mnt -l syslog /host /etc/amd.map /net /etc/amd.map"</programlisting>
 
       <para>In het bestand <filename>/etc/amd.map</filename> staan
 	de standaardinstellingen waarmee exports aangekoppeld worden.
 	In het bestand <filename>/etc/amd.conf</filename> staan een
 	aantal van de meer gevorderde instellingen van
 	<application>amd</application>.</para>
 
       <para>In &man.amd.8; en &man.amd.conf.5; staat meer
 	informatie.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="network-nfs-integration">
       <sect2info>
 	<authorgroup>
 	  <author>
 	    <firstname>John</firstname>
 	    <surname>Lind</surname>
 	    <contrib>Geschreven door </contrib>
 	  </author>
 	</authorgroup>
       </sect2info>
 
       <title>Problemen bij samenwerking met andere systemen</title>
 
       <para>Bepaalde Ethernet adapters voor ISA PC systemen kennen
 	limieten die tot serieuze netwerkproblemen kunnen leiden, in
 	het bijzonder met NFS.  Dit probleem is niet specifiek voor
 	&os;, maar het kan op &os; wel voor komen.</para>
 
       <para>Het probleem ontstaat bijna altijd als (&os;) PC-systemen
 	netwerken met hoog presterende werkstations, zoals van Silicon
 	Graphics, Inc. en Sun Microsystems, Inc.  De NFS-koppeling werkt
 	prima en wellicht lukken een aantal acties ook, maar dan ineens
 	lijkt de server niet meer te reageren voor de cliënt,
 	hoewel verzoeken van en naar andere systemen gewoon verwerkt
 	worden.  Dit gebeurt op een cliëntsysteem, of de
 	cliënt nu het &os; systeem is of het werkstation.  Op veel
 	systemen is er geen manier om de cliënt netjes af te
 	sluiten als dit probleem is ontstaan.  Vaak is de enige
 	mogelijkheid een reset van de cliënt, omdat het probleem
 	met NFS niet opgelost kan worden.</para>
 
       <para>Hoewel de enige <quote>correcte</quote> oplossing de
 	aanschaf van een snellere en betere Ethernet adapter voor het
 	&os; systeem is, is er zo om het probleem heen te werken dat het
 	werkbaar is.  Als &os; de <emphasis>server</emphasis> is, kan de
 	optie <option>-w=1024</option> gebruikt worden bij het
 	aankoppelen door de cliënt.  Als het &os; systeem de
 	<emphasis>cliënt</emphasis> is, dan dient het
 	NFS-bestandssysteem aangekoppeld te worden met de optie
 	<option>&nbsp;r=1024</option>.  Deze opties kunnen het vierde
 	veld zijn in een regel in <filename>fstab</filename> voor
 	automatische aankoppelingen en bij handmatige aankoppelingen met
 	&man.mount.8; kan de parameter <option>-o</option> gebruikt
 	worden.</para>
 
       <para>Soms wordt een ander probleem voor dit probleem versleten,
 	als servers en cliënten zich op verschillende netwerken
 	bevinden.  Als dat het geval is, dan dient
 	<emphasis>vastgesteld</emphasis> te worden dat routers de
 	<acronym>UDP</acronym> informatie op de juiste wijze routeren,
 	omdat er anders nooit NFS-verkeer gerouteerd kan worden.</para>
 
       <para>In de volgende voorbeelden is <hostid>fastws</hostid> de
 	host(interface)naam van een hoog presterend werkstation en
 	<hostid>freebox</hostid> is de host(interface)naam van een &os;
 	systeem met een Ethernet adapter die mindere prestaties levert.
 	<filename>/sharedfs</filename> wordt het geëxporteerde
 	NFS-bestandssysteem (zie &man.exports.5;) en
 	<filename>/project</filename> wordt het koppelpunt voor het
 	geëxporteerde bestandssysteem op de cliënt.</para>
 
       <note>
 	<para>In sommige gevallen kunnen applicaties beter draaien als
 	  extra opties als <option>hard</option> of
 	  <option>soft</option> en <option>bg</option> gebruikt
 	  worden.</para>
       </note>
 
       <para>Voorbeelden voor het &os; systeem (<hostid>freebox</hostid>)
 	als de cliënt in <filename>/etc/fstab</filename> op
 	<hostid>freebox</hostid>:</para>
 
       <programlisting>fastws:/sharedfs /project nfs rw,-r=1024 0 0</programlisting>
 
       <para>Als een handmatig aankoppelcommando op
 	<hostid>freebox</hostid>:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>mount -t nfs -o -r=1024 fastws:/sharedfs /project</userinput></screen>
 
       <para>Voorbeelden voor het &os; systeem als de server in
 	<filename>/etc/fstab</filename> op
 	<hostid>fastws</hostid>:</para>
 
       <programlisting>freebox:/sharedfs /project nfs rw,-w=1024 0 0</programlisting>
 
       <para>Als een handmatig aankoppelcommando op
 	<hostid>fastws</hostid>:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>mount -t nfs -o -w=1024 freebox:/sharedfs /project</userinput></screen>
 
       <para>Bijna iedere 16&ndash;bit Ethernet adapter werkt zonder de
 	hierboven beschreven restricties op de lees- en
 	schrijfgrootte.</para>
 
       <para>Voor wie het wil weten wordt nu beschreven wat er gebeurt
 	als de fout ontstaan, wat ook duidelijk maakt waarom het niet
 	hersteld kan worden.  NFS werkt meestal met een
 	<quote>block</quote>grootte van 8&nbsp;K (hoewel het mogelijk
 	is dat er kleinere fragmenten worden verwerkt).  Omdat de
 	maximale grootte van een Ethernet pakket rond de 1500&nbsp;bytes
 	ligt, wordt een <quote>block</quote> opgesplitst in meerdere
 	Ethernetpakketten, hoewel het hoger in de code nog steeds
 	één eenheid is, en wordt ontvangen, samengevoegd en
 	<emphasis>bevestigd</emphasis> als een eenheid.  De hoog
 	presterende werkstations kunnen de pakketten waaruit een
 	NFS-eenheid bestaat bijzonder snel naar buiten pompen.  Op de
 	kaarten met minder capaciteit worden de eerdere pakketten door
 	de latere pakketten van dezelfde eenheid ingehaald voordat ze
 	bij die host zijn aangekomen en daarom kan de eenheid niet
 	worden samengesteld en bevestigd.  Als gevolg daarvan ontstaat
 	er op het werkstation een timeout en probeert die de eenheid
 	opnieuw te sturen, maar dan weer de hele eenheid van 8&nbsp;K,
 	waardoor het proces wordt herhaald, ad infinitum.</para>
 
       <para>Door de grootte van de eenheid kleiner te houden dan de
 	grootte van een Ethernet pakket, is het zeker dat elk
 	Ethernetpakket dat compleet is aangekomen bevestigd kan worden,
 	zodat de deadlock niet ontstaat.</para>
 
       <para>Toch kan een PC systeem nog wel overrompeld worden als hoog
 	presterende werkstations er op inhakken, maar met de betere
 	netwerkkaarten valt het dan in ieder geval niet om door de NFS
 	<quote>eenheden</quote>.  Als het systeem toch wordt
 	overrompeld, dan worden de betrokken eenheden opnieuw verstuurd
 	en dan is de kans groot dat ze worden ontvangen, samengevoegd en
 	bevestigd.</para>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="network-nis">
     <sect1info>
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <firstname>Bill</firstname>
 	  <surname>Swingle</surname>
 	  <contrib>Geschreven door </contrib>
 	</author>
       </authorgroup>
 
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <firstname>Eric</firstname>
 	  <surname>Ogren</surname>
 	  <contrib>Verbeterd door </contrib>
 	</author>
 
 	<author>
 	  <firstname>Udo</firstname>
 	  <surname>Erdelhoff</surname>
 	</author>
       </authorgroup>
     </sect1info>
 
     <title>Netwerkinformatiesysteem (NIS/YP)</title>
 
     <sect2>
       <title>Wat is het?</title>
 
       <indexterm><primary>NIS</primary></indexterm>
 
       <indexterm><primary>Solaris</primary></indexterm>
 
       <indexterm><primary>HP-UX</primary></indexterm>
 
       <indexterm><primary>AIX</primary></indexterm>
 
       <indexterm><primary>Linux</primary></indexterm>
 
       <indexterm><primary>NetBSD</primary></indexterm>
 
       <indexterm><primary>OpenBSD</primary></indexterm>
 
       <para><acronym role="Network Information System">NIS</acronym>,
 	dat staat voor Netwerkinformatiediensten (Network Information
 	Services), is ontwikkeld door Sun Microsystems om het beheer van
 	&unix; (origineel &sunos;) systemen te centraliseren.
 	Tegenwoordig is het eigenlijk een industriestandaard geworden.
 	Alle grote &unix; achtige systemen (&solaris;, HP-UX, &aix;,
 	&linux;, NetBSD, OpenBSD, &os;, enzovoort) ondersteunen <acronym
 	  role="Network Information System">NIS</acronym>.</para>
 
       <indexterm><primary>yellow pages</primary><see>NIS</see></indexterm>
 
       <para><acronym role="Network Information System">NIS</acronym>
 	stond vroeger bekend als Yellow Pages, maar vanwege problemen
 	met het handelsmerk heeft Sun de naam veranderd.  De oude term,
 	en yp, wordt nog steeds vaak gebruikt.</para>
 
       <indexterm>
 	<primary>NIS</primary>
 
 	<secondary>domeinen</secondary>
       </indexterm>
 
       <para>Het is een op RPC-gebaseerd cliënt/serversysteem
 	waarmee een groep machines binnen een NIS-domein een
 	gezamenlijke verzameling met instellingenbestanden kan delen.
 	Hierdoor kan een beheerder NIS-systemen opzetten met een
 	minimaal aantal instellingen en vanaf een centrale lokatie
 	instellingen toevoegen, verwijderen en wijzigen.</para>
 
       <indexterm><primary>Windows NT</primary></indexterm>
 
       <para>Het is te vergelijken met het &windowsnt; domeinsysteem en
 	hoewel de interne implementatie van de twee helemaal niet
 	overeenkomt, is de basisfunctionaliteit vergelijkbaar.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Termen en processen om te onthouden</title>
 
       <para>Er zijn een aantal termen en belangrijke
 	gebruikersprocessen die een rol spelen bij het implementeren
 	van NIS op &os;, zowel bij het maken van een NIS-server als bij
 	het maken van een systeem dan NIS-cliënt is:</para>
 
       <indexterm><primary><application>rpcbind</application></primary></indexterm>
 
       <indexterm><primary><application>portmap</application></primary></indexterm>
 
       <informaltable frame="none" pgwide="1">
 	<tgroup cols="2">
 	  <colspec colwidth="1*"/>
 	  <colspec colwidth="3*"/>
 
 	  <thead>
 	    <row>
 	      <entry>Term</entry>
 
 	      <entry>Beschrijving</entry>
 	    </row>
 	  </thead>
 
 	  <tbody>
 	    <row>
 	      <entry>NIS-domeinnaam</entry>
 
 	      <entry>Een NIS-masterserver en al zijn cliënten
 		(inclusief zijn slave master) hebben een NIS-domeinnaam.
 		Vergelijkbaar met een &windowsnt; domeinnaam, maar de
 		NIS-domeinnaam heeft niets te maken met
 		<acronym>DNS</acronym>.</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry><application>rpcbind</application></entry>
 
 	      <entry>Moet draaien om <acronym>RPC</acronym> (Remote
 		Procedure Call in te schakelen, een netwerkprotocol dat
 		door NIS gebruikt wordt).  Als
 		<application>rpcbind</application> niet draait, dan kan
 		er geen NIS-server draaien en kan een machine ook geen
 		NIS-cliënt zijn.</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry><application>ypbind</application></entry>
 
 	      <entry><quote>Verbindt</quote> een NIS-cliënt aan
 		zijn NIS-server.  Dat gebeurt door met de NIS-domeinnaam
 		van het systeem en door het gebruik van
 		<acronym>RPC</acronym> te verbinden met de server.
 		<application>ypbind</application> is de kern van
 		cliënt-server communicatie in een NIS-omgeving.
 		Als <application>ypbind</application> op een machine
 		stopt, dan kan die niet meer bij de NIS-server komen.</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry><application>ypserv</application></entry>
 
 	      <entry>Hoort alleen te draaien op NIS-servers.  Dit is
 		het NIS-serverproces zelf.  Als &man.ypserv.8; stopt,
 		dan kan de server niet langer reageren op NIS-verzoeken
 		(hopelijk is er dan een slaveserver om het over te
 		nemen).  Er zijn een aantal implementaties van NIS, maar
 		niet die op &os;, die geen verbinding met een andere
 		server proberen te maken als de server waarmee ze
 		verbonden waren niet meer reageert.  In dat geval is
 		vaak het enige dat werkt het serverproces herstarten (of
 		zelfs de hele server) of het
 		<application>ypbind</application>-proces op de
 		cliënt.</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry><application>rpc.yppasswdd</application></entry>
 
 	      <entry>Nog een proces dat alleen op NIS-masterservers
 		hoort te draaien.  Dit is een daemon waarbij
 		NIS-cliënten hun NIS-wachtwoorden kunnen wijzigen.
 		Als deze daemon niet draait, moeten gebruikers zich
 		aanmelden op de NIS-masterserver en daar hun wachtwoord
 		wijzigen.</entry>
 	    </row>
 	  </tbody>
 	</tgroup>
       </informaltable>
       <!-- XXX Missing: rpc.ypxfrd (not important, though) May only run
       on the master -->
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Hoe werkt het?</title>
 
       <para>Er zijn drie typen hosts in een NIS-omgeving: master
 	servers, slaveservers en cliënten.  Servers zijn het
 	centrale depot voor instellingen voor een host.  Masterservers
 	bevatten de geautoriseerd kopie van die informatie, terwijl
 	slaveservers die informatie spiegelen voor redundantie.
 	Cliënten verlaten zich op de servers om hun die informatie
 	ter beschikking te stellen.</para>
 
       <para>Op deze manier kan informatie uit veel bestanden gedeeld
 	worden.  De bestanden <filename>master.passwd</filename>,
 	<filename>group</filename> en <filename>hosts</filename>
 	worden meestal via NIS gedeeld.  Als een proces op een
 	cliënt informatie nodig heeft die normaliter in een van die
 	lokale bestanden staat, dan vraagt die het in plaats daarvan aan
 	de NIS-servers waarmee hij verbonden is.</para>
 
       <sect3>
 	<title>Soorten machines</title>
 
 	<itemizedlist>
 	  <indexterm>
 	    <primary>NIS</primary>
 
 	    <secondary>masterserver</secondary>
 	  </indexterm>
 
 	  <listitem>
 	    <para>Een <emphasis>NIS-masterserver</emphasis>.  Deze
 	      server onderhoudt, analoog aan een &windowsnt; primaire
 	      domeincontroller, de bestanden die door alle
 	      NIS-cliënten gebruikt worden.  De bestanden
 	      <filename>passwd</filename>, <filename>group</filename> en
 	      andere bestanden die door de NIS-cliënten gebruikt
 	      worden staan op de masterserver.</para>
 
 	    <note>
 	      <para>Het is mogelijk om één machine master
 		server te laten zijn voor meerdere NIS-domeinen.  Dat
 		wordt in deze inleiding echter niet beschreven, omdat
 		die uitgaat van een relatief kleine omgeving.</para>
 	    </note>
 	  </listitem>
 
 	  <listitem>
 	    <indexterm>
 	      <primary>NIS</primary>
 
 	      <secondary>slaveserver</secondary>
 	    </indexterm>
 
 	    <para><emphasis>NIS-slaveservers</emphasis>.  Deze zijn
 	      te vergelijken met &windowsnt; backup domain controllers.
 	      NIS-slaveservers beheren een kopie van de bestanden met
 	      gegevens op de NIS-master.  NIS-slaveservers bieden
 	      redundantie, die nodig is in belangrijke omgevingen.  Ze
 	      helpen ook om de belasting te verdelen met de master
 	      server: NIS-cliënten maken altijd een verbinding met
 	      de NIS-server die het eerst reageert en dat geldt ook voor
 	      antwoorden van slaveservers.</para>
 	  </listitem>
 
 	  <listitem>
 	    <indexterm>
 	      <primary>NIS</primary>
 
 	      <secondary>cliënt</secondary>
 	    </indexterm>
 
 	    <para><emphasis>NIS-cliënten</emphasis>.
 	      NIS-cliënten authenticeren, net als de meeste
 	      &windowsnt; werkstations, tegen de NIS-server (of de
 	      &windowsnt; domain controller in het geval van &windowsnt;
 	      werkstations) bij het aanmelden.</para>
 	  </listitem>
 	</itemizedlist>
       </sect3>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>NIS/YP gebruiken</title>
 
       <para>Dit onderdeel behandelt het opzetten van een
 	NIS-voorbeeldomgeving.</para>
 
       <sect3>
 	<title>Plannen</title>
 
 	<para>Er wordt uitgegaan van een beheerder van een klein
 	  universiteitslab.  Dat lab, dat bestaat uit &os; machines,
 	  kent op dit moment geen centraal beheer.  Iedere machine heeft
 	  zijn eigen <filename>/etc/passwd</filename> en
 	  <filename>/etc/master.passwd</filename>.  Die bestanden worden
 	  alleen met elkaar in lijn gehouden door handmatige
 	  handelingen.  Als er op dit moment een gebruiker aan het lab
 	  wordt toegevoegd, moet <command>adduser</command> op alle 15
 	  machines gedraaid worden.  Dat moet natuurlijk veranderen en
 	  daarom is besloten het lab in te richten met NIS, waarbij twee
 	  machines als server worden gebruikt.</para>
 
 	<para>Het lab ziet er ongeveer als volgt uit:</para>
 
 	<informaltable frame="none" pgwide="1">
 	  <tgroup cols="3">
 	    <thead>
 	      <row>
 		<entry>Machinenaam</entry>
 
 		<entry>IP-adres</entry>
 
 		<entry>Rol Machine</entry>
 	      </row>
 	    </thead>
 
 	    <tbody>
 	      <row>
 		<entry><hostid>ellington</hostid></entry>
 
 		<entry><hostid role="ipaddr">10.0.0.2</hostid></entry>
 
 		<entry>NIS-master</entry>
 	      </row>
 
 	      <row>
 		<entry><hostid>coltrane</hostid></entry>
 
 		<entry><hostid role="ipaddr">10.0.0.3</hostid></entry>
 
 		<entry>NIS-slave</entry>
 	      </row>
 
 	      <row>
 		<entry><hostid>basie</hostid></entry>
 
 		<entry><hostid role="ipaddr">10.0.0.4</hostid></entry>
 
 		<entry>Wetenschappelijk werkstation</entry>
 	      </row>
 
 	      <row>
 		<entry><hostid>bird</hostid></entry>
 
 		<entry><hostid role="ipaddr">10.0.0.5</hostid></entry>
 
 		<entry>Cliënt machine</entry>
 	      </row>
 
 	      <row>
 		<entry><hostid>cli[1-11]</hostid></entry>
 
 		<entry><hostid
 		    role="ipaddr">10.0.0.[6-17]</hostid></entry>
 
 		<entry>Andere cliënt machines</entry>
 	      </row>
 	    </tbody>
 	  </tgroup>
 	</informaltable>
 
 	<para>Bij het voor de eerste keer instellen van een NIS-schema
 	  is het verstandig eerst na te denken over hoe dat opgezet moet
 	  worden.  Hoe groot een netwerk ook is, er moeten een aantal
 	  beslissingen gemaakt worden.</para>
 
 	<sect4>
 	  <title>Een NIS-domeinnaam kiezen</title>
 
 	  <indexterm>
 	    <primary>NIS</primary>
 
 	    <secondary>domeinnaam</secondary>
 	  </indexterm>
 
 	  <para>Dit is wellicht niet de bekende
 	    <quote>domeinnaam</quote>.  Daarom wordt het ook de
 	    <quote>NIS-domeinnaam</quote> genoemd.  Bij de broadcast
 	    van een cliënt om informatie wordt ook de naam van het
 	    NIS-domein waar hij onderdeel van uitmaakt meegezonden.  Zo
 	    kunnen meerdere servers op een netwerk bepalen of er
 	    antwoord gegeven dient te worden op een verzoek.  De
 	    NIS-domeinnaam kan voorgesteld worden als de naam van een
 	    groep hosts die op een of andere manier aan elkaar
 	    gerelateerd zijn.</para>
 
 	  <para>Sommige organisaties kiezen hun Internet-domeinnaam als
 	    NIS-domeinnaam.  Dat wordt niet aangeraden omdat het voor
 	    verwarring kan zorgen bij het debuggen van netwerkproblemen.
 	    De NIS-domeinnaam moet uniek zijn binnen een netwerk en het
 	    is handig als die de groep machines beschrijft waarvoor hij
 	    geldt.  Zo kan bijvoorbeeld de financiële afdeling van
 	    Acme Inc. als NIS-domeinnaam <quote>acme-fin</quote> hebben.
 	    In dit voorbeeld wordt de naam
 	    <literal>test-domain</literal> gekozen.</para>
 
 	  <indexterm><primary>SunOS</primary></indexterm>
 
 	  <para>Sommige besturingssystemen gebruiken echter (met name
 	    &sunos;) hun NIS-domeinnaam als hun Internet-domeinnaam.
 	    Als er machines zijn op een netwerk die deze restrictie
 	    kennen, dan <emphasis>moet</emphasis> de Internet-domeinnaam
 	    als de naam voor het NIS-domeinnaam gekozen worden.</para>
 	</sect4>
 
 	<sect4>
 	  <title>Systeemeisen</title>
 
 	  <para>Bij het kiezen van een machine die als NIS-server wordt
 	    gebruikt zijn er een aantal aandachtspunten.  Een van de
 	    onhandige dingen aan NIS is de afhankelijkheid van de
 	    cliënten van de server.  Als een cliënt de server
 	    voor zijn NIS-domein niet kan bereiken, dan wordt die
 	    machine vaak onbruikbaar.  Door het gebrek aan gebruiker- en
 	    groepsinformatie bevriezen de meeste systemen.  Daarom moet
 	    er een machine gekozen worden die niet vaak herstart hoeft
 	    te worden of wordt gebruikt voor ontwikkeling.  De
 	    NIS-server is in het meest ideale geval een alleenstaande
 	    server die als enige doel heeft NIS-server te zijn.  Als een
 	    netwerk niet zwaar wordt gebruikt, kan de NIS-server op een
 	    machine die ook andere diensten aanbiedt gezet worden, maar
 	    het blijft belangrijk om ervan bewust te zijn dat als de
 	    NIS-server niet beschikbaar is, dat nadelige invloed heeft
 	    op <emphasis>alle</emphasis> NIS-cliënten.</para>
 	</sect4>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title>NIS-servers</title>
 
 	<para>De hoofdversies van alle NIS-informatie staan opgeslagen
 	  op één machine die de NIS-masterserver heet.  De
 	  databases waarin de informatie wordt opgeslagen heten
 	  NIS-afbeeldingen.  In &os; worden die afbeeldingen opgeslagen
 	  in <filename>/var/yp/[domeinnaam]</filename> waar
 	  <filename>[domeinnaam]</filename> de naam is van het
 	  NIS-domein dat wordt bediend.  Een enkele NIS-server kan
 	  tegelijkertijd meerdere NIS-domeinen ondersteunen en het is
 	  dus mogelijk dat er meerdere van zulke mappen zijn, een voor
 	  ieder ondersteund domein.  Ieder domein heeft zijn eigen
 	  onafhankelijke verzameling afbeeldingen.</para>
 
 	<para>In NIS-master- en -slaveservers worden alle NIS-verzoeken
 	  door de daemon <command>ypserv</command> afgehandeld.
 	  <command>ypserv</command> is verantwoordelijk voor het
 	  ontvangen van inkomende verzoeken van NIS-cliënten, het
 	  vertalen van de gevraagde domeinnaam en mapnaam naar een pad
 	  naar het corresponderende databasebestand en het terugsturen
 	  van de database naar de cliënten.</para>
 
 	<sect4>
 	  <title>Een NIS-masterserver opzetten</title>
 
 	  <indexterm>
 	    <primary>NIS</primary>
 
 	    <secondary>server opzetten</secondary>
 	  </indexterm>
 
 	  <para>Het opzetten van een master NIS-server kan erg
 	    eenvoudig zijn, afhankelijk van de behoeften.  &os; heeft
 	    ondersteuning voor NIS als basisfunctie.  Alleen de volgende
 	    regels hoeven aan <filename>/etc/rc.conf</filename>
 	    toegevoegd te worden en &os; doet de rest:</para>
 
 	  <procedure>
 	    <step>
 	      <para><programlisting>nisdomainname="test-domain"</programlisting>
 
 		Deze regel stelt de NIS-domeinnaam in op
 		<literal>test-domain</literal> bij het instellen van het
 		netwerk (bij het opstarten).</para>
 	    </step>
 
 	    <step>
 	      <para><programlisting>nis_server_enable="YES"</programlisting>
 
 		Dit geeft &os; aan de NIS-serverprocessen te starten
 		als het netwerk de volgende keer wordt opgestart.</para>
 	    </step>
 
 	    <step>
 	      <para><programlisting>nis_yppasswdd_enable="YES"</programlisting>
 
 		Dit schakelt de daemon <command>rpc.yppasswdd</command>
 		in die, zoals al eerder aangegeven, cliënten
 		toestaat om hun NIS-wachtwoord vanaf een
 		cliënt-machine te wijzigen.</para>
 	    </step>
 	  </procedure>
 
 	  <note>
 	    <para>Afhankelijk van de inrichting van NIS, kunnen er nog
 	      meer instellingen nodig zijn.  In het onderdeel <link
 		  linkend="network-nis-server-is-client">NIS-servers die
 		ook NIS-cliënten zijn</link> staan meer details.</para>
 	  </note>
 
 	  <para>Draai na het instellen van bovenstaande regels het commando
 	    <command>/etc/netstart</command> als supergebruiker.  Het zal alles
 	    voor u instellen, gebruikmakende van de waarden die u in
 	    <filename>/etc/rc.conf</filename> heeft ingesteld.  Start als
 	    laatste stap, voor het initialiseren van de NIS-afbeeldingen, de
 	    daemon <application>ypserv</application> handmatig:</para>
 
 	  <screen>&prompt.root; <userinput>/etc/rc.d/ypserv start</userinput></screen>
 	</sect4>
 
 	<sect4>
 	  <title>NIS-afbeeldingen initialiseren</title>
 
 	  <indexterm>
 	    <primary>NIS</primary>
 
 	    <secondary>afbeeldingen</secondary>
 	  </indexterm>
 
 	  <para>Die <emphasis>NIS-afbeeldingen</emphasis> zijn
 	    databasebestanden die in de map <filename>/var/yp</filename>
 	    staan.  Ze worden gemaakt uit de bestanden met instellingen
 	    uit de map <filename>/etc</filename> van de NIS-master, met
 	    één uitzondering:
 	    <filename>/etc/master.passwd</filename>.  Daar is een goede
 	    reden voor, want het is niet wenselijk om de wachtwoorden
 	    voor <username>root</username> en andere administratieve
 	    accounts naar alle servers in het NIS-domein te sturen.
 	    Daar moet voor het initialiseren van de NIS-afbeeldingen het
 	    volgende uitgevoerd worden:</para>
 
 	  <screen>&prompt.root; <userinput>cp /etc/master.passwd /var/yp/master.passwd</userinput>
 &prompt.root; <userinput>cd /var/yp</userinput>
 &prompt.root; <userinput>vi master.passwd</userinput></screen>
 
 	  <para>Dan horen alle systeemaccounts verwijderd te worden
 	    (<username>bin</username>, <username>tty</username>,
 	    <username>kmem</username>, <username>games</username>,
 	    enzovoort) en alle overige accounts waarvoor het niet
 	    wenselijk is dat ze op de NIS-cliënten terecht komen
 	    (bijvoorbeeld <username>root</username> en alle andere UID 0
 	    (supergebruiker) accounts).</para>
 
 	  <note>
 	    <para><filename>/var/yp/master.passwd</filename> hoort niet
 	      te lezen te zijn voor een groep of voor de wereld (dus
 	      modus 600)!  Voor het aanpassen van de rechten kan
 	      <command>chmod</command> gebruikt worden.</para>
 	  </note>
 
 	  <indexterm><primary>Tru64 UNIX</primary></indexterm>
 
 	  <para>Als dat is gedaan, kunnen de NIS-afbeeldingen
 	    geïnitialiseerd worden.  Bij &os; zit een script
 	    <command>ypinit</command> waarmee dit kan (in de hulppagina
 	    staat meer informatie).  Dit script is beschikbaar op de
 	    meeste &unix; besturingssystemen, maar niet op allemaal.
 	    Op Digital UNIX/Compaq Tru64 UNIX heet het
 	    <command>ypsetup</command>.  Omdat er afbeeldingen voor een
 	    NIS-master worden gemaakt, wordt de optie
 	    <option>&ndash;m</option> meegegeven aan
 	    <command>ypinit</command>.  Aangenomen dat de voorgaande
 	    stappen zijn uitgevoerd, kunnen de NIS-afbeeldingen gemaakt
 	    worden op de volgende manier:</para>
 
 	  <screen>ellington&prompt.root; <userinput>ypinit -m test-domain</userinput>
 Server Type: MASTER Domain: test-domain
 Creating an YP server will require that you answer a few questions.
 Questions will all be asked at the beginning of the procedure.
 Do you want this procedure to quit on non-fatal errors? [y/n: n] <userinput>n</userinput>
 Ok, please remember to go back and redo manually whatever fails.
 If you don't, something might not work.
 At this point, we have to construct a list of this domains YP servers.
 rod.darktech.org is already known as master server.
 Please continue to add any slave servers, one per line. When you are
 done with the list, type a &lt;control D&gt;.
 master server   :  ellington
 next host to add:  <userinput>coltrane</userinput>
 next host to add:  <userinput>^D</userinput>
 The current list of NIS servers looks like this:
 ellington
 coltrane
 Is this correct?  [y/n: y] <userinput>y</userinput>
 
 [..uitvoer van het maken van de afbeeldingen..]
 
 NIS Map update completed.
 ellington has been setup as an YP master server without any errors.</screen>
 
 	  <para><command>ypinit</command> hoort
 	    <filename>/var/yp/Makefile</filename> gemaakt te hebben uit
 	    <filename>/var/yp/Makefile.dist</filename>.  Als dit bestand is
 	    gemaakt, neemt dat bestand aan dat er in een omgeving met
 	    een enkele NIS-server wordt gewerkt met alleen
 	    &os;-machines.  Omdat <literal>test-domain</literal> ook een
 	    slaveserver bevat, dient
 	    <filename>/var/yp/Makefile</filename> gewijzigd te
 	    worden:</para>
 
 	  <screen>ellington&prompt.root; <userinput>vi /var/yp/Makefile</userinput></screen>
 
 	  <para>Als de onderstaande regel niet al uitgecommentarieerd
 	    is, dient dat alsnog te gebeuren:</para>
 
 	  <programlisting>NOPUSH = "True"</programlisting>
 	</sect4>
 
 	<sect4>
 	  <title>Een NIS-slaveserver opzetten</title>
 
 	  <indexterm>
 	    <primary>NIS</primary>
 
 	    <secondary>slaveserver</secondary>
 	  </indexterm>
 
 	  <para>Het opzetten van een NIS-slaveserver is nog makkelijker
 	    dan het opzetten van de master.  Dit kan door aan te melden
 	    op de slaveserver en net als voor de masterserver
 	    <filename>/etc/rc.conf</filename> te wijzigen.  Het enige
 	    verschil is dat nu de optie <option>&ndash;s</option>
 	    gebruikt wordt voor het draaien van
 	    <command>ypinit</command>.  Met de optie
 	    <option>&ndash;s</option> moet ook de naam van de NIS-master
 	    meegegeven worden.  Het commando ziet er dus als volgt uit:</para>
 
 	  <screen>coltrane&prompt.root; <userinput>ypinit -s ellington test-domain</userinput>
 
 Server Type: SLAVE Domain: test-domain Master: ellington
 
 Creating an YP server will require that you answer a few questions.
 Questions will all be asked at the beginning of the procedure.
 
 Do you want this procedure to quit on non-fatal errors? [y/n: n]  <userinput>n</userinput>
 
 Ok, please remember to go back and redo manually whatever fails.
 If you don't, something might not work.
 There will be no further questions. The remainder of the procedure
 should take a few minutes, to copy the databases from ellington.
 Transferring netgroup...
 ypxfr: Exiting: Map successfully transferred
 Transferring netgroup.byuser...
 ypxfr: Exiting: Map successfully transferred
 Transferring netgroup.byhost...
 ypxfr: Exiting: Map successfully transferred
 Transferring master.passwd.byuid...
 ypxfr: Exiting: Map successfully transferred
 Transferring passwd.byuid...
 ypxfr: Exiting: Map successfully transferred
 Transferring passwd.byname...
 ypxfr: Exiting: Map successfully transferred
 Transferring group.bygid...
 ypxfr: Exiting: Map successfully transferred
 Transferring group.byname...
 ypxfr: Exiting: Map successfully transferred
 Transferring services.byname...
 ypxfr: Exiting: Map successfully transferred
 Transferring rpc.bynumber...
 ypxfr: Exiting: Map successfully transferred
 Transferring rpc.byname...
 ypxfr: Exiting: Map successfully transferred
 Transferring protocols.byname...
 ypxfr: Exiting: Map successfully transferred
 Transferring master.passwd.byname...
 ypxfr: Exiting: Map successfully transferred
 Transferring networks.byname...
 ypxfr: Exiting: Map successfully transferred
 Transferring networks.byaddr...
 ypxfr: Exiting: Map successfully transferred
 Transferring netid.byname...
 ypxfr: Exiting: Map successfully transferred
 Transferring hosts.byaddr...
 ypxfr: Exiting: Map successfully transferred
 Transferring protocols.bynumber...
 ypxfr: Exiting: Map successfully transferred
 Transferring ypservers...
 ypxfr: Exiting: Map successfully transferred
 Transferring hosts.byname...
 ypxfr: Exiting: Map successfully transferred
 
 coltrane has been setup as an YP slave server without any errors.
 Don't forget to update map ypservers on ellington.</screen>
 
 	  <para>Nu hoort er een map
 	    <filename>/var/yp/test-domain</filename> te zijn waarin
 	    kopieë van de NIS-masterserver afbeeldingen staan.  Die
 	    moeten bijgewerkt blijven.  De volgende regel in
 	    <filename>/etc/crontab</filename> op de slaveservers regelt
 	    dat:</para>
 
 	  <programlisting>20      *       *       *       *       root   /usr/libexec/ypxfr passwd.byname
 21      *       *       *       *       root   /usr/libexec/ypxfr passwd.byuid</programlisting>
 
 	  <para>Met de bovenstaande twee regels wordt de slave gedwongen zijn
 	    afbeeldingen met de afbeeldingen op de masterserver te
 	    synchroniseren.  Dit is niet verplicht omdat de masterserver
 	    automatisch probeert veranderingen aan de NIS-afbeeldingen door te
 	    geven aan zijn slaves.  Echter, vanwege het belang van correcte
 	    wachtwoordinformatie op andere cliënten die van de slaveserver
 	    afhankelijk zijn, is het aanbevolen om specifiek de
 	    wachtwoordafbeeldingen vaak tot bijwerken te dwingen.  Dit is des
 	    te belangrijker op drukke netwerken, omdat daar het bijwerken van
 	    afbeeldingen niet altijd compleet afgehandeld hoeft te
 	    worden.</para>
 
 	  <para>Nu kan ook op de slaveserver het commando
 	    <command>/etc/netstart</command> uitgevoerd worden, dat op
 	    zijn beurt de NIS-server start.</para>
 	</sect4>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title>NIS-cliënten</title>
 
 	<para>Een NIS-cliënt maakt wat heet een verbinding
 	  (binding) met een NIS-server met de daemon
 	  <command>ypbind</command>.  <command>ypbind</command>
 	  controleert het standaarddomein van het systeem (zoals
 	  ingesteld met <command>domainname</command>) en begint met het
 	  broadcasten van RPC-verzoeken op het lokale netwerk.  Die
 	  verzoeken bevatten de naam van het domein waarvoor
 	  <command>ypbind</command> een binding probeert te maken.  Als
 	  een server die is ingesteld om het gevraagde domein te
 	  bedienen een broadcast ontvangt, dan antwoordt die aan
 	  <command>ypbind</command> dat dan het IP-adres van de server
 	  opslaat.  Als er meerdere servers beschikbaar zijn, een master
 	  en bijvoorbeeld meerdere slaves, dan gebruikt
 	  <command>ypbind</command> het adres van de eerste server die
 	  antwoord geeft.  Vanaf dat moment stuurt de cliënt alle
 	  NIS-verzoeken naar die server.  <command>ypbind</command>
 	  <quote>pingt</quote> de server zo nu en dan om te controleren
 	  of die nog draait.  Als er na een bepaalde tijd geen antwoord
 	  komt op een ping, dan markeert <command>ypbind</command> het
 	  domein als niet verbonden en begint het broadcasten opnieuw,
 	  in de hoop dat er een andere server wordt gelocaliseerd.</para>
 
 	<sect4>
 	  <title>Een NIS-cliënt opzetten</title>
 
 	  <indexterm>
 	    <primary>NIS</primary>
 
 	    <secondary>cliënt instellen</secondary>
 	  </indexterm>
 
 	  <para>Het opzetten van een &os; machine als NIS-cliënt is
 	    redelijk doorzichtig:</para>
 
 	  <procedure>
 	    <step>
 	      <para>Wijzig <filename>/etc/rc.conf</filename> en voeg de
 		volgende regels toe om de NIS-domeinnaam in te stellen
 		en <command>ypbind</command> mee te laten starten bij
 		het starten van het netwerk:</para>
 
 	      <programlisting>nisdomainname="test-domain"
 nis_client_enable="YES"</programlisting>
 	    </step>
 
 	    <step>
 	      <para>Om alle mogelijke regels voor accounts uit de
 		NIS-server te halen, dienen alle gebruikersaccounts uit
 		<filename>/etc/master.passwd</filename> verwijderd te
 		worden en dient met <command>vipw</command> de volgende
 		regel aan het einde van het bestand geplaatst te
 		worden:</para>
 
 	      <programlisting>+:::::::::</programlisting>
 
 	      <note>
 		<para>Door deze regel wordt alle geldige accounts
 		  in de wachtwoordafbeelding van de NIS-server toegang
 		  gegeven.  Er zijn veel manieren om de NIS-cliënt
 		  in te stellen door deze regel te veranderen.  In het
 		  onderdeel <link
 		    linkend="network-netgroups">netgroepen</link>
 		  hieronder staat meer informatie.  Zeer gedetailleerde
 		  informatie staat in het boek <literal>NFS en NIS
 		    beheren</literal> van O'Reilly.</para>
 	      </note>
 
 	      <note>
 		<para>Er moet tenminste één lokale account
 		  behouden blijven (dus niet geïmporteerd via NIS)
 		  in <filename>/etc/master.passwd</filename> en die
 		  hoort ook lid te zijn van de groep
 		  <groupname>wheel</groupname>.  Als er iets mis is met
 		  NIS, dan kan die account gebruikt worden om via het
 		  netwerk aan te melden, <username>root</username> te
 		  worden en het systeem te repareren.</para>
 	      </note>
 	    </step>
 
 	    <step>
 	      <para>Om alle groepen van de NIS-server te importeren, kan
 		de volgende regel aan <filename>/etc/group</filename>
 		toegevoegd worden:</para>
 
 	      <programlisting>+:*::</programlisting>
 	    </step>
 	  </procedure>
 
 	  <para>Voer, om de NIS-cliënt onmiddelijk te starten, de volgende
 	    commando's als supergebruiker uit:</para>
 
 	  <screen>&prompt.root; <userinput>/etc/netstart</userinput>
 &prompt.root; <userinput>/etc/rc.d/ypbind start</userinput></screen>
 
 	  <para>Na het afronden van deze stappen zou met <command>ypcat
 	      passwd</command> de passwd map van de NIS-server te zien
 	    moeten zijn.</para>
 	</sect4>
       </sect3>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>NIS-beveiliging</title>
 
       <para>In het algemeen kan iedere netwerkgebruiker een RPC-verzoek
 	doen uitgaan naar &man.ypserv.8; en de inhoud van de
 	NIS-afbeeldingen ontvangen, mits die gebruiker de domeinnaam
 	kent.  Omdat soort ongeautoriseerde transacties te voorkomen,
 	ondersteunt &man.ypserv.8; de optie <quote>securenets</quote>,
 	die gebruikt kan worden om de toegang te beperken tot een
 	opgegeven aantal hosts.  Bij het opstarten probeert
 	&man.ypserv.8; de securenets informatie te laden uit het bestand
 	<filename>/var/yp/securenets</filename>.</para>
 
       <note>
 	<para>Dit pad kan verschillen, afhankelijk van het pad dat
 	  opgegeven is met de optie <option>&ndash;p</option>.  Dit
 	  bestand bevat regels die bestaan uit een netwerkspecificatie
 	  en een netwerkmasker, gescheiden door witruimte.  Regels die
 	  beginnen met <literal>#</literal> worden als commentaar
 	  gezien.  Een voorbeeld van een securenetsbestand zou er zo uit
 	  kunnen zien:</para>
       </note>
 
       <programlisting># allow connections from local host -- mandatory
 127.0.0.1     255.255.255.255
 # allow connections from any host
 # on the 192.168.128.0 network
 192.168.128.0 255.255.255.0
 # allow connections from any host
 # between 10.0.0.0 to 10.0.15.255
 # this includes the machines in the testlab
 10.0.0.0      255.255.240.0</programlisting>
 
       <para>Als &man.ypserv.8; een verzoek ontvangt van een adres dat
 	overeenkomt met een van de bovenstaande regels, dan wordt dat
 	verzoek normaal verwerkt.  Als er geen enkele regel op het
 	verzoek van toepassing is, dan wordt het verzoek genegeerd en
 	wordt er een waarschuwing gelogd.  Als het bestand
 	<filename>/var/yp/securenets</filename> niet bestaat, dan
 	accepteert <command>ypserv</command> verbindingen van iedere
 	host.</para>
 
       <para>Het programma <command>ypserv</command> ondersteunt ook het
 	pakket <application>TCP Wrapper</application> van Wietse Venema.
 	Daardoor kan een beheerder de instellingenbestanden van
 	<application>TCP Wrapper</application> gebruiken voor
 	toegangsbeperking in plaats van
 	<filename>/var/yp/securenets</filename>.</para>
 
       <note>
 	<para>Hoewel beide methoden van toegangscontrole enige vorm van
 	  beveiliging bieden, zijn ze net als de geprivilegieerde
 	  poorttest kwetsbaar voor <quote>IP spoofing</quote> aanvallen.
 	  Al het NIS-gerelateerde verkeer hoort door een firewall
 	  tegengehouden te worden.</para>
 
 	<para>Servers die gebruik maken van
 	  <filename>/var/yp/securenets</filename> kunnen wellicht
 	  legitieme verzoeken van NIS-cliënten weigeren als die
 	  gebruik maken van erg oude TCP/IP-implementaties.  Sommige van
 	  die implementaties zetten alle host bits op nul als ze een
 	  broadcast doen en/of kijken niet naar het subnetmasker als ze
 	  het broadcastadres berekenen.  Hoewel sommige van die
 	  problemen opgelost kunnen worden door de instellingen op de
 	  cliënt aan te passen, zorgen andere problemen voor het
 	  noodgedwongen niet langer kunnen gebruiker van NIS voor die
 	  cliënt of het niet langer gebruiken van
 	  <filename>/var/yp/securenets</filename>.</para>
 
 	<para>Het gebruik van <filename>/var/yp/securenets</filename>
 	  op een server met zo'n oude implementatie van TCP/IP is echt
 	  een slecht idee en zal leiden tot verlies van
 	  NIS-functionaliteit voor grote delen van een netwerk.</para>
 
 	<indexterm><primary>tcpwrapper</primary></indexterm>
 
 	<para>Het gebruik van het pakket <application>TCP
 	    Wrapper</application> leidt tot langere wachttijden op de
 	  NIS-server.  De extra vertraging kan net lang genoeg zijn om
 	  een timeout te veroorzaken in cliëntprogramma's, in het
 	  bijzonder als het netwerk druk is of de NIS-server traag is.
 	  Als een of meer cliënten last hebben van dat symptoom,
 	  dan is het verstandig om de cliëntsysteem in kwestie
 	  NIS-slaveserver te maken en naar zichzelf te laten wijzen.</para>
       </note>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Aanmelden voor bepaalde gebruikers blokkeren</title>
 
       <para>In het lab staat de machine <hostid>basie</hostid>, die
 	alleen faculteitswerkstation hoort te zijn.  Het is niet
 	gewenst die machine uit het NIS-domein te halen, maar het
 	<filename>passwd</filename> bestand op de master NIS-server
 	bevat nu eenmaal accounts voor zowel de faculteit als de
 	studenten.  Hoe kan dat opgelost worden?</para>
 
       <para>Er is een manier om het aanmelden van specifieke gebruikers
 	op een machine te weigeren, zelfs als ze in de NIS-database
 	staan.  Daarvoor hoeft er alleen maar
 	<literal>&ndash;<replaceable>username</replaceable></literal>
 	aan het einde van <filename>/etc/master.passwd</filename> op de
 	cliënt machine toegevoegd te worden, waar
 	<replaceable>username</replaceable> de gebruikersnaam van de
 	gebruiker die niet mag aanmelden is.  Dit gebeurt bij voorkeur
 	met <command>vipw</command>, omdat <command>vipw</command>
 	de wijzigingen aan <filename>/etc/master.passwd</filename>
 	controleert en ook de wachtwoord database opnieuw bouwt na het
 	wijzigen.  Om bijvoorbeeld de gebruiker
 	<username>bill</username> aan te kunnen laten aanmelden op
 	<hostid>basie</hostid>:</para>
 
       <screen>basie&prompt.root; <userinput>vipw</userinput>
 <userinput>[add -bill to the end, exit]</userinput>
 vipw: rebuilding the database...
 vipw: done
 
 basie&prompt.root; <userinput>cat /etc/master.passwd</userinput>
 
 root:[password]:0:0::0:0:The super-user:/root:/bin/csh
 toor:[password]:0:0::0:0:The other super-user:/root:/bin/sh
 daemon:*:1:1::0:0:Owner of many system processes:/root:/sbin/nologin
 operator:*:2:5::0:0:System &amp;:/:/sbin/nologin
 bin:*:3:7::0:0:Binaries Commands and Source,,,:/:/sbin/nologin
 tty:*:4:65533::0:0:Tty Sandbox:/:/sbin/nologin
 kmem:*:5:65533::0:0:KMem Sandbox:/:/sbin/nologin
 games:*:7:13::0:0:Games pseudo-user:/usr/games:/sbin/nologin
 news:*:8:8::0:0:News Subsystem:/:/sbin/nologin
 man:*:9:9::0:0:Mister Man Pages:/usr/share/man:/sbin/nologin
 bind:*:53:53::0:0:Bind Sandbox:/:/sbin/nologin
 uucp:*:66:66::0:0:UUCP pseudo-user:/var/spool/uucppublic:/usr/libexec/uucp/uucico
 xten:*:67:67::0:0:X-10 daemon:/usr/local/xten:/sbin/nologin
 pop:*:68:6::0:0:Post Office Owner:/nonexistent:/sbin/nologin
 nobody:*:65534:65534::0:0:Unprivileged user:/nonexistent:/sbin/nologin
 +:::::::::
 -bill
 
 basie&prompt.root;</screen>
     </sect2>
 
     <sect2 id="network-netgroups">
       <sect2info>
 	<authorgroup>
 	  <author>
 	    <firstname>Udo</firstname>
 	    <surname>Erdelhoff</surname>
 	    <contrib>Geschreven door </contrib>
 	  </author>
 	</authorgroup>
       </sect2info>
 
       <title>Netgroups gebruiken</title>
 
       <indexterm><primary>netgroepen</primary></indexterm>
 
       <para>De methode uit het vorige onderdeel werkt prima als er maar
 	voor een beperkt aantal gebruikers en/of machines speciale
 	regels nodig zijn.  Op grotere netwerken
 	<emphasis>gebeurt</emphasis> het gewoon dat er wordt vergeten
 	om een aantal gebruikers de aanmeldrechten op gevoelige machines
 	te ontnemen of dat zelfs iedere individuele machine aangepast
 	moet worden, waardoor het voordeel van NIS teniet wordt gedaan:
 	<emphasis>centraal</emphasis> beheren.</para>
 
       <para>De ontwikkelaars van NIS hebben dit probleem opgelost met
 	<emphasis>netgroepen</emphasis>.  Het doel en de semantiek
 	kunnen vergeleken worden met de normale groepen die gebruikt
 	worden op &unix; bestandssystemen.  De belangrijkste verschillen
 	zijn de afwezigheid van een numeriek ID en de mogelijkheid om
 	een netgroep aan te maken die zowel gebruikers als andere
 	netgroepen bevat.</para>
 
       <para>Netgroepen zijn ontwikkeld om gebruikt te worden voor grote,
 	complexe netwerken met honderden gebruikers en machines.  Aan
 	de ene kant is dat iets Goeds.  Aan de andere kant is het wel
 	complex en bijna onmogelijk om netgroepen met een paar
 	eenvoudige voorbeelden uit te leggen.  Dat probleem wordt in de
 	rest van dit onderdeel duidelijk gemaakt.</para>
 
       <para>Stel dat de succesvolle implementatie van  NIS in het lab de
 	interesse heeft gewekt van een centrale beheerclub.  De volgende
 	taak is het uitbreiden van het NIS-domein met een aantal andere
 	machines op de campus.  De onderstaande twee tabellen bevatten
 	de namen van de nieuwe gebruikers en de nieuwe machines met een
 	korte beschijving.</para>
 
       <informaltable frame="none" pgwide="1">
 	<tgroup cols="2">
 	  <thead>
 	    <row>
 	      <entry>Gebruikersna(a)m(en)</entry>
 
 	      <entry>Beschrijving</entry>
 	    </row>
 	  </thead>
 
 	  <tbody>
 	    <row>
 	      <entry><username>alpha</username>,
 		<username>beta</username></entry>
 
 	      <entry>Gewone medewerkers van de IT-afdeling</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry><username>charlie</username>,
 		<username>delta</username></entry>
 
 	      <entry>Junior medewerkers van de IT-afdeling</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry><username>echo</username>,
 		<username>foxtrott</username>,
 		<username>golf</username>, ...</entry>
 
 	      <entry>Gewone medewerkers</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry><username>able</username>,
 		<username>baker</username>, ...</entry>
 
 	      <entry>Stagiairs</entry>
 	    </row>
 	  </tbody>
 	</tgroup>
       </informaltable>
 
       <informaltable frame="none" pgwide="1">
 	<tgroup cols="2">
 	  <thead>
 	    <row>
 	      <entry>Machinena(a)m(en)</entry>
 
 	      <entry>Beschrijving</entry>
 	    </row>
 	  </thead>
 
 	  <tbody>
 	    <row>
 	      <!--  Names taken from "Good Omens" by Neil Gaiman and
 		    Terry Pratchett.  Many thanks for a brilliant
 		    book.  -->
 
 	      <entry><hostid>war</hostid>, <hostid>death</hostid>,
 		<hostid>famine</hostid>,
 		<hostid>pollution</hostid></entry>
 
 	      <entry>De belangrijkste servers.  Alleen senior
 		medewerkers van de IT-afdeling mogen hierop
 		aanmelden.</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <!-- gluttony was omitted because it was too fat -->
 
 	      <entry><hostid>pride</hostid>, <hostid>greed</hostid>,
 		<hostid>envy</hostid>, <hostid>wrath</hostid>,
 		<hostid>lust</hostid>, <hostid>sloth</hostid></entry>
 
 	      <entry>Minder belangrijke servers.  Alle leden van
 		de IT-afdeling mogen aanmelden op deze machines.</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry><hostid>one</hostid>, <hostid>two</hostid>,
 		<hostid>three</hostid>, <hostid>four</hostid>,
 		...</entry>
 
 	      <entry>Gewone werkstations.  Alleen
 		<emphasis>echte</emphasis> medewerkers mogen zich op
 		deze machines aanmelden.</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry><hostid>trashcan</hostid></entry>
 
 	      <entry>Een erg oude machine zonder kritische data.  Zelfs
 		de stagiair mag deze doos gebruiken.</entry>
 	    </row>
 	  </tbody>
 	</tgroup>
       </informaltable>
 
       <para>Als deze restricties ingevoerd worden door iedere gebruiker
 	afzonderlijk te blokkeren, dan wordt er een
 	<literal>-<replaceable>user</replaceable></literal> regel per
 	systeem toegevoegd aan de <filename>passwd</filename> voor
 	iedere gebruiker die niet mag aanmelden op dat systeem.  Als er
 	maar één regel wordt vergeten, kan dat een
 	probleem opleveren.  Wellicht lukt het nog dit juist in te
 	stellen bij de bouw van een machine, maar het wordt
 	<emphasis>echt</emphasis> vergeten de regels toe te voegen voor
 	nieuwe gebruikers in de productiefase.  Murphy was tenslotte een
 	optimist.</para>
 
       <para>Het gebruik van netgroepen biedt in deze situatie een aantal
 	voordelen.  Niet iedere gebruiker hoeft separaat afgehandeld te
 	worden.  Een gebruik kan aan een of meer groepen worden
 	toegevoegd en aanmelden kan voor alle leden van zo'n groep
 	worden toegestaan of geweigerd.  Als er een nieuwe machine wordt
 	toegevoegd, dan hoeven alleen de aanmeldrestricties voor de
 	netgroepen te worden ingesteld.  Als er een nieuwe gebruiker
 	wordt toegevoegd, dan hoeft die alleen maar aan de juiste
 	netgroepen te worden toegevoegd.  Die veranderingen zijn niet
 	van elkaar afhankelijk: geen <quote>voor iedere combinatie van
 	gebruiker en machine moet het volgende ...</quote>.  Als de
 	NIS-opzet zorgvuldig is gepland, dan hoeft er maar
 	één instellingenbestand gewijzigd te worden om
 	toegang tot machines te geven of te ontnemen.</para>
 
       <para>De eerst stap is het initialiseren van de NIS-afbeelding
 	netgroup.  &man.ypinit.8; van &os; maakt deze map niet
 	standaard, maar als die is gemaakt, ondersteunt de
 	NIS-implementatie hem wel.  Een lege map wordt als volgt
 	gemaakt:</para>
 
       <screen>ellington&prompt.root; <userinput>vi /var/yp/netgroup</userinput></screen>
 
       <para>Nu kan hij gevuld worden.  In het gebruikte voorbeeld zijn
 	tenminste vier netgroepen:  IT-medewerkers, IT-junioren, gewone
 	medewerkers en stagiars.</para>
 
       <programlisting>IT_MW   (,alpha,test-domain)    (,beta,test-domain)
 IT_APP  (,charlie,test-domain)  (,delta,test-domain)
 USERS   (,echo,test-domain)     (,foxtrott,test-domain) \
         (,golf,test-domain)
 STAGS   (,able,test-domain)     (,baker,test-domain)</programlisting>
 
       <para><literal>IT_MW</literal>, <literal>IT_APP</literal>
 	enzovoort, zijn de namen van de netgroepen.  Iedere groep tussen
 	haakjes bevat een of meer gebruikersnamen voor die groep.  De
 	drie velden binnen een groep zijn:</para>
 
       <orderedlist>
 	<listitem>
 	  <para>De na(a)m(en) van de host(s) waar de volgende onderdelen
 	    geldig zijn.  Als er geen hostnaam wordt opgegeven dan is de
 	    regel geldig voor alle hosts.  Als er wel een hostnaam wordt
 	    opgegeven, dan wordt een donker, spookachtig en verwarrend
 	    domein betreden.</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>De naam van de account die bij deze netgroep hoort.</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Het NIS-domein voor de account.  Er kunnen accounts uit
 	    andere NIS-domeinen geïmporteerd worden in een netgroep
 	    als een beheerder zo ongelukkig is meerdere NIS-domeinen te
 	    hebben.</para>
 	</listitem>
       </orderedlist>
 
       <para>Al deze velden kunnen jokerkarakters bevatten.  Details
 	daarover staan in &man.netgroup.5;.</para>
 
       <note>
 	<indexterm><primary>netgroepen</primary></indexterm>
 
 	<para>De naam van een netgroep mag niet langer zijn dan acht
 	  karakters, zeker niet als er andere besturingssystemen binnen
 	  een NIS-domein worden gebruikt.  De namen zijn
 	  hoofdlettergevoelig: alleen hoofdletters gebruiken voor de
 	  namen van netgroepen is een makkelijke manier om onderscheid
 	  te kunnen maken tussen gebruikers-, machine- en
 	  netgroepnamen.</para>
 
 	<para>Sommige NIS-cliënten (andere dan die op &os; draaien)
 	  kunnen niet omgaan met netgroepen met veel leden.  Sommige
 	  oudere versies van &sunos; gaan bijvoorbeeld lastig doen als
 	  een netgroep meer dan 15 <emphasis>leden</emphasis> heeft.
 	  Dit kan omzeild worden door meerdere subnetgroepen te maken
 	  met 15 gebruikers of minder en een echte netgroep die de
 	  subnetgroepen bevat:</para>
 
 	<programlisting>BIGGRP1  (,joe1,domain)  (,joe2,domain)  (,joe3,domain) [...]
 BIGGRP2  (,joe16,domain)  (,joe17,domain) [...]
 BIGGRP3  (,joe31,domain)  (,joe32,domain)
 BIGGROUP  BIGGRP1 BIGGRP2 BIGGRP3</programlisting>
 
 	<para>Dit proces kan herhaald worden als er meer dan 225
 	  gebruikers in een netgroep moeten.</para>
       </note>
 
       <para>Het activeren en distribueren van de nieuwe NIS-map is
 	eenvoudig:</para>
 
       <screen>ellington&prompt.root; <userinput>cd /var/yp</userinput>
 ellington&prompt.root; <userinput>make</userinput></screen>
 
       <para>Hiermee worden drie nieuwe NIS-afbeeldingen gemaakt:
 	<filename>netgroup</filename>,
 	<filename>netgroup.byhost</filename> en
 	<filename>netgroup.byuser</filename>.  Met &man.ypcat.1; kan
 	bekeken worden op de nieuwe NIS-afbeeldingen beschikbaar zijn:</para>
 
       <screen>ellington&prompt.user; <userinput>ypcat -k netgroup</userinput>
 ellington&prompt.user; <userinput>ypcat -k netgroup.byhost</userinput>
 ellington&prompt.user; <userinput>ypcat -k netgroup.byuser</userinput></screen>
 
       <para>De uitvoer van het eerste commando hoort te lijken op de
 	inhoud van <filename>/var/yp/netgroup</filename>.  Het tweede
 	commando geeft geen uitvoer als er geen host-specifieke
 	netgroepen zijn ingesteld.  Het derde commando kan gebruikt
 	worden om een lijst van netgroepen voor een gebruiker op te
 	vragen.</para>
 
       <para>Het instellen van de cliënt is redelijk eenvoudig.  Om
 	de server <hostid>war</hostid> in te stellen hoeft alleen met
 	&man.vipw.8; de volgende regel in de regel daarna vervangen te
 	worden:</para>
 
       <programlisting>+:::::::::</programlisting>
 
       <para>Vervang de bovenstaande regel in de onderstaande.</para>
 
       <programlisting>+@IT_MW:::::::::</programlisting>
 
       <para>Nu worden alleen de gebruikers die in de netgroep
 	<literal>IT_MW</literal> geïmporteerd in de
 	wachtwoorddatabase van de host <hostid>war</hostid>, zodat
 	alleen die gebruikers zich kunnen aanmelden.</para>
 
       <para>Helaas zijn deze beperkingen ook van toepassing op de
 	functie <literal>~</literal> van de shell en alle routines
 	waarmee tussen gebruikersnamen en numerieke gebruikers ID's
 	wordt gewisseld.  Met andere woorden: <command>cd
 	~<replaceable>user</replaceable></command> werkt niet,
 	<command>ls &ndash;l</command> toont het numerieke ID in plaats
 	van de gebruikersnaam en <command>find . &ndash;user joe
 	&ndash;print</command> faalt met de foutmelding <errorname>No
 	such user</errorname>.  Om dit te repareren moeten alle
 	gebruikers geïmporteerd worden, <emphasis>zonder ze het
 	  recht te geven aan te melden op een server</emphasis>.</para>
 
       <para>Dit kan gedaan worden door nog een regel aan
 	<filename>/etc/master.passwd</filename> toe te voegen:</para>
 
       <programlisting>+:::::::::/sbin/nologin</programlisting>
 
       <para>Dit betekent <quote>importeer alle gebruikers, maar vervang
 	  de shell door <filename>/sbin/nologin</filename></quote>.  Ieder
 	veld in een <literal>passwd</literal> regel kan door een
 	standaardwaarde vervangen worden in
 	<filename>/etc/master.passwd</filename>.</para>
 
       <!-- Been there, done that, got the scars to prove it - ue -->
       <warning>
 	<para>De regel <literal>+:::::::::/sbin/nologin</literal> moet
 	  na <literal>+@IT_MW:::::::::</literal> komen.  Anders krijgen
 	  alle gebruikers die uit NIS-komen
 	  <filename>/sbin/nologin</filename> als aanmeldshell.</para>
       </warning>
 
       <para>Na deze wijziging hoeft er nog maar één
 	NIS-afbeelding gewijzigd te worden als er een nieuwe medewerker
 	komt bij de IT-afdeling.  Dezelfde aanpak kan gebruikt worden
 	voor de minder belangrijke servers door de oude regel
 	<literal>+:::::::::</literal> in de lokale versie van
 	<filename>/etc/master.passwd</filename> door iets als het
 	volgende te vervangen:</para>
 
       <programlisting>+@IT_MW:::::::::
 +@IT_APP:::::::::
 +:::::::::/sbin/nologin</programlisting>
 
       <para>Voor normale werkstations zijn het de volgende regels:</para>
 
       <programlisting>+@IT_MW:::::::::
 +@USERS:::::::::
 +:::::::::/sbin/nologin</programlisting>
 
       <para>En dat zou allemaal leuk en aardig zijn als er niet na een
 	paar weken een beleidsverandering komt: de IT-afdeling gaat
 	stagiairs aannemen.  De IT-stagiairs mogen de normale
 	werkstations en de minder belangrijke servers gebruiken en de
 	juniorbeheerders mogen gaan aanmelden op de hoofdservers.  Dat
 	kan door een nieuwe groep <literal>IT_STAG</literal> te maken en
 	de nieuwe IT-stagiairs toe te voegen aan die netgroep en dan de
 	instellingen op iedere machine te gaan veranderen.  Maar zoals
 	het spreekwoord zegt: <quote>Fouten in een centrale planning
 	  leiden tot complete chaos.</quote></para>
 
       <para>Deze situaties kunnen voorkomen worden door gebruik te maken
 	van de mogelijkheid in NIS om netgroepen in netgroepen op te
 	nemen.  Het is mogelijk om rolgebaseerde netgroepen te maken.
 	Er kan bijvoorbeeld een netgroep <literal>BIGSRV</literal>
 	gemaakt worden om het aanmelden op de belangrijke servers te
 	beperken en er kan een andere netgroep
 	<literal>SMALLSRV</literal> voor de minder belangrijke servers
 	zijn en een derde netgroep met de naam
 	<literal>USERBOX</literal> voor de normale werkstations.  Al die
 	netgroepen kunnen de netgroepen bevatten die op die machines
 	mogen aanmelden.  De nieuwe regels in de NIS-afbeelding netgroup
 	zien er dan zo uit:</para>
 
       <programlisting>BIGSRV    IT_MW  IT_APP
 SMALLSRV  IT_MW  IT_APP  ITSTAG
 USERBOX   IT_MW  ITSTAG USERS</programlisting>
 
       <para>Deze methode voor het instellen van aanmeldbeperkingen werkt
 	redelijk goed als er groepen van machines gemaakt kunnen worden
 	met identieke beperkingen.  Helaas blijkt dat eerder
 	uitzondering dan regel.  Meestal moet het mogelijk zijn om per
 	machine in te stellen wie zich wel en wie zich niet mogen
 	aanmelden.</para>
 
       <para>Daarom is het ook mogelijk om via machinespecifieke
 	netgroepen de hierboven aangegeven beleidswijziging op te
 	vangen.  In dat scenario bevat
 	<filename>/etc/master.passwd</filename> op iedere machine twee
 	regels die met <quote>+</quote> beginnen.  De eerste voegt de
 	netgroep toe met de accounts die op de machine mogen aanmelden
 	en de tweede voegt alle andere accounts toe met
 	<filename>/sbin/nologin</filename> als shell.  Het is verstandig
 	om als naam van de netgroep de machinenaam in
 	<quote>HOOFDLETTERS</quote> te gebruiken.  De regels zien er
 	ongeveer als volgt uit:</para>
 
       <programlisting>+@<replaceable>MACHINENAAM</replaceable>:::::::::
 +:::::::::/sbin/nologin</programlisting>
 
       <para>Als dit voor alle machines is gedaan, dan hoeven de lokale
 	versies van <filename>/etc/master.passwd</filename> nooit meer
 	veranderd te worden.  Alle toekomstige wijzigingen kunnen dan
 	gemaakt worden door de NIS-afbeelding te wijzigen.  Hieronder
 	staat een voorbeeld van een mogelijke netgroep map voor het
 	beschreven scenario met een aantal toevoegingen:</para>
 
       <programlisting># Definieer eerst de gebruikersgroepen
 IT_MW     (,alpha,test-domain)    (,beta,test-domain)
 IT_APP    (,charlie,test-domain)  (,delta,test-domain)
 DEPT1     (,echo,test-domain)     (,foxtrott,test-domain)
 DEPT2     (,golf,test-domain)     (,hotel,test-domain)
 DEPT3     (,india,test-domain)    (,juliet,test-domain)
 ITSTAG    (,kilo,test-domain)     (,lima,test-domain)
 D_STAGS   (,able,test-domain)     (,baker,test-domain)
 #
 # En nu een aantal groepen op basis van rollen
 USERS     DEPT1   DEPT2     DEPT3
 BIGSRV    IT_MW   IT_APP
 SMALLSRV  IT_MW   IT_APP    ITSTAG
 USERBOX   IT_MW   ITSTAG    USERS
 #
 # Een een groep voor speciale taken.
 # Geef echo en golf toegang tot de anti-virus machine.
 SECURITY  IT_MW   (,echo,test-domain)  (,golf,test-domain)
 #
 # Machinegebaseerde netgroepen
 # Hoofdservers
 WAR       BIGSRV
 FAMINE    BIGSRV
 # Gebruiker india heeft toegang tot deze server nodig.
 POLLUTION  BIGSRV  (,india,test-domain)
 #
 # Deze is erg belangrijk en heeft strengere toegangseisen nodig.
 DEATH     IT_MW
 #
 # De anti-virus machine als hierboven genoemd.
 ONE       SECURITY
 #
 # Een machine die maar door 1 gebruiker gebruikt mag worden.
 TWO       (,hotel,test-domain)
 # [...hierna volgen de andere groepen]</programlisting>
 
       <para>Als er een soort database wordt gebruikt om de
 	gebruikersaccounts te beheren, dan is het in ieder geval nodig
 	dat ook het eerste deel van de afbeelding met de
 	databaserapportagehulpmiddelen gemaakt kan worden.  Dan krijgen
 	nieuwe gebruikers automatisch toegang tot de machines.</para>
 
       <para>Nog een laatste waarschuwing: het is niet altijd aan te
 	raden gebruik te maken van machinegebaseerde netgroepen.  Als er
 	tientallen of zelfs honderden gelijke machines voor bijvoorbeeld
 	studentenruimtes worden uitgerold, dan is het verstandiger
 	rolgebaseerde netgroepen te gebruiken in plaats van
 	machinegebaseerde netgroepen om de grootte van de NIS-afbeelding
 	binnen de perken te houden.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Belangrijk om te onthouden</title>
 
       <para>In een NIS-omgeving werken een aantal dingen wel
 	anders.</para>
 
       <itemizedlist>
 	<listitem>
 	  <para>Als er een gebruiker toegevoegd moet worden, dan moet
 	    die <emphasis>alleen</emphasis> toegevoegd worden aan de
 	    master NIS-server en <emphasis>mag niet vergeten worden dat
 	    de NIS-afbeeldingen herbouwd moeten worden</emphasis>.  Als
 	    dit wordt vergeten, dan kan de nieuwe gebruiker nergens
 	    anders aanmelden dan op de NIS-master.  Als bijvoorbeeld een
 	    nieuwe gebruiker <username>jsmith</username> toegevoegd moet
 	    worden:</para>
 
 	  <screen>&prompt.root; <userinput>pw useradd jsmith</userinput>
 &prompt.root; <userinput>cd /var/yp</userinput>
 &prompt.root; <userinput>make test-domain</userinput></screen>
 
 	  <para>Er kan ook <command>adduser jsmith</command> in plaats
 	    van <command>pw useradd jsmith</command> gebruikt
 	    worden.</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para><emphasis>De beheeraccounts moeten buiten de
 	      NIS-afbeeldingen gehouden worden</emphasis>.  Het is niet
 	    handig als de beheeraccounts en wachtwoorden naar machines
 	    waarop gebruikers zich aanmelden die geen toegang tot die
 	    informatie horen te hebben zouden gaan.</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para><emphasis>De NIS-master en slave moeten veilig blijven
 	      en zo min mogelijk niet beschikbaar zijn</emphasis>.  Als de
 	    machine wordt gehackt of als hij wordt uitgeschakeld, dan
 	    kunnen er in theorie nogal wat mensen niet meer aanmelden.</para>
 
 	  <para>Dit is de belangrijkste zwakte van elk gecentraliseerd
 	    beheersysteem.  Als de NIS-servers niet goed beschermd
 	    worden, dan worden veel gebruikers boos!</para>
 	</listitem>
       </itemizedlist>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>NIS v1-compatibiliteit</title>
 
       <para><application>ypserv</application> voor &os; biedt wat
 	ondersteuning voor NIS v1 cliënten.  De NIS-implementatie
 	van &os; gebruikt alleen het NIS v2 protocol, maar andere
 	implementaties bevatten ondersteuning voor het v1 protocol voor
 	achterwaartse compatibiliteit met oudere systemen.  De
 	<application>ypbind</application>-daemons die bij deze systemen
 	zitten proberen een binding op te zetten met een NIS v1 server,
 	hoewel dat niet per se ooit nodig is (en ze gaan misschien nog
 	wel door met broadcasten nadat ze een antwoord van een v2
 	server hebben ontvangen).  Het is belangrijk om te melden dat
 	hoewel ondersteuning voor gewone cliëntoproepen aanwezig
 	is, deze versie van <application>ypserv</application> geen
 	overdrachtsverzoeken voor v1-afbeeldingen af kan handelen.
 	Daarom kan <application>ypserv</application> niet gebruikt
 	worden als master of slave in combinatie met oudere NIS-servers
 	die alleen het v1 protocol ondersteunen.  Gelukkig worden er in
 	deze tijd niet meer zoveel van deze servers gebruikt.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="network-nis-server-is-client">
       <title>NIS-servers die ook NIS-cliënten zijn</title>
 
       <para>Het is belangrijk voorzichtig om te gaan met het draaien van
 	<application>ypserv</application> in een multi-server domein
 	waar de server machines ook NIS-cliënten zijn.  Het is in
 	het algemeen verstandiger om de servers te dwingen met zichzelf
 	te binden dan ze toe te staan een bindverzoek te broadcasten en
 	het risico te lopen dat ze een binding met elkaar maken.  Er
 	kunnen vreemde fouten optreden als een van de servers plat gaat
 	als er andere servers van die server afhankelijk zijn.  Na
 	verloop van tijd treedt op de cliënten wel een timeout op
 	en verbinden ze met een andere server, maar de daarmee gepaard
 	gaande vertraging kan aanzienlijk zijn en de foutmodus is nog
 	steeds van toepassing, omdat de servers dan toch weer opnieuw
 	een verbinding met elkaar kunnen vinden.</para>
 
       <para>Het is mogelijk een host aan een specifieke server te binden
 	door aan <command>ypbind</command> de vlag
 	<option>&ndash;S</option> mee te geven.  Om dit niet iedere keer
 	handmatig na een herstart te hoeven uitvoeren, kan de volgende
 	regel worden opgenomen in <filename>/etc/rc.conf</filename> van
 	de NIS-server:</para>
 
       <programlisting>nis_client_enable="YES"	# start ook het cliënt gedeelte
 nis_client_flags="-S <replaceable>NIS domain</replaceable>,<replaceable>server</replaceable>"</programlisting>
 
       <para>In &man.ypbind.8; staat meer informatie.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Wachtwoordformaten</title>
 
       <indexterm>
 	<primary>NIS</primary>
 
 	<secondary>wachtwoordformaten</secondary>
       </indexterm>
 
       <para>Een van de meest voorkomende problemen bij het implementeren
 	van NIS is de compatibiliteit van het wachtwoordformaat.  Als
 	een NIS-server wachtwoorden gebruikt die met DES gecodeerd zijn,
 	dan kunnen alleen cliënten die ook DES gebruiken
 	ondersteund worden.  Als er bijvoorbeeld &solaris;
 	NIS-cliënten in een netwerk zijn, dan moet er vrijwel zeker
 	gebruik gemaakt worden van met DES gecodeerde wachtwoorden.</para>
 
       <para>Van welk formaat cliënten en servers gebruik maken is
 	te zien in <filename>/etc/login.conf</filename>.  Als een host
 	gebruik maakt van met DES gecodeerde wachtwoorden, dan staat er
 	in de klasse <literal>default</literal> een regel als de
 	volgende:</para>
 
       <programlisting>default:\
 	:passwd_format=des:\
 	:copyright=/etc/COPYRIGHT:\
 	[Overige regels weggelaten]</programlisting>
 
       <para>Andere mogelijke waarden voor
 	<literal>passwd_format</literal> zijn
 	<literal>blf</literal> en <literal>md5</literal>
 	(respectievelijk voor Blowfish en MD5 gecodeerde
 	wachtwoorden).</para>
 
       <para>Als er wijzigingen gemaakt zijn aan
 	<filename>/etc/login.conf</filename> dan moet de
 	login capability database herbouwd worden door het volgende
 	commando als <username>root</username> uit te voeren:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>cap_mkdb /etc/login.conf</userinput></screen>
 
       <note>
 	<para>Het formaat van de wachtwoorden die al in
 	  <filename>/etc/master.passwd</filename> staan worden niet
 	  bijgewerkt totdat een gebruiker zijn wachtwoord voor de eerste
 	  keer wijzigt <emphasis>nadat</emphasis> de login capability
 	  database is herbouwd.</para>
       </note>
 
       <para>Om te zorgen dat de wachtwoorden in het gekozen formaat zijn
 	gecodeerd, moet daarna gecontroleerd worden of de waarde
 	<literal>crypt_default</literal> in
 	<filename>/etc/auth.conf</filename> de voorkeur geeft aan het
 	gekozen formaat.  Om dat te realiseren dient het gekozen formaat
 	vooraan gezet te worden in de lijst.  Als er bijvoorbeeld
 	gebruik gemaakt wordt van DES gecodeerde wachtwoorden, dan hoort
 	de regel er als volgt uit te zien:</para>
 
       <programlisting>crypt_default	=	des blf md5</programlisting>
 
       <para>Als de bovenstaande stappen op alle &os; gebaseerde
 	NIS-servers en cliënten zijn uitgevoerd, dan is het zeker
 	dat ze het allemaal eens zijn over welk wachtwoordformaat er op
 	het netwerk wordt gebruikt.  Als er problemen zijn bij de
 	authenticatie op een NIS-cliënt, dan is dit een prima
 	startpunt voor het uitzoeken waar de problemen vandaan komen.
 	Nogmaals: als er een NIS-server in een heterogene omgeving wordt
 	geplaatst, dan is het waarschijnlijk dat er gebruik gemaakt moet
 	worden van DES op alle systemen, omdat dat de laagst
 	overeenkomende standaard is.</para>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="network-dhcp">
     <sect1info>
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <firstname>Greg</firstname>
 	  <surname>Sutter</surname>
 	  <contrib>Geschreven door </contrib>
 	</author>
       </authorgroup>
     </sect1info>
 
     <title>Automatisch netwerk instellen (DHCP)</title>
 
     <sect2>
       <title>Wat is DHCP?</title>
 
       <indexterm>
 	<primary>Dynamic Host Configuration Protocol</primary>
 
 	<see>DHCP</see>
       </indexterm>
 
       <indexterm><primary>Internet Systems Consortium
 	  (ISC)</primary></indexterm>
 
       <para>DHCP, het Dynamic Host Configuration Protocol, schrijft voor
 	hoe een systeem verbinding kan maken met een netwerk en hoe het
 	de benodigde informatie kan krijgen om met dat netwerk te
 	communiceren.  &os; gebruikt de OpenBSD <command>dhclient</command>
 	welke uit OpenBSD&nbsp;3.7 komt.
 	Alle informatie over <command>dhclient</command> kan
 	zowel voor de ISC als de OpenBSD DHCP-cliënt gebruikt
 	worden.  De DHCP-server zit bij de ISC-distributie.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Wat behandeld wordt</title>
 
       <para>In dit onderdeel worden de cliëntcomponenten van de
 	ISC en OpenBSD DHCP-cliënt en de servercomponenten van het
 	ISC DHCP-systeem beschreven.  Het programma voor de cliënt,
 	<command>dhclient</command>, zit standaard in &os; en de server
 	is beschikbaar via de port <filename
 	  role="package">net/isc-dhcp42-server</filename>.  Naast de
 	onderstaande informatie, zijn de hulppagina's van
 	&man.dhclient.8;, &man.dhcp-options.5; en &man.dhclient.conf.5;
 	bruikbare bronnen.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Hoe het werkt</title>
 
       <indexterm><primary>UDP</primary></indexterm>
 
       <para>Als <command>dhclient</command>, de DHCP-cliënt, wordt
 	uitgevoerd op een cliëntmachine, dan begint die met het
 	broadcasten van verzoeken om instellingeninformatie.  Standaard
 	worden deze verzoeken op UDP poort 68 gedaan.  De server
 	antwoordt op UDP 67 en geeft de cliënt een IP-adres en
 	andere relevante netwerkinformatie, zoals een netmasker,
 	router en DNS-servers.  Al die informatie komt in de vorm van
 	een DHCP <quote>lease</quote> en is voor een bepaalde tijd
 	geldig (die is ingesteld door de beheerder van de DHCP-server).
 	Op die manier kunnen IP-adressen voor cliënten die niet
 	langer met het netwerk verbonden zijn (stale) automatisch weer
 	ingenomen worden.</para>
 
       <para>DHCP-cliënten kunnen veel informatie van de server
 	krijgen.  Er staat een uitputtende lijst in
 	&man.dhcp-options.5;.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>&os; integratie</title>
 
       <para>&os; integreert de OpenBSD DHCP-cliënt
 	<command>dhclient</command> volledig.
 	Er is ondersteuning voor de
 	DHCP-cliënt in zowel het installatieprogramma als in het
 	basissysteem, waardoor het niet noodzakelijk is om kennis te
 	hebben van het maken van netwerkinstellingen voor het netwerk
 	waar een DHCP-server draait.</para>
 
       <indexterm><primary><application>sysinstall</application></primary></indexterm>
 
       <para>DHCP wordt ondersteund door
 	<application>sysinstall</application>.  Bij het instellen van
 	een netwerkinterface binnen
 	<application>sysinstall</application> is de tweede vraag:
 	<quote>Wil je proberen de interface met DHCP in te
 	stellen?</quote>  Als het antwoord bevestigend luidt, dan wordt
 	<command>dhclient</command> uitgevoerd en als dat succesvol
 	verloopt, dan worden de netwerkinstellingen automatisch
 	ingevuld.</para>
 
       <para>Voor het gebruiken van DHCP bij het opstarten van het
 	systeem zijn twee instellingen nodig:</para>
 
       <indexterm>
 	<primary>DHCP</primary>
 
 	<secondary>vereisten</secondary>
       </indexterm>
 
       <itemizedlist>
 	<listitem>
 	  <para>Het apparaat <devicename>bpf</devicename> moet in de
 	    kernel gecompileerd zijn.  Dit kan door
 	    <literal>device bpf</literal> aan het bestand met
 	    kernelinstellingen toe te voegen en de kernel te herbouwen.
 	    Meer informatie over het bouwen van een kernel staat in
 	    <xref linkend="kernelconfig"/>.</para>
 
 	  <para>Het apparaat <devicename>bpf</devicename> is al
 	    onderdeel van de <filename>GENERIC</filename> kernel die bij
 	    &os; zit, dus als er geen sprake is van een aangepaste
 	    kernel, dan hoeft er geen nieuwe gemaakt te worden om DHCP
 	    aan te praat te krijgen.</para>
 
 	  <note>
 	    <para>Voor de lezer die bijzonder begaan is met beveiliging,
 	      is het belangrijk aan te geven dat
 	      <devicename>bpf</devicename> ook het apparaat is waardoor
 	      pakketsnuffelaars hun werk kunnen doen (hoewel ze nog
 	      steeds als <username>root</username> moeten draaien).
 	      <devicename>bpf</devicename> <emphasis>is</emphasis>
 	      noodzakelijk voor DHCP, maar als beveiliging bijzonder
 	      belangrijk is, dan hoort <devicename>bpf</devicename>
 	      waarschijnlijk niet in een kernel te zitten omdat de
 	      verwachting dat er in de toekomst ooit DHCP gebruikt gaat
 	      worden.</para>
 	  </note>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Standaard draait de DHCP-synchronisatie op &os; in de
 	    achtergrond, of <firstterm>asynchroon</firstterm>.  Andere
 	    opstartscripten gaan verder terwijl DHCP wordt voltooid, wat het
 	    opstarten van het systeem versnelt.</para>
 
 	  <para>DHCP in de achtergrond werkt goed als de DHCP-server snel op
 	    verzoeken reageert en het DHCP-configuratieproces snel gaat.  Op
 	    sommige systemen kan het lang duren voordat DHCP klaar is.  Als
 	    netwerkdiensten proberen te draaien voordat DHCP voltooid is, zullen
 	    ze falen.  Door DHCP in <firstterm>synchrone</firstterm> modus te
 	    draaien wordt dit probleem voorkomen en wordt het opstarten
 	    gepauzeerd totdat de DHCP-configuratie voltooid is.</para>
 
 	  <para>Gebruik om in de achtergrond verbinding te maken met een
 	    DHCP-server terwijl andere opstartscripts verder gaan (asynchrone
 	    modus) de waarde <quote><literal>DHCP</literal></quote> in
 	    <filename>/etc/rc.conf</filename>:</para>
 
 	  <programlisting>ifconfig_<replaceable>fxp0</replaceable>="DHCP"</programlisting>
 
 	  <para>Gebruik om het opstarten te pauzeren totdat DHCP voltooid is de
 	    synchrone modus met waarde
 	    <quote><literal>SYNDHCP</literal></quote>:</para>
 
 	  <programlisting>ifconfig_<replaceable>fxp0</replaceable>="SYNDHCP"</programlisting>
 
 	  <note>
 	    <para>Vervang <replaceable>fxp0</replaceable> zoals getoond in deze
 	      voorbeelden met de naam van de interface dat dynamisch
 	      geconfigureerd moet worden, zoals getoond in <xref
 		linkend="config-network-setup"/>.</para>
 	  </note>
 
 	  <para>Als er een andere lokatie voor
 	    <command>dhclient</command> wordt gebruikt of als er extra
 	    parameters aan <command>dhclient</command> meegegeven moeten
 	    worden, dan dient ook iets als het volgende toegevoegd te
 	    worden:</para>
 
 	  <programlisting>dhclient_program="/sbin/dhclient"
 dhclient_flags=""</programlisting>
 	</listitem>
       </itemizedlist>
 
       <indexterm>
 	<primary>DHCP</primary>
 
 	<secondary>server</secondary>
       </indexterm>
 
       <para>De DHCP-server, <application>dhcpd</application>, zit bij de
 	port <filename role="package">net/isc-dhcp42-server</filename>
 	in de Portscollectie.  Deze port bevat de ISC DHCP-server en
 	documentatie.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Bestanden</title>
 
       <indexterm>
 	<primary>DHCP</primary>
 
 	<secondary>instellingenbestanden</secondary>
       </indexterm>
 
       <itemizedlist>
 	<listitem>
 	  <para><filename>/etc/dhclient.conf</filename></para>
 
 	  <para>Voor <command>dhclient</command> is een
 	    instellingenbestand <filename>/etc/dhclient.conf</filename>
 	    nodig.  Dat bestand bevat meestal alleen maar commentaar,
 	    omdat de standaardinstellingen redelijk zinvol zijn.  Dit
 	    bestand wordt beschreven in &man.dhclient.conf.5;.</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para><filename>/sbin/dhclient</filename></para>
 
 	  <para><command>dhclient</command> is statisch gelinkt en staat
 	    in <filename>/sbin</filename>.  Er staat meer informatie
 	    over <command>dhclient</command> in &man.dhclient.8;.</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para><filename>/sbin/dhclient-script</filename></para>
 
 	  <para><command>dhclient-script</command> is het
 	    &os;-specifieke DHCP-cliënt instellingenscript.  Het
 	    wordt beschreven in &man.dhclient-script.8;, maar het is
 	    niet nodig het te wijzigen om goed te werken.</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para><filename>/var/db/dhclient.leases.<replaceable>interface</replaceable></filename></para>
 
 	  <para>De DHCP-cliënt houdt in dit bestand een database
 	    bij van geldige leases, die naar een logboekbestand worden
 	    geschreven.  In &man.dhclient.leases.5; staat een iets
 	    uitgebreidere beschrijving.</para>
 	</listitem>
       </itemizedlist>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Verder lezen</title>
 
       <para>Het DHCP-protocol staat volledig beschreven in <ulink
 	  url="http://www.freesoft.org/CIE/RFC/2131/">RFC 2131</ulink>.
 	Er is nog een bron van informatie ingesteld op <ulink
 	  url="http://www.dhcp.org/"></ulink>.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="network-dhcp-server">
       <title>Een DHCP-server installeren en instellen</title>
 
       <sect3>
 	<title>Wat behandeld wordt</title>
 
 	<para>In dit onderdeel wordt beschreven hoe een &os; systeem zo
 	  ingesteld kan worden dat het opereert als DHCP-server door
 	  gebruik te maken van de ISC (Internet Systems Consortium)
 	  implementatie van de DHCP-server.</para>
 
 	<para>De server wordt niet geleverd als deel van &os; en om deze
 	  dienst aan te bieden dient de port <filename
 	    role="package">net/isc-dhcp42-server</filename>
 	  geïnstalleerd te worden.  In <xref linkend="ports"/> staat
 	  meer informatie over de Portscollectie.</para>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title>DHCP-serverinstallatie</title>
 
 	<indexterm>
 	  <primary>DHCP</primary>
 
 	  <secondary>installatie</secondary>
 	</indexterm>
 
 	<para>Om een &os; systeem in te stellen als DHCP-server moet het
 	  apparaat &man.bpf.4; in de kernel zijn opgenomen.  Om dit te
 	  doen dient <literal>device bpf</literal> aan het bestand met
 	  kernelinstellingen toegevoegd te worden en dient de kernel
 	  herbouwd te worden.  Meer informatie over het bouwen van
 	  kernels staat in <xref linkend="kernelconfig"/>.</para>
 
 	<para>Het apparaat <devicename>bpf</devicename> is al onderdeel
 	  van de <filename>GENERIC</filename> kernel die bij &os;, dus
 	  het is meestal niet nodig om een aangepaste kernel te bouwen
 	  om DHCP aan de praat te krijgen.</para>
 
 	<note>
 	  <para>Het is belangrijk te vermelden dat
 	    <devicename>bpf</devicename> ook het apparaat is waardoor
 	    pakketsnuffelaars kunnen werken (hoewel de programma's die
 	    er gebruik van maken wel bijzondere toegang nodig hebben).
 	    <devicename>bpf</devicename> <emphasis>is</emphasis>
 	    verplicht voor DHCP, maar als beveiliging van belang is, dan
 	    is het waarschijnlijk niet verstandig om
 	    <devicename>bpf</devicename> in een kernel op te nemen
 	    alleen omdat er in de toekomst misschien ooit DHCP gebruikt
 	    gaat worden.</para>
 	</note>
 
 	<para>Hierna dient het standaardbestand
 	  <filename>dhcpd.conf</filename> dat door de port <filename
 	    role="package">net/isc-dhcp42-server</filename> is
 	  geïnstalleerd gewijzigd te worden.  Standaard is dit
 	  <filename>/usr/local/etc/dhcpd.conf.sample</filename> en dit
 	  bestand dient gekopieerd te worden naar
 	  <filename>/usr/local/etc/dhcpd.conf</filename> voordat de
 	  wijzigingen worden gemaakt.</para>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title>De DHCP-server instellen</title>
 
 	<indexterm>
 	  <primary>DHCP</primary>
 
 	  <secondary>dhcpd.conf</secondary>
 	</indexterm>
 
 	<para><filename>dhcpd.conf</filename> is opgebouwd uit
 	  declaraties over subnetten en hosts en is wellicht het meest
 	  eenvoudig te beschrijven met een voorbeeld:</para>
 
 	<programlisting>option domain-name "example.com";<co id="domain-name"/>
 option domain-name-servers 192.168.4.100;<co id="domain-name-servers"/>
 option subnet-mask 255.255.255.0;<co id="subnet-mask"/>
 
 default-lease-time 3600;<co id="default-lease-time"/>
 max-lease-time 86400;<co id="max-lease-time"/>
 ddns-update-style none;<co id="ddns-update-style"/>
 
 subnet 192.168.4.0 netmask 255.255.255.0 {
   range 192.168.4.129 192.168.4.254;<co id="range"/>
   option routers 192.168.4.1;<co id="routers"/>
 }
 
 host mailhost {
   hardware ethernet 02:03:04:05:06:07;<co id="hardware"/>
   fixed-address mailhost.example.com;<co id="fixed-address"/>
 }</programlisting>
 
 	<calloutlist>
 	  <callout arearefs="domain-name">
 	    <para>Deze optie geeft het domein aan dat door cliënten
 	      als standaard zoekdomein wordt gebruikt.  In
 	      &man.resolv.conf.5; staat meer over wat dat
 	      betekent.</para>
 	  </callout>
 
 	  <callout arearefs="domain-name-servers">
 	    <para>Deze optie beschrijft een door komma's gescheiden
 	      lijst met DNS-servers die de cliënt moet
 	      gebruiken.</para>
 	  </callout>
 
 	  <callout arearefs="subnet-mask">
 	    <para>Het netmasker dat aan de cliënten wordt
 	      voorgeschreven.</para>
 	  </callout>
 
 	  <callout arearefs="default-lease-time">
 	    <para>Een cliënt kan om een bepaalde duur vragen die
 	      een lease geldig is.  Anders geeft de server aan wanneer
 	      de lease vervalt (in seconden).</para>
 	  </callout>
 
 	  <callout arearefs="max-lease-time">
 	    <para>Dit is de maximale duur voor een lease die de server
 	      toestaat.  Als een cliënt vraagt om een langere
 	      lease, dan wordt die wel verstrekt, maar is de maar geldig
 	      gedurende <literal>max-lease-time</literal> seconden.</para>
 	  </callout>
 
 	  <callout arearefs="ddns-update-style">
 	    <para>Deze optie geeft aan of de DHCP-server moet proberen
 	      de DNS-server bij te werken als een lease is geaccepteerd
 	      of wordt vrijgegeven.  In de ISC implementatie is deze
 	      optie <emphasis>verplicht</emphasis>.</para>
 	  </callout>
 
 	  <callout arearefs="range">
 	    <para>Dit geeft aan welke IP-adressen in de groep met
 	      adressen zitten die zijn gereserveerd om uitgegeven te
 	      worden aan cliënten.  Alle IP-adressen tussen de
 	      aangegeven adressen en die adressen zelf worden aan
 	      cliënten uitgegeven.</para>
 	  </callout>
 
 	  <callout arearefs="routers">
 	    <para>Geeft de default gateway aan die aan de cliënten
 	      wordt voorgeschreven.</para>
 	  </callout>
 
 	  <callout arearefs="hardware">
 	    <para>Het hardware MAC-adres van een host, zodat de
 	      DHCP-server een host kan herkennen als die een verzoek
 	      doet.</para>
 	  </callout>
 
 	  <callout arearefs="fixed-address">
 	    <para>Geeft een host aan die altijd hetzelfde IP-adres moet
 	      krijgen.  Hier kan een hostnaam gebruikt worden, omdat de
 	      DHCP-server de hostnaam zelf opzoekt voordat de
 	      lease-informatie terug wordt gegeven.</para>
 	  </callout>
 	</calloutlist>
 
 	<para>Wanneer u klaar bent met het schrijven van uw
 	  <filename>dhcpd.conf</filename>, dient u de DHCP-server in
 	  <filename>/etc/rc.conf</filename> aan te zetten, door het
 	  volgende toe te voegen:</para>
 
 	<programlisting>dhcpd_enable="YES"
 dhcpd_ifaces="dc0"</programlisting>
 
 	<para>Vervang de interfacenaam <literal>dc0</literal> door de
 	  interface (of interfaces, gescheiden door witruimtes) waarop
 	  uw DHCP-server moet luisteren naar DHCP-verzoeken van
 	  cliënten.</para>
 
 	<para>Daarna kunt u doorgaan met het starten van de server door
 	  het volgende commando te geven:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>/usr/local/etc/rc.d/isc-dhcpd start</userinput></screen>
 
 	<para>Als er later wijzigingen in de instellingen gemaakt moeten
 	  worden, dan is het belangrijk te onthouden dat het sturen van
 	  een <literal>SIGHUP</literal> signaal naar
 	  <application>dhcpd</application> <emphasis>niet</emphasis>
 	  resulteert in het opnieuw laden van de instellingen, zoals
 	  voor de meeste daemons geldt.  Voor deze daemon dient een
 	  signaal <literal>SIGTERM</literal> gestuurd te worden om het
 	  proces te stoppen.  Daarna dient de daemon met het hiervoor
 	  beschreven commando weer gestart worden.</para>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title>Bestanden</title>
 
 	<indexterm>
 	  <primary>DHCP</primary>
 
 	  <secondary>instellingenbestanden</secondary>
 	</indexterm>
 
 	<itemizedlist>
 	  <listitem>
 	    <para><filename>/usr/local/sbin/dhcpd</filename></para>
 
 	    <para><application>dhcpd</application> is statisch gelinkt
 	      en staat in <filename>/usr/local/sbin</filename>.  In de
 	      hulppagina voor &man.dhcpd.8; die meekomt met de port
 	      staat meer informatie over
 	      <application>dhcpd</application>.</para>
 	  </listitem>
 
 	  <listitem>
 	    <para><filename>/usr/local/etc/dhcpd.conf</filename></para>
 
 	    <para><application>dhcpd</application> heeft een
 	      instellingenbestand,
 	      <filename>/usr/local/etc/dhcpd.conf</filename>, nodig
 	      voordat de daemon diensten aan cliënten kan leveren.
 	      Het bestand moet alle informatie bevatten die aan
 	      cliënten gegeven moet worden en de informatie die
 	      nodig is voor het draaien van de dienst.  Dit
 	      instellingenbestand staat beschreven in de hulppagina voor
 	      &man.dhcpd.conf.5; die meekomt met de port.</para>
 	  </listitem>
 
 	  <listitem>
 	    <para><filename>/var/db/dhcpd.leases</filename></para>
 
 	    <para>De DHCP-server houdt in dit bestand een database bij
 	      met leases die zijn uitgegeven en die naar een logboek
 	      worden geschreven.  In de hulppagina &man.dhcpd.leases.5;
 	      die bij de port zit wordt dit uitvoeriger beschreven.</para>
 	  </listitem>
 
 	  <listitem>
 	    <para><filename>/usr/local/sbin/dhcrelay</filename></para>
 
 	    <para><application>dhcrelay</application> wordt in
 	      uitgebreidere omgevingen gebruikt waar de ene DHCP-server
 	      een verzoek van een cliënt naar een andere
 	      DHCP-server op een ander netwerk doorstuurt.  Als deze
 	      functionaliteit nodig is, kan die beschikbaar komen door
 	      de port <filename
 		role="package">net/isc-dhcp42-relay</filename> te
 	      installeren.  De hulppagina voor &man.dhcrelay.8; die bij
 	      de port zit bevat meer details.</para>
 	  </listitem>
 	</itemizedlist>
       </sect3>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="network-dns">
     <sect1info>
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <firstname>Chern</firstname>
 	  <surname>Lee</surname>
 	  <contrib>Geschreven door </contrib>
 	</author>
 
 	<author>
 	  <firstname>Tom</firstname>
 	  <surname>Rhodes</surname>
 	</author>
 
 	<author>
 	  <firstname>Daniel</firstname>
 	  <surname>Gerzo</surname>
 	</author>
       </authorgroup>
     </sect1info>
 
     <title>Domeinnaamsysteem (<acronym>DNS</acronym>)</title>
 
     <sect2>
       <title>Overzicht</title>
 
       <indexterm><primary>BIND</primary></indexterm>
 
       <para>&os; gebruikt standaard een versie van BIND (Berkeley
 	Internet Name Domain), wat de meest gebruikte implementatie van
 	het <acronym>DNS</acronym>-protocol is.  <acronym>DNS</acronym>
 	is het protocol waarmee namen aan <acronym>IP</acronym>-adressen
 	gebonden worden en vice versa.  Zo wordt bijvoorbeeld op een
 	zoekopdracht voor <hostid
 	  role="fqdn">www.FreeBSD.org</hostid> geantwoord met het
 	<acronym>IP</acronym>-adres van de webserver van het &os;
 	Project en op een zoekopdracht voor <hostid
 	  role="fqdn">ftp.FreeBSD.org</hostid> wordt geantwoord met het
 	<acronym>IP</acronym>-adres van de bijbehorende
 	<acronym>FTP</acronym>-machine.  Het tegenovergestelde kan ook
 	gebeuren.  Een zoekopdracht voor een <acronym>IP</acronym>-adres
 	kan de bijbehorende hostnaam opleveren.  Het is niet nodig om
 	een naamserver te draaien om op een systeem zoekopdrachten met
 	<acronym>DNS</acronym> uit te voeren.</para>
 
       <para>&os; wordt momenteel standaard geleverd met de
 	<acronym>BIND</acronym>9 <acronym>DNS</acronym>-serversoftware.
 	Onze installatie biedt verbeterde beveilingsmogelijkheden, een
 	nieuwe indeling van het bestandssysteem en geautomatiseerde
 	configuratie van &man.chroot.8;.</para>
 
       <indexterm><primary>DNS</primary></indexterm>
 
       <para><acronym>DNS</acronym> wordt op Internet onderhouden door
 	een enigszins complex systeem van autoritaire root, Top Level
 	Domain (<acronym>TLD</acronym>), en andere kleinschaligere
 	naamservers die individuele domeininformatie hosten en cachen.</para>
 
       <para>Op dit moment wordt BIND beheerd door het Internet Systems
 	Consortium <ulink url="https://www.isc.org/"></ulink>.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Terminologie</title>
 
       <para>Om dit document te begrijpen moeten een aantal termen
 	gerelateerd aan <acronym>DNS</acronym> begrepen worden.</para>
 
       <indexterm><primary>resolver</primary></indexterm>
 
       <indexterm><primary>reverse DNS</primary></indexterm>
 
       <indexterm><primary>root zone</primary></indexterm>
 
       <informaltable frame="none" pgwide="1">
 	<tgroup cols="2">
 	  <colspec colwidth="1*"/>
 
 	  <colspec colwidth="3*"/>
 
 	  <thead>
 	    <row>
 	      <entry>Term</entry>
 
 	      <entry>Definitie</entry>
 	    </row>
 	  </thead>
 
 	  <tbody>
 	    <row>
 	      <entry>Voorwaartse <acronym>DNS</acronym></entry>
 
 	      <entry>Het afbeelden van hostnamen op IP-adressen.</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>Herkomst (origin)</entry>
 
 	      <entry>Verwijst naar het domein dat door een bepaald
 		zonebestand wordt gedekt.</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry><application>named</application>, BIND</entry>
 
 	      <entry>Vaak gebruikte namen voor het naamserverpakket BIND
 		in &os;.</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>Resolver</entry>
 
 	      <entry>Een systeemproces waarmee een machine
 		zoekopdrachten om zoneinformatie aan een naamserver
 		geeft.</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>Reverse <acronym>DNS</acronym></entry>
 
 	      <entry>Het afbeelden van <acronym>IP</acronym>-adressen op
 		hostnamen.</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>Rootzone</entry>
 
 	      <entry>Het begin van de Internet zonehiërarchie.
 		Alle zones vallen onder de rootzone, net zoals alle
 		bestanden in een bestandssysteem onder de rootmap
 		vallen.</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>Zone</entry>
 
 	      <entry>Een individueel domein, subdomein of een deel van
 		de <acronym>DNS</acronym> die door dezelfde autoriteit
 		wordt beheerd.</entry>
 	    </row>
 	  </tbody>
 	</tgroup>
       </informaltable>
 
       <indexterm>
 	<primary>zones</primary>
 
 	<secondary>voorbeelden</secondary>
       </indexterm>
 
       <para>Voorbeelden van zones:</para>
 
       <itemizedlist>
 	<listitem>
 	  <para><hostid>.</hostid> is hoe de rootzone normaliter in de
 	    documentatie genoemd wordt.</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para><hostid>org.</hostid> is een Top Level Domain
 	    (<acronym>TLD</acronym>) onder de rootzone.</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para><hostid role="domainname">example.org.</hostid> is een
 	    zone onder het <acronym>TLD</acronym>
 	    <hostid>org.</hostid>.</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para><hostid>1.168.192.in-addr.arpa</hostid> is een zone die
 	    naar alle <acronym>IP</acronym>-adressen verwijst die onder
 	    de <acronym>IP</acronym>-adresruimte <hostid
 	      role="ipaddr">192.168.1.*</hostid> vallen.</para>
 	</listitem>
       </itemizedlist>
 
       <para>Zoals te zien is staat het specifiekere deel van een
 	hostnaam aan de linkerkant.  Zo is bijvoorbeeld <hostid
 	  role="domainname">example.org.</hostid> specifieker dan
 	<hostid>org.</hostid> en is <hostid>org.</hostid>
 	specifieker dan de rootzone.  De indeling van ieder deel van een
 	hostnaam lijkt veel op een bestandssysteem: de map
 	<filename>/dev</filename> valt onder de root, enzovoort.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Redenen om een naamserver te draaien</title>
 
       <para>Naamservers bestaan in het algemeen in twee smaken: autoratieve
 	naamservers en caching (ook bekend als resolving) naamservers.</para>
 
       <para>Er is een autoratieve naamserver nodig als:</para>
 
       <itemizedlist>
 	<listitem>
 	  <para>Het gewenst is om <acronym>DNS</acronym>-informatie aan
 	    te bieden aan de wereld om met autoriteit op verzoeken te
 	    antwoorden.</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Een domein, zoals <hostid
 	      role="domainname">example.org</hostid>, is geregistreerd
 	    en er <acronym>IP</acronym>-adressen aan hostnamen die
 	    daaronder liggen toegewezen moeten worden.</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Een <acronym>IP</acronym>-adresblok omgekeerde
 	    <acronym>DNS</acronym>-ingangen nodig heeft
 	    (<acronym>IP</acronym> naar hostnaam).</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Een omgekeerde of tweede naamserver, die een slaaf wordt
 	    genoemd, moet antwoorden op verzoeken.</para>
 	</listitem>
       </itemizedlist>
 
       <para>Er is een caching naamserver nodig als:</para>
 
       <itemizedlist>
 	<listitem>
 	  <para>Een lokale <acronym>DNS</acronym>-server kan cachen en
 	    wellicht sneller kan antwoorden dan een naamserver die
 	    verder weg staat.</para>
 	</listitem>
       </itemizedlist>
 
       <para>Als er een verzoek wordt gedaan voor <hostid
 	  role="fqdn">www.FreeBSD.org</hostid>, dan doet de resolver
 	meestal een verzoek bij de naamserver van de
 	<acronym>ISP</acronym> die de uplink levert en ontvangt daarop
 	een antwoord.  Met een lokale, caching
 	<acronym>DNS</acronym>-server hoeft het verzoek maar
 	één keer door de caching
 	<acronym>DNS</acronym>-server naar de buitenwereld gedaan te
 	worden.  Voor aanvullende verzoeken hoeft niet buiten het lokale
 	netwerk te gaan omdat het al lokaal in de cache staat.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Hoe het werkt</title>
 
       <para>De daemon BIND heet in &os;
 	<application>named</application>.</para>
 
       <informaltable frame="none" pgwide="1">
 	<tgroup cols="2">
 	  <thead>
 	    <row>
 	      <entry>Bestand</entry>
 
 	      <entry>Beschrijving</entry>
 	    </row>
 	  </thead>
 
 	  <tbody>
 	    <row>
 	      <entry>&man.named.8;</entry>
 
 	      <entry>De daemon BIND.</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry>&man.rndc.8;</entry>
 
 	      <entry>Naamserverbeheerprogramma.</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry><filename class="directory">/etc/namedb</filename></entry>
 
 	      <entry>Map waar zoneinformatie van BIND staat.</entry>
 	    </row>
 
 	    <row>
 	      <entry><filename>/etc/namedb/named.conf</filename></entry>
 
 	      <entry>Instellingenbestand van de daemon.</entry>
 	    </row>
 	  </tbody>
 	</tgroup>
       </informaltable>
 
       <para>Afhankelijk van hoe en gegeven zone op de server is
 	geconfigureerd, staan de bestanden gerelateerd aan die zone in
 	de submappen <filename class="directory">master</filename>,
 	<filename class="directory">slave</filename>, of <filename
 	  class="directory">dynamic</filename> van de map <filename
 	  class="directory">/etc/namedb</filename>.  Deze bestanden
 	bevatten de <acronym>DNS</acronym>-informatie die door de
 	naamserver als antwoord op zoekopdrachten gegeven zal worden.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>BIND starten</title>
 
       <indexterm>
 	<primary>BIND</primary>
 
 	<secondary>starten</secondary>
       </indexterm>
 
       <para>Omdat BIND standaard wordt geïnstalleerd, is het
 	instellen relatief eenvoudig.</para>
 
       <para>De standaardconfiguratie van
 	<application>named</application> is die van een eenvoudige
 	resolverende naamserver, draaiende in een &man.chroot.8;-omgeving,
 	en beperkt tot het luisteren op het lokale IPv4-teruglusadres
 	(127.0.0.1).  Gebruik het volgende commando om de server eenmaal
 	met deze configuratie te starten:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>/etc/rc.d/named onestart</userinput></screen>
 
       <para>Om er zeker van te zijn dat de daemon
 	<application>named</application> elke keer bij het opstarten
 	gestart wordt, moet de volgende regel in
 	<filename>/etc/rc.conf</filename> gezet worden:</para>
 
       <programlisting>named_enable="YES"</programlisting>
 
       <para>Het is duidelijk dat er vele instelopties voor
 	<filename>/etc/namedb/named.conf</filename> zijn die buiten het
 	bereik van dit document vallen.  Als u echter
 	geïnteresseerd bent in de opstartopties voor
 	<application>named</application> op &os;, bekijk dan de
 	<literal>named_<replaceable>*</replaceable></literal>-vlaggen in
 	<filename>/etc/defaults/rc.conf</filename> en raadpleeg de
 	handleidingpagina &man.rc.conf.5;.  De sectie <xref
 	  linkend="configtuning-rcd"/> is ook nuttig om te lezen.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Instellingenbestanden</title>
 
       <indexterm>
 	<primary>BIND</primary>
 
 	<secondary>instellingenbestanden</secondary>
       </indexterm>
 
       <para>Instellingenbestanden voor <application>named</application>
 	bevinden zich momenteel in <filename
 	  class="directory">/etc/namedb</filename> en moeten gewijzigd
 	worden voor gebruik, tenzij er alleen een eenvoudige resolver
 	nodig is.  Hier vindt de meeste configuratie plaats.</para>
 
       <sect3>
 	<title><filename>/etc/namedb/named.conf</filename></title>
 
 	<programlisting>// &dollar;FreeBSD&dollar;
 //
 // In de handleidingpagina's named.conf(5) en named(8), en in de
 // documentatie in /usr/share/doc/bind9 zijn meer details te vinden.
 //
 // Voor het opzetten van een autoratieve server is een grondig begrip
 // van de werking van DNS noodzakelijk.  Zelfs eenvoudige fouten kunnen // de werking verstoren voor beïnvloede partijen of veel onnodig
 // Internetverkeer veroorzaken.
 
 options {
        // Alle namen van bestanden en paden zijn relatief aan de chroot-map,
        // indien aanwezig, en moeten volledig gekwalificeerd zijn.
        directory       "/etc/namedb/working";
        pid-file        "/var/run/named/pid"
        dump-file       "/var/dump/named_dump.db"
        statistics-file "/var/stats/named.stats"
 
 // Als named alleen als een lokale resolver gebruikt wordt, is dit een
 // veilige standaardinstelling.  Om named toegang tot het netwerk te
 // verschaffen, dient deze optie gecommentarieerd te worden, het
 // juiste IP-adres opgegeven te worden, of dient deze optie verwijderd
 // te worden.
        listen-on       { 127.0.0.1; };
 
 // Als u IPv6 aan heeft staan op dit systeem, dient deze optie
 // uitgecommentarieerd te worden om als lokale resolver te dienen.  Om
 // toegang tot het netwerk te verschaffen, dient een IPv6-adres of het
 // sleutelwoord "any" gegeven te worden.
 //     listen-on-v6    { ::1; };
 
 // Deze zones zijn reeds opgenomen door de lege zones die hieronder
 // staan.  Als u de gerelateerde lege zones hieronder verwijdert,
 // dienen deze regels uitgecommentarieerd te worden.
         disable-empty-zone "255.255.255.255.IN-ADDR.ARPA";
         disable-empty-zone "0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.IP6.ARPA";
         disable-empty-zone "1.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.IP6.ARPA";
 
 // Als er een DNS-server beschikbaar is bij een upstream provider dan
 // kan het IP-adres op de regel hieronder ingegeven worden en kan die
 // geactiveerd worden.  Hierdoor wordt voordeel gehaald uit de cache,
 // waardoor het algehele DNS-verkeer op het Internet vermindert.
 /*
        forwarders {
                127.0.0.1;
        };
 
 */
 
 // Als de 'forwarders'-clausule niet leeg is, is de standaard om "forward
 // first" te gebruiken, welke terug zal vallen op het versturen van een
 // verzoek naar uw lokale server als de naamservers in 'forwarders' het
 // antwoord niet weten.  Als alternatief kunt u uw naamserver dwingen om
 // nooit zelf verzoeken in te dienen door de volgende regel aan te
 // zetten:
 //     forward only;
 
 // Als u forwarding automatisch wilt configureren gebaseerd op de regels
 // in /etc/resolv.conf, verwijder dan het commentaar van de volgende
 // regel en stel in /etc/rc.conf named_auto_forward=yes in.  U kunt ook
 // named_auto_forward_only aanzetten (het effect hiervan is hierboven
 // beschreven).
 //      include "/etc/namedb/auto_forward.conf";</programlisting>
 
 	<para>Zoals al in het commentaar staat kan van een cache in de
 	  uplink geprofiteerd worden als <literal>forwarders</literal>
 	  ingeschakeld worden.  Onder normale omstandigheden maakt een
 	  naamserver recursief verzoeken tot het Internet op zoek naar
 	  zekere naamservers tot er een antwoord komt waar het naar op
 	  zoek is.  Door de bovenstaande optie in te schakelen wordt
 	  eerst de uplink naamserver (of de opgegeven naamserver)
 	  gevraagd, waardoor er gebruik gemaakt kan worden van de cache
 	  van die server.  Als die uplink naamserver een drukke,
 	  snelle naamserver is, kan het erg de moeite waard zijn om dit
 	  aan te zetten.</para>
 
 	<warning>
 	  <para><hostid role="ipaddr">127.0.0.1</hostid> werkt hier
 	    <emphasis>niet</emphasis>.  Verander dit
 	    <acronym>IP</acronym>-adres in een naamserver in de
 	    uplink.</para>
 	</warning>
 
 	<programlisting>/*
 	  Moderne versies van BIND gebruiken standaard een random
 	  UDP-poort voor elk uitgaand verzoek om de kans op cache
 	  poisoning drastisch te verminderen.  Alle gebruikers wordt met
 	  klem verzocht om deze mogelijkheid te gebruiken en hun
 	  firewalls overeenkomstig aan te passen.
 
 	  ALS EEN LAATSTE UITVLUCHT om een beperkende firewall te
 	  omzeilen kunt u proberen om onderstaande optie aan te zetten.
 	  Het gebruik van deze optie vermindert uw kans om een cache
 	  poisoning aanval te weerstaan aanzienlijk, en dient indien
 	  mogelijk te worden vermeden.
 
 	  Vervang NNNNN in het voorbeeld door een getal tussen 49160 en
 	  65530.
 	*/
 	// query-source address * port NNNNN;
 };
 
 // Als er een lokale naamserver wordt gebruikt, vergeet dan niet om
 // eerst 127.0.0.1 in /etc/resolv.conf te zetten zodat die gevraagd
 // wordt.  Controleer ook dat het in /etc/rc.conf is aangezet.
 
 // Het traditionele root-hint-mechanisme.  Gebruik dit OF de
 // onderstaande slaafzones.
 zone "." { type hint; file "/etc/namedb/named.root"; };
 
 /*	Het slaaf maken van de volgende zones vanaf de root-naamservers
 	heeft een aantal aanzienlijke voordelen:
 	1. Snellere lokale resolutie voor uw gebruikers
 	2. Geen vals verkeer dat vanaf uw netwerk naar de roots wordt verzonden
 	3. Betere weerstand tegen elke mogelijk falen van de rootserver/DDoS
 
 	Wel is het zo dat deze methode meer toezicht vraagt dan het
 	hintbestand om er zeker van te zijn dat een onverwachte
 	faalmodus uw server niet heeft lamgelegd.  Naamservers die
 	veel clienten serveren zullen meer voordeel uit deze aanpak
 	halen dan individuele hosts.  Met zorg gebruiken.
 
 	Verwijder het commentaar uit de onderstaande regels en
 	commentarieer de bovenstaande hintzone om dit mechanisme te
 	gebruiken.
 
 	Zoals gedocumenteerd op http://dns.icann.org/services/axfr/ zijn deze
 	zones: "." (de root), ARPA, IN-ADDR.ARPA, IP6.ARPA en ROOT-SERVERS.NET
 	beschikbaar voor AXFR van deze servers op IPv4 en IPv6:
 	xfr.lax.dns.icann.org, xfr.cjr.dns.icann.org
 */
 
 zone "." {
 	type slave;
 	file "/etc/namedb/slave/root.slave";
 	masters {
 		192.5.5.241;	// F.ROOT-SERVERS.NET.
 	};
 	notify no;
 };
 
 zone "arpa" {
 	type slave;
 	file "/etc/namedb/slave/arpa.slave";
 	masters {
 		192.5.5.241;	// F.ROOT-SERVERS.NET.
 	};
 	notify no;
 };
 
 /*	Het lokaal serveren van de volgende zones voorkomt dat enig
 	verzoek voor deze zones uw netwerk verlaat en naar de
 	root-naamservers gaat.  Dit heeft twee aanzienlijke voordelen:
 	1. Snellere lokale resolutie voor uw gebruikers
 	2. Er zal geen vals verkeer vanaf uw netwerk naar de roots worden verzonden
 */
 // RFCs 1912 en 5735 (en BCP32 voor localhost)
 zone "localhost"	{ type master; file "/etc/namedb/master/localhost-forward.db"; };
 zone "127.in-addr.arpa"	{ type master; file "/etc/namedb/master/localhost-reverse.db"; };
 zone "255.in-addr.arpa"	{ type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; };
 
 // RFC 1912-stijl zone voor IPv6 localhost adres
 zone "0.ip6.arpa"	{ type master; file "/etc/namedb/master/localhost-reverse.db"; };
 
 // "Dit" netwerk (RFCs 1912 en 5735)
 zone "0.in-addr.arpa"	{ type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; };
 
 // Netwerken voor privaat gebruik (RFC 1918 en 5735)
 zone "10.in-addr.arpa"	{ type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; };
 zone "16.172.in-addr.arpa"	{ type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; };
 zone "17.172.in-addr.arpa"	{ type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; };
 zone "18.172.in-addr.arpa"	{ type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; };
 zone "19.172.in-addr.arpa"	{ type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; };
 zone "20.172.in-addr.arpa"	{ type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; };
 zone "21.172.in-addr.arpa"	{ type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; };
 zone "22.172.in-addr.arpa"	{ type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; };
 zone "23.172.in-addr.arpa"	{ type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; };
 zone "24.172.in-addr.arpa"	{ type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; };
 zone "25.172.in-addr.arpa"	{ type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; };
 zone "26.172.in-addr.arpa"	{ type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; };
 zone "27.172.in-addr.arpa"	{ type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; };
 zone "28.172.in-addr.arpa"	{ type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; };
 zone "29.172.in-addr.arpa"	{ type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; };
 zone "30.172.in-addr.arpa"	{ type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; };
 zone "31.172.in-addr.arpa"	{ type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; };
 zone "168.192.in-addr.arpa"	{ type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; };
 
 // Lokale link/APIPA (RFCs 3927 en 5735)
 zone "254.169.in-addr.arpa"	{ type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; };
 
 // IETF protocol-toewijzingen (RFCs 5735 en 5736)
 zone "0.0.192.in-addr.arpa"	{ type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; };
 
 // TEST-NET-[1-3] voor documentatie (RFCs 5735 en 5737)
 zone "2.0.192.in-addr.arpa"	{ type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; };
 zone "100.51.198.in-addr.arpa"	{ type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; };
 zone "113.0.203.in-addr.arpa"	{ type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; };
 
 // IPv6-bereik voor documentatie (RFC 3849)
 zone "8.b.d.0.1.0.0.2.ip6.arpa"	{ type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; };
 
 // Domeinnamen voor documentatie en testen (BCP 32)
 zone "test" { type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; };
 zone "example" { type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; };
 zone "invalid" { type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; };
 zone "example.com" { type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; };
 zone "example.net" { type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; };
 zone "example.org" { type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; };
 
 // Router benchmarken (RFC 2544 en 5735)
 zone "18.198.in-addr.arpa"	{ type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; }
 zone "19.198.in-addr.arpa"	{ type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; }
 
 // Gereserveerd door IANA - oude ruimte van klasse E (RFC 5735)
 zone "240.in-addr.arpa"	{ type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; }
 zone "241.in-addr.arpa"	{ type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; }
 zone "242.in-addr.arpa"	{ type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; }
 zone "243.in-addr.arpa"	{ type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; }
 zone "244.in-addr.arpa"	{ type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; }
 zone "245.in-addr.arpa"	{ type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; }
 zone "246.in-addr.arpa"	{ type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; }
 zone "247.in-addr.arpa"	{ type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; }
 zone "248.in-addr.arpa"	{ type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; }
 zone "249.in-addr.arpa"	{ type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; }
 zone "250.in-addr.arpa"	{ type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; }
 zone "251.in-addr.arpa"	{ type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; }
 zone "252.in-addr.arpa"	{ type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; }
 zone "253.in-addr.arpa"	{ type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; }
 zone "254.in-addr.arpa"	{ type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; }
 
 // Niet-toegewezen IPv6-adressen (RFC 4291)
 zone "1.ip6.arpa"	{ type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; }
 zone "2.ip6.arpa"	{ type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; }
 zone "3.ip6.arpa"	{ type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; }
 zone "4.ip6.arpa"	{ type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; }
 zone "5.ip6.arpa"	{ type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; }
 zone "6.ip6.arpa"	{ type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; }
 zone "7.ip6.arpa"	{ type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; }
 zone "8.ip6.arpa"	{ type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; }
 zone "9.ip6.arpa"	{ type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; }
 zone "a.ip6.arpa"	{ type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; }
 zone "b.ip6.arpa"	{ type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; }
 zone "c.ip6.arpa"	{ type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; }
 zone "d.ip6.arpa"	{ type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; }
 zone "e.ip6.arpa"	{ type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; }
 zone "0.f.ip6.arpa"	{ type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; }
 zone "1.f.ip6.arpa"	{ type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; }
 zone "2.f.ip6.arpa"	{ type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; }
 zone "3.f.ip6.arpa"	{ type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; }
 zone "4.f.ip6.arpa"	{ type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; }
 zone "5.f.ip6.arpa"	{ type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; }
 zone "6.f.ip6.arpa"	{ type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; }
 zone "7.f.ip6.arpa"	{ type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; }
 zone "8.f.ip6.arpa"	{ type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; }
 zone "9.f.ip6.arpa"	{ type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; }
 zone "a.f.ip6.arpa"	{ type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; }
 zone "b.f.ip6.arpa"	{ type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; }
 zone "0.e.f.ip6.arpa"	{ type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; }
 zone "1.e.f.ip6.arpa"	{ type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; }
 zone "2.e.f.ip6.arpa"	{ type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; }
 zone "3.e.f.ip6.arpa"	{ type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; }
 zone "4.e.f.ip6.arpa"	{ type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; }
 zone "5.e.f.ip6.arpa"	{ type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; }
 zone "6.e.f.ip6.arpa"	{ type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; }
 zone "7.e.f.ip6.arpa"	{ type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; }
 
 // IPv6 ULA (RFC 4193)
 zone "c.f.ip6.arpa"	{ type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; }
 zone "d.f.ip6.arpa"	{ type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; }
 
 // IPv6 lokale link (RFC 4291)
 zone "8.e.f.ip6.arpa"	{ type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; }
 zone "9.e.f.ip6.arpa"	{ type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; }
 zone "a.e.f.ip6.arpa"	{ type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; }
 zone "b.e.f.ip6.arpa"	{ type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; }
 
 // IPv6 verouderde site-lokale adressen (RFC 3879)
 zone "c.e.f.ip6.arpa"	{ type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; }
 zone "d.e.f.ip6.arpa"	{ type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; }
 zone "e.e.f.ip6.arpa"	{ type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; }
 zone "f.e.f.ip6.arpa"	{ type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; }
 
 // IP6.INT is verouderd (RFC 4159)
 zone "ip6.int"	{ type master; file "/etc/namedb/master/empty.db"; }
 
 // NB: De IP-adressen hieronder zijn bedoeld als voorbeeld en dienen
 //     niet gebruikt te worden!
 //
 // Voorbeeld instellingen voor slaafzones.  Het kan handig zijn om
 // tenminste slaaf te worden voor de zone waar de host onderdeel van
 // uitmaakt.  Bij uw netwerkbeheerder kan het IP-adres van de
 // verantwoordelijke meester-naamserver nagevraagd worden.
 //
 // Vergeet niet om de omgekeerde lookup-zone op te nemen!
 // Dit is genoemd na de eerste bytes van het IP-adres, in omgekeerde
 // volgorde, met daarachter ".IN-ADDR.ARPA", of "IP6.ARPA" voor IPv6.
 //
 // Het is van groot belang om de werking van DNS en BIND te begrijpen
 // voordat er een meester-zone wordt opgezet.  Er zijn nogal wat
 // onverwachte valkuilen.  Het opzetten van een slaafzone is
 // gewoonlijk eenvoudiger.
 //
 // NB: Zet de onderstaande voorbeelden niet blindelings aan. :-)
 // Gebruik in plaats hiervan echte namen en adressen.
 /* Een voorbeeld van een dynamische zone
 key "exampleorgkey" {
        algorithm hmac-md5;
        secret "sf87HJqjkqh8ac87a02lla==";
 };
 
 zone "example.org" {
        type master;
        allow-update {
                key "exampleorgkey";
        };
        file "/etc/namedb/dynamic/example.org";
 };
 */
 
 /* Voorbeeld van een omgekeerde slaafzone
 zone "1.168.192.in-addr.arpa" {
        type slave;
        file "/etc/namedb/slave/1.168.192.in-addr.arpa";
        masters {
                192.168.1.1;
        };
 };
 */</programlisting>
 
 	<para>In <filename>named.conf</filename> zijn dit voorbeelden
 	  van slaafregels voor een voorwaartse en een omgekeerde
 	  zone.</para>
 
 	<para>Voor iedere nieuwe zone die wordt aangeboden dient een
 	  nieuwe instelling voor de zone aan
 	  <filename>named.conf</filename> toegevoegd te worden.</para>
 
 	<para>De eenvoudigste instelling voor de zone <hostid
 	    role="domainname">example.org</hostid> kan er als volgt
 	  uitzien:</para>
 
 	<programlisting>zone "example.org" {
 	type master;
 	file "master/example.org";
 };</programlisting>
 
 	<para>De zone is een master, zoals aangegeven door het statement
 	  <option>type</option>, waarvan de zoneinformatie in
 	  <filename>/etc/namedb/example.org</filename> staat, zoals het
 	  statement <option>file</option> aangeeft.</para>
 
 	<programlisting>zone "example.org" {
 	type slave;
 	file "slave/example.org";
 };</programlisting>
 
 	<para>In het geval van de slaaf wordt de zoneinformatie voor een
 	  zone overgedragen van de master naamserver en opgeslagen in
 	  het ingestelde bestand.  Als de masterserver het niet meer
 	  doet of niet bereikbaar is, dan heeft de slaveserver de
 	  overgedragen zoneinformatie nog en kan het die aanbieden.</para>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title>Zonebestanden</title>
 
 	<indexterm>
 	  <primary>BIND</primary>
 
 	  <secondary>zonebestanden</secondary>
 	</indexterm>
 
 	<para>Een voorbeeldbestand voor een masterzone voor <hostid
 	    role="domainname">example.org</hostid> (bestaande binnen
 	  <filename>/etc/namedb/master/example.org</filename>) ziet er
 	  als volgt uit:</para>
 
 	<programlisting>&dollar;TTL 3600        ; 1 uur standaard TTL
 example.org.     IN      SOA      ns1.example.org. admin.example.org. (
                                  2006051501      ; Serienummer
                                  10800           ; Verversen
                                  3600            ; Opnieuw proberen
                                  604800          ; Verlopen
                                  300             ; Negatieve antwoord-TTL
                          )
 
 ; DNS Servers
                  IN      NS      ns1.example.org.
                  IN      NS      ns2.example.org.
 
 ; MX Records
                  IN      MX 10   mx.example.org.
                  IN      MX 20   mail.example.org.
 
                  IN      A       192.168.1.1
 
 ; Machinenamen
 localhost        IN      A       127.0.0.1
 ns1              IN      A       192.168.1.2
 ns2              IN      A       192.168.1.3
 mail             IN      A       192.168.1.4
 mx               IN      A       192.168.1.5
 
 ; Aliases
 www              IN      CNAME   example.org.</programlisting>
 
 
 	<para>Iedere hostnaam die eindigt op een <quote>.</quote> is
 	  een exacte hostnaam, terwijl alles zonder een
 	  <quote>.</quote> op het einde relatief is aan de oorsprong.
 	  Zo wordt <literal>ns1</literal> bijvoorbeeld vertaald naar
 	  <literal>ns1.<replaceable>example.org.</replaceable></literal>.</para>
 
 	<para>De regels in een zonebestand volgen de volgende opmaak:</para>
 
 	<programlisting>recordnaam      IN recordtype   waarde</programlisting>
 
 	<indexterm>
 	  <primary>DNS</primary>
 
 	  <secondary>records</secondary>
 	</indexterm>
 
 	<para>De meest gebruikte DNS-records:</para>
 
 	<variablelist>
 	  <varlistentry>
 	    <term>SOA</term>
 
 	    <listitem>
 	      <para>begin van autoriteit (start of
 		authority)</para>
 	    </listitem>
 	  </varlistentry>
 
 	  <varlistentry>
 	    <term>NS</term>
 
 	    <listitem>
 	      <para>een bevoegde (autoratieve) name
 		server</para>
 	    </listitem>
 	  </varlistentry>
 
 	  <varlistentry>
 	    <term>A</term>
 
 	    <listitem>
 	      <para>een hostadres</para>
 	    </listitem>
 	  </varlistentry>
 
 	  <varlistentry>
 	    <term>CNAME</term>
 
 	    <listitem>
 	      <para>de canonieke naam voor een alias</para>
 	    </listitem>
 	  </varlistentry>
 
 	  <varlistentry>
 	    <term>MX</term>
 
 	    <listitem>
 	      <para>mail exchanger</para>
 	    </listitem>
 	  </varlistentry>
 
 	  <varlistentry>
 	    <term>PTR</term>
 
 	    <listitem>
 	      <para>een domeinnaam pointer (gebruikt in
 		omgekeerde DNS)</para>
 	    </listitem>
 	  </varlistentry>
 	</variablelist>
 
 	<programlisting>example.org. IN SOA ns1.example.org. admin.example.org. (
                         2006051501      ; Serienummer
                         10800           ; Ververs na 3 uur
                         3600            ; Opnieuw proberen na 1 uur
                         604800          ; Verlopen na 1 week
                         300             ; Negatieve antwoord-TTL</programlisting>
 
 	<variablelist>
 	  <varlistentry>
 	    <term><hostid
 		role="domainname">example.org.</hostid></term>
 
 	    <listitem>
 	      <para>de domeinnaam, ook de oorsprong voor dit
 		zonebestand.</para>
 	    </listitem>
 	  </varlistentry>
 
 	  <varlistentry>
 	    <term><hostid role="fqdn">ns1.example.org.</hostid></term>
 
 	    <listitem>
 	      <para>de primaire/bevoegde naamserver voor deze
 		zone.</para>
 	    </listitem>
 	  </varlistentry>
 
 	  <varlistentry>
 	    <term><literal>admin.example.org.</literal></term>
 
 	    <listitem>
 	      <para>de persoon die verantwoordelijk is voor
 		deze zone, emailadres met <quote>@</quote> vervangen.
 		<email>admin@example.org</email> wordt
 		<literal>admin.example.org</literal>.</para>
 	    </listitem>
 	  </varlistentry>
 
 	  <varlistentry>
 	    <term><literal>2006051501</literal></term>
 
 	    <listitem>
 	      <para>het serienummer van het bestand.  Dit moet iedere
 		keer als het zonebestand wordt aangepast opgehoogd
 		worden.  Tegenwoordig geven veel beheerders de voorkeur
 		aan de opmaak <literal>yyyymmddrr</literal> voor het
 		serienummer.  <literal>2006051501</literal> betekent
 		dan dat het voor het laatst is aangepast op
 		15&ndash;05&ndash;2006, de laatste
 		<literal>01</literal> betekent dat het zonebestand die
 		dag voor het eerst is aangepast.  Het serienummer is
 		belangrijk omdat het slaafnaamservers aangeeft dat een
 		zone is bijgewerkt.</para>
 	    </listitem>
 	  </varlistentry>
 	</variablelist>
 
 	<programlisting>       IN NS           ns1.example.org.</programlisting>
 
 	<para>Hierboven staat een NS-regel.  Voor iedere naamserver die
 	  bevoegde antwoorden moet geven voor de zone hoort er zo'n
 	  regel te zijn.</para>
 
 	<programlisting>localhost       IN      A       127.0.0.1
 ns1             IN      A       192.168.1.2
 ns2             IN      A       192.168.1.3
 mx              IN      A       192.168.1.4
 mail            IN      A       192.168.1.5</programlisting>
 
 	<para>Een A-record geeft een machinenaam aan.  Hierboven is te
 	  zien dat <hostid role="fqdn">ns1.example.org</hostid> zou
 	  resolven naar <hostid role="ipaddr">192.168.1.2</hostid>.</para>
 
 	<programlisting>       IN      A       192.168.1.1</programlisting>
 
 	<para>Deze regel kent IP-adres <hostid
 	    role="ipaddr">192.168.1.1</hostid> toe aan de huidige
 	  oorsprong, in dit geval <hostid
 	    role="domainname">example.org</hostid>.</para>
 
 	<programlisting>www             IN CNAME        @</programlisting>
 
 	<para>Een canoniek naamrecord wordt meestal gebruikt voor het
 	  geven van aliassen aan een machine.  In het voorbeeld is
 	  <hostid>www</hostid> een alias naar de <quote>master</quote>
 	  machine waarvan de naam gelijk is aan de domeinnaam <hostid
 	    role="domainname">example.org</hostid> (<hostid
 	    role="ipaddr">192.168.1.1</hostid>).  CNAME's kunnen
 	  nooit samen met een ander soort record voor dezelfde hostnaam
 	  gebruikt worden.</para>
 
 	<indexterm><primary>MX record</primary></indexterm>
 
 	<programlisting>               IN MX   10      mail.example.org.</programlisting>
 
 	<para>MX records geven aan welke mailservers verantwoordelijk
 	  zijn voor het afhandelen van inkomende mail voor de zone.
 	  <hostid role="fqdn">mail.example.org</hostid> is de hostnaam
 	  van een mailserver en 10 is de prioriteit voor die mailserver.</para>
 
 	<para>Het is mogelijk meerdere mailservers in te stellen met
 	  prioriteiten 10, 20, enzovoorts.  Een mailserver die probeert
 	  mail af te leveren voor <hostid
 	    role="domainname">example.org</hostid> probeert dat eerst
 	  bij de MX met de hoogste prioriteit (het record met het
 	  laagste prioriteitsnummer), daarna de tweede hoogste,
 	  enzovoort, totdat de mail afgeleverd kan worden.</para>
 
 	<para>Voor in-addr.arpa zonebestanden (omgekeerd DNS) wordt
 	  dezelfde opmaak gebruikt, maar dan met PTR-regels in plaats
 	  van A of CNAME.</para>
 
 	<programlisting>$TTL 3600
 
 1.168.192.in-addr.arpa. IN SOA ns1.example.org. admin.example.org. (
                         2006051501      ; Serienummer
                         10800           ; Ververs
                         3600            ; Opnieuw proberen
                         604800          ; Verlopen
                         300 )           ; Negatieve antwoord-TTL
 
         IN      NS      ns1.example.org.
         IN      NS      ns2.example.org.
 
 1       IN      PTR     example.org.
 2       IN      PTR     ns1.example.org.
 3       IN      PTR     ns2.example.org.
 4       IN      PTR     mx.example.org.
 5       IN      PTR     mail.example.org.</programlisting>
 
 	<para>Dit bestand geeft de juiste IP-adressen voor hostnamen
 	  in het voorbeelddomein hierboven.</para>
 
 	<para>Het is het vernoemen waard dat alle namen aan de rechterkant
 	  van een PTR-record volledig gekwalificeerd dienen te zijn
 	  (i.e., met een <quote>.</quote> eindigen).</para>
       </sect3>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Caching naamserver</title>
 
       <indexterm>
 	<primary>BIND</primary>
 
 	<secondary>caching naamserver</secondary>
       </indexterm>
 
       <para>Een caching naamserver is een naamserver wiens primaire rol
 	het oplossen van recursieve verzoeken is.  Het dient simpelweg
 	zelf verzoeken in en onthoudt de antwoorden voor later gebruik.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title><acronym
 	  role="Domain Name Security Extensions">DNSSEC</acronym></title>
 
       <indexterm>
 	<primary>BIND</primary>
 
 	<secondary>DNS veiligheidsuitbreidingen</secondary>
       </indexterm>
 
       <para>Domain Name Security System Extensions, ofwel <acronym
 	  role="Domain Name Security Extensions">DNSSEC</acronym>, is een
 	verzameling van specificaties om resolvende naamservers te beschermen
 	tegen valse <acronym>DNS</acronym>-gegevens, zoals vervalste
 	<acronym>DNS</acronym>-records.  Door digitale handtekeningen te
 	gebruiken kan een resolver de integriteit van een record controleren.
 	Merk op dat <acronym
 	  role="Domain Name Security Extensions">DNSSEC</acronym>
 	alleen integriteit biedt via het digitaal ondertekenen van het Resource
 	Record (<acronym role="Resource Record">RR</acronym>s).  Het biedt noch
 	betrouwbaarheid noch bescherming tegen onjuiste aannames van
 	eindgebruikers.  Dit betekent dat het mensen niet kan beschermen tegen
-	het bezoeken van <hostid role="domainname">voorbeeld.net</hostid> in
-	plaats van <hostid role="domainname">voorbeeld.com</hostid>.  Het enige
+	het bezoeken van <hostid role="domainname">example.net</hostid> in
+	plaats van <hostid role="domainname">example.com</hostid>.  Het enige
 	wat <acronym>DNSSEC</acronym> doet is authenticeren dat de gegevens
 	niet tijdens het transport zijn gecompromitteerd.  De beveiliging van
 	<acronym>DNSSEC</acronym> is een belangrijke stap in het beveiligen van
 	het internet in het algemeen.  De relevante <acronym>RFC</acronym>s zijn
 	een goed beginpunt voor meer gedetailleerde gegevens over hoe
 	<acronym>DNSSEC</acronym> werkt.  Raadpleeg de lijst in
 	<xref linkend="dns-read"/>.</para>
 
       <para>De volgende secties laten zien hoe <acronym>DNSSEC</acronym> voor
 	een autoratieve <acronym>DNS</acronym>-server en een recursieve (of
 	caching) <acronym>DNS</acronym>-server die <acronym>BIND</acronym> 9
 	draait kan worden bewerkstelligd.  Hoewel alle versies van
 	<acronym>BIND</acronym> 9 <acronym>DNSSEC</acronym> ondersteunen, is
 	tenminste versie 9.6.2 nodig om gebruik te kunnen maken van de
 	ondertekende rootzones tijdens het valideren van
 	<acronym>DNS</acronym>-verzoeken.  Dit komt doordat
 	eerdere versies de benodigde algoritmes om validatie met de sleutel
 	voor de rootzone te uit te voeren niet hebben.  Het wordt sterk
 	aangeraden om de nieuwste versie van <acronym>BIND</acronym> 9.7 te
 	gebruiken om gebruik te kunnen maken van automatische sleutel-updates
 	voor de rootsleutel en van andere mogelijkheden om zones ondertekend en
 	sleutel up-to-date te houden.  Wanneer configuraties tussen 9.6.2 en 9.7
 	en later verschillen, zullen deze worden toegelicht.</para>
 
       <sect3>
 	<title>Configuratie van een recursieve
 	  <acronym>DNS</acronym>-server</title>
 
 	<para>Het aanzetten van <acronym>DNSSEC</acronym>-validatie van
 	  verzoeken die door een recursieve <acronym>DNS</acronym>-server worden
 	  uitgevoerd heeft enkele aanpassingen aan
 	  <filename>named.conf</filename> nodig.  Voordat deze wijzigingen
 	  worden gemaakt dient de rootzone-sleutel, of vertrouwensanker, te
 	  worden opgehaald.  Momenteel is de rootzone-sleutel niet beschikbaar
 	  in een bestandsformaat dat <acronym>BIND</acronym> begrijpt, dus moet
 	  het handmatig in het juiste formaat omgezet worden.  De sleutel zelf
 	  kan verkregen worden door de rootzone ervoor met
 	  <application>dig</application> te ondervragen.  Door</para>
 
 	<screen>&prompt.user; <userinput>dig +multi +noall +answer DNSKEY . &gt; root.dnskey</userinput></screen>
 
 	<para>te draaien, wordt de sleutel in <filename>root.dnskey</filename>
 	  opgeslagen.  De inhoud dient er ongeveer als volgt uit te zien:</para>
 
 	<programlisting>. 93910 IN DNSKEY 257 3 8 (
 	AwEAAagAIKlVZrpC6Ia7gEzahOR+9W29euxhJhVVLOyQ
 	bSEW0O8gcCjFFVQUTf6v58fLjwBd0YI0EzrAcQqBGCzh
 	/RStIoO8g0NfnfL2MTJRkxoXbfDaUeVPQuYEhg37NZWA
 	JQ9VnMVDxP/VHL496M/QZxkjf5/Efucp2gaDX6RS6CXp
 	oY68LsvPVjR0ZSwzz1apAzvN9dlzEheX7ICJBBtuA6G3
 	LQpzW5hOA2hzCTMjJPJ8LbqF6dsV6DoBQzgul0sGIcGO
 	Yl7OyQdXfZ57relSQageu+ipAdTTJ25AsRTAoub8ONGc
 	LmqrAmRLKBP1dfwhYB4N7knNnulqQxA+Uk1ihz0=
 	) ; key id = 19036
 . 93910 IN DNSKEY 256 3 8 (
 	AwEAAcaGQEA+OJmOzfzVfoYN249JId7gx+OZMbxy69Hf
 	UyuGBbRN0+HuTOpBxxBCkNOL+EJB9qJxt+0FEY6ZUVjE
 	g58sRr4ZQ6Iu6b1xTBKgc193zUARk4mmQ/PPGxn7Cn5V
 	EGJ/1h6dNaiXuRHwR+7oWh7DnzkIJChcTqlFrXDW3tjt
 	) ; key id = 34525</programlisting>
 
 	<para>Schrik niet als de verkregen sleutels anders zijn dan in dit
 	  voorbeeld.  Ze kunnen zijn veranderd nadat deze instructies voor het
 	  laatst waren bijgewerkt.  De uitvoer bevat in feite twee sleutels.  De
 	  eerste sleutel, met de waarde 257 na het DNSKEY-recordtype, is degene
 	  die nodig is.  Deze waarde geeft aan dat dit een Secure Entry Point (
 	  <acronym role="Secure Entry Point">SEP</acronym>) is, beter bekend als
 	  een Key Signing Key (<acronym role="Key Signing Key">KSK</acronym>).
 	  De tweede sleutel, met de waarde 256, is een deelsleutel, beter bekend
 	  als een Zone Signing Key (<acronym
 	    role="Zone Signing Key">ZSK</acronym>).  Meer over de verschillende
 	  soorten sleutels komt aan bod in <xref
 	    linkend="dns-dnssec-auth"/>.</para>
 
 	<para>Nu moet de sleutel gecontroleerd en geformatteerd worden zodat
 	  <acronym>BIND</acronym> deze kan gebruiken.  Maak om de sleutel te
 	  controleren een <acronym role="Delegation Signer">DS</acronym> -
 	  <acronym role="Resource Record">RR</acronym>-paar aan.  Maak een
 	  bestand aan dat deze <acronym role="Resource Record">RR</acronym>s
 	  bevat aan met</para>
 
 	<screen>&prompt.user; <userinput>dnssec-dsfromkey -f root-dnskey . &gt; root.ds</userinput></screen>
 
 	<para>Deze records gebruiken respectievelijk SHA-1 en SHA-256, en dienen
 	  er als het volgende voorbeeld uit te zien, waarbij het langere record
 	  SHA-256 gebruikt.</para>
 
 	<programlisting>. IN DS 19036 8 1 B256BD09DC8DD59F0E0F0D8541B8328DD986DF6E
 . IN DS 19036 8 2 49AAC11D7B6F6446702E54A1607371607A1A41855200FD2CE1CDDE32F24E8FB5</programlisting>
 
 	<para>Het SHA-256 <acronym>RR</acronym> kan nu worden vergeleken met de
 	  digest in <ulink
 	    url="https://data.iana.org/root-anchors/root-anchors.xml">https://data.iana.org/root-anchors/root-anchors.xml</ulink>.
 	  Om er absoluut zeker van te zijn dat er niet geknoeid is met de
 	  sleutel kunnen de gegevens in het <acronym>XML</acronym>-bestand
 	  worden gecontroleerd met de <acronym>PGP</acronym>-handtekening in
 	  <ulink
 	    url="https://data.iana.org/root-anchors/root-anchors.asc">https//data.iana.org/root-anchors/root-anchors.asc</ulink>.</para>
 
 	<para>Vervolgens dient de sleutel juist geformateerd te worden.  Dit
 	  verschilt een beetje tussen versie 9.6.2 en versie 9.7 en later van
 	  <acronym>BIND</acronym>.  In versie 9.7 is ondersteuning toegevoegd om
 	  automatisch veranderingen aan de sleutel te volgen en deze bij te
 	  werken indien nodig.  Dit wordt gedaan met
 	  <literal>managed-keys</literal> zoals in het volgende voorbeeld te
 	  zien is.  Als de oudere versie gebruikt wordt, wordt de sleutel
 	  toegevoegd met een commando <literal>trusted-keys</literal> en dient
 	  deze handmatig bijgewerkt te worden.  Voor <acronym>BIND</acronym>
 	  9.6.2 ziet het formaat er uit als:</para>
 
 	<programlisting>trusted-keys {
 	"." 257 3 8
 	"AwEAAagAIKlVZrpC6Ia7gEzahOR+9W29euxhJhVVLOyQbSEW0O8gcCjF
 	FVQUTf6v58fLjwBd0YI0EzrAcQqBGCzh/RStIoO8g0NfnfL2MTJRkxoX
 	bfDaUeVPQuYEhg37NZWAJQ9VnMVDxP/VHL496M/QZxkjf5/Efucp2gaD
 	X6RS6CXpoY68LsvPVjR0ZSwzz1apAzvN9dlzEheX7ICJBBtuA6G3LQpz
 	W5hOA2hzCTMjJPJ8LbqF6dsV6DoBQzgul0sGIcGOYl7OyQdXfZ57relS
 	Qageu+ipAdTTJ25AsRTAoub8ONGcLmqrAmRLKBP1dfwhYB4N7knNnulq
 	QxA+Uk1ihz0=";
 };</programlisting>
 
 	<para>Voor versie 9.7 ziet het formaat er echter zo uit:</para>
 
 	<programlisting>managed-keys {
 	"." initial-key 257 3 8
 	"AwEAAagAIKlVZrpC6Ia7gEzahOR+9W29euxhJhVVLOyQbSEW0O8gcCjF
 	FVQUTf6v58fLjwBd0YI0EzrAcQqBGCzh/RStIoO8g0NfnfL2MTJRkxoX
 	bfDaUeVPQuYEhg37NZWAJQ9VnMVDxP/VHL496M/QZxkjf5/Efucp2gaD
 	X6RS6CXpoY68LsvPVjR0ZSwzz1apAzvN9dlzEheX7ICJBBtuA6G3LQpz
 	W5hOA2hzCTMjJPJ8LbqF6dsV6DoBQzgul0sGIcGOYl7OyQdXfZ57relS
 	Qageu+ipAdTTJ25AsRTAoub8ONGcLmqrAmRLKBP1dfwhYB4N7knNnulq
 	QxA+Uk1ihz0=";
 };</programlisting>
 
 	<para>De rootsleutel kan nu aan <filename>named.conf</filename> worden
 	  toegevoegd, ofwel direct of door een bestand dat de sleutel bevat te
 	  includen.  Stel na deze stappen <acronym>BIND</acronym> in zodat het
 	  <acronym>DNSSEC</acronym>-validatie uitvoert op verzoeken door
 	  <filename>named.conf</filename> te bewerken en het volgende aan de
 	  directief <literal>options</literal> toe te voegen:</para>
 
 	<programlisting>dnssec-enable yes;
 dnssec-validation yes;</programlisting>
 
 	<para>Om te controleren dat het ook echt werkt, kan
 	  <application>dig</application> gebruikt worden om een verzoek op een
 	  ondertekende zone uit te voeren met de zojuist geconfigureerde
 	  resolver.  Een succesvol antwoord zal de vlag <literal>AD</literal>
 	  bevatten om aan te geven dat de gegevens zijn geautenticeerd.  Een
 	  verzoek als</para>
 
 	<screen>&prompt.user; <userinput>dig @<replaceable>resolver</replaceable> +dnssec se ds </userinput></screen>
 
 	<para>zou het <acronym>DS</acronym> <acronym>RR</acronym> paar voor de
 	  <literal>.se</literal>-zone moeten teruggeven.  In de sectie
 	  <literal>flags:</literal> moet de vlag <literal>AD</literal> te zien
 	  zijn, als in:</para>
 
 	<programlisting>...
 ;; flags: qr rd ra ad; QUERY: 1, ANSWER: 3, AUTHORITY: 0, ADDITIONAL: 1
 ...</programlisting>
 
 	<para>De resolver is nu in staat om <acronym>DNS</acronym>-verzoeken te
 	  autenticeren.</para>
       </sect3>
 
       <sect3 id="dns-dnssec-auth">
 	<title>Configuratie van een autoratieve
 	  <acronym>DNS</acronym>-server</title>
 
 	<para>Om een autoratieve naamserver een met <acronym>DNSSEC</acronym>
 	  ondertekende zone te laten serveren is wat meer werk nodig.  Een zone
 	  wordt ondertekend met cryptografische sleutels die aangemaakt moeten
 	  worden.  Het is mogelijk om hier slechts één sleutel
 	  voor te gebruiken.  De methode die de voorkeur verdient is echter om
 	  een sterke, goed beschermde Key Signing Key (<acronym
 	    role="Key Signing Key">KSK</acronym>) die niet vaak wordt geroteerd
 	  en een Zone Signing Key (<acronym
 	    role="Zone Signing Key">ZSK</acronym>) die vaker wordt geroteerd te
 	  hebben.  Informatie over aanbevolen procedures staat in <ulink
 	    url="http://tools.ietf.org/rfc/rfc4641.txt"><acronym>RFC</acronym>
 	  4641: <acronym>DNSSEC</acronym> Operational Practices</ulink>.
 	  Procedures betreffende de rootzone staan in <ulink
 	    url="http://www.root-dnssec.org/wp-content/uploads/2010/06/icann-dps-00.txt"><acronym>DNSSEC</acronym>
 	    Practice Statement for the Root Zone <acronym>KSK</acronym>
 	    operator</ulink> en <ulink
 	      url="http://www.root-dnssec.org/wp-content/uploads/2010/06/vrsn-dps-00.txt"><acronym>DNSSEC</acronym>
 	    Practice Statement for the Root Zone <acronym>ZSK</acronym>
 	    operator</ulink>.  De <acronym role="Key Signing Key">KSK</acronym>
 	  wordt gebruikt om een autoriteitsketen voor de te valideren gegevens
 	  op te bouwen en wordt daarom ook een Secure Entry Point (<acronym
 	    role="Secure Entry Point">SEP</acronym>)-sleutel genoemd.  Een
 	  bericht-digest van deze sleutel, dat Delegation Signer (<acronym
 	    role="Delegation Signer">DS</acronym>)-record genoemd wordt, moet
 	  gepubliceerd zijn in de ouderzone om een vertrouwensketen op te
 	  bouwen.  Hoe dit bereikt wordt hangt af van de eigenaar van de
 	  ouderzone.  De <acronym role="Zone Signing Key">ZSK</acronym> wordt
 	  gebruikt om de zone te ondertekenen, en hoeft alleen daar gepubliceerd
 	  te worden.</para>
 
 	<para>Om <acronym>DNSSEC</acronym> aan te zetten voor de zone <hostid
-	    role="domainname">voorbeeld.com</hostid> zoals beschreven in de
+	    role="domainname">example.com</hostid> zoals beschreven in de
 	  voorgaande voorbeelden, dient als eerste
 	  <application>dnssec-keygen</application> gebruikt te worden om het
 	  sleutelpaar met de <acronym>KSK</acronym> en <acronym>ZSK</acronym>
 	  te genereren.  Dit sleutelpaar kan verschillende cryptografische
 	  algoritmes gebruiken.  Het wordt aanbevolen om RSA/SHA-256 voor de
 	  sleutels te gebruiken, een sleutellengte van 2048 bits zou voldoende
 	  moeten zijn.  Om de <acronym>KSK</acronym> voor <hostid
-	    role="domainname">voorbeeld.com</hostid> te genereren:</para>
+	    role="domainname">example.com</hostid> te genereren:</para>
 
-	<screen>&prompt.user; <userinput>dnssec-keygen -f KSK -a RSASHA256 -b 2048 -n ZONE voorbeeld.com</userinput></screen>
+	<screen>&prompt.user; <userinput>dnssec-keygen -f KSK -a RSASHA256 -b 2048 -n ZONE example.com</userinput></screen>
 
 	<para>en om de <acronym>ZSK</acronym> te genereren:</para>
 
-	<screen>&prompt.user; <userinput>dnssec-keygen -a RSASHA256 -b 2048 -n ZONE voorbeeld.com</userinput></screen>
+	<screen>&prompt.user; <userinput>dnssec-keygen -a RSASHA256 -b 2048 -n ZONE example.com</userinput></screen>
 
 	<para><application>dnssec-keygen</application> maakt twee bestanden, de
 	  publieke en private sleutels in bestanden met namen als
-	  <filename>Kvoorbeeld.com.+005+nnnnn.key</filename> (publiek) en
-	  <filename>Kvoorbeeld.com.+005+nnnnn.private</filename> (privaat).  Het
+	  <filename>Kexample.com.+005+nnnnn.key</filename> (publiek) en
+	  <filename>Kexample.com.+005+nnnnn.private</filename> (privaat).  Het
 	  gedeelte <literal>nnnnn</literal> van de bestandsnaam is een
 	  sleutel-ID van vijf cijfers.  Houd bij welke sleutel-ID bij welke
 	  sleutel hoort.  Dit is in het bijzonder van belang wanneer er meerdere
 	  sleutels per zone zijn.  Het is ook mogelijk om de sleutels te
 	  hernoemen.  Voor elk <acronym>KSK</acronym>-bestand:</para>
 
-	<screen>&prompt.user; <userinput>mv Kvoorbeeld.com.+005+nnnnn.key Kvoorbeeld.com.+005+nnnn.KSK.key</userinput>
-&prompt.user; <userinput>mv Kvoorbeeld.com.+005+nnnnn.private Kvoorbeeld.com.+005+nnnnn.KSK.private</userinput></screen>
+	<screen>&prompt.user; <userinput>mv Kexample.com.+005+nnnnn.key Kexample.com.+005+nnnn.KSK.key</userinput>
+&prompt.user; <userinput>mv Kexample.com.+005+nnnnn.private Kexample.com.+005+nnnnn.KSK.private</userinput></screen>
 
 	<para>Voor <acronym>ZSK</acronym>-bestanden dient <literal>KSK</literal>
 	  waar nodig door <literal>ZSK</literal> vervangen te worden.  De
 	  bestanden kunnen nu worden opgenomen in het zonebestand, door de
 	  opdracht <literal>$include</literal> te gebruiken.  Het zou er
 	  ongeveer als volgt uit moeten zien:</para>
 
-	<programlisting>$include Kvoorbeeld.com.+005+nnnnn.KSK.key ; KSK
-$include Kvoorbeeld.com.+005+nnnnn.ZSK.key ; ZSK</programlisting>
+	<programlisting>$include Kexample.com.+005+nnnnn.KSK.key ; KSK
+$include Kexample.com.+005+nnnnn.ZSK.key ; ZSK</programlisting>
 
 	<para>Onderteken tenslotte de zone en vertel <acronym>BIND</acronym> om
 	  het ondertekende zonebestand te gebruiken.  Voor het ondertekenen van
 	  een zone wordt <application>dnssec-signzone</application> gebruikt.
 	  Het commando om de zone <hostid
-	    role="domainname">voorbeeld.com</hostid>, dat zich in
-	  <filename>voorbeeld.com.db</filename> bevindt, zou er ongeveer zo
+	    role="domainname">example.com</hostid>, dat zich in
+	  <filename>example.com.db</filename> bevindt, zou er ongeveer zo
 	  uit moeten zien:</para>
 
-	<screen>&prompt.user; <userinput>dnssec-signzone -o voorbeeld.com -k Kvoorbeeld.com.+005+nnnnn.KSK voorbeeld.com.db Kvoorbeeld.com.+005+nnnnn.ZSK.key</userinput></screen>
+	<screen>&prompt.user; <userinput>dnssec-signzone -o example.com -k Kexample.com.+005+nnnnn.KSK example.com.db Kexample.com.+005+nnnnn.ZSK.key</userinput></screen>
 
 	<para>De sleutel die aan het argument <option>-k</option> wordt
 	  meegegeven is de <acronym>KSK</acronym> en het andere sleutelbestand
 	  is de <acronym>ZSK</acronym> dat bij het ondertekenen gebruikt moet
 	  worden.  Het is mogelijk om meer dan één
 	  <acronym>KSK</acronym> en <acronym>ZSK</acronym> op te geven, wat tot
 	  gevolg heeft dat de zone met alle meegegeven sleutels wordt
 	  ondertekend.  Dit kan nodig zijn om zonegegevens aan te leveren die
 	  met meerdere algoritmes zijn ondertekend.  De uitvoer van
 	  <application>dnssec-signzone</application> is een zonebestand met
 	  daarin alle <acronym>RR</acronym>s ondertekend.  Deze uitvoer komt in
 	  een bestand met de extensie <literal>.signed</literal> terecht, zoals
-	  <filename>voorbeeld.com.db.signed</filename>.  De <acronym
+	  <filename>example.com.db.signed</filename>.  De <acronym
 	    role="Delegation Signer">DS</acronym>-records worden ook naar een
-	  apart bestand <filename>dsset-voorbeeld.com</filename> geschreven.  Om
+	  apart bestand <filename>dsset-example.com</filename> geschreven.  Om
 	  deze ondertekende zone te gebruiken hoeft alleen de zone-directief in
 	  <filename>named.conf</filename> veranderd te worden om
-	  <filename>voorbeeld.com.db.signed</filename>.  Standaard zijn de
+	  <filename>example.com.db.signed</filename>.  Standaard zijn de
 	  ondertekeningen slechts 30 dagen geldig, wat betekent dat de zone over
 	  ongeveer 15 dagen hertekend moet worden om er zeker van te zijn dat
 	  resolvers geen records met oude ondertekeningen cachen.  Het is
 	  mogelijk om hiervoor een script en een crontaak te maken.  Bekijk de
 	  relevante handleidingen voor details.</para>
 
 	<para>Zorg ervoor dat de private sleutels veilig blijven, zoals met alle
 	  cryptografische sleutels.  Bij het veranderen van een sleutel kan het
 	  beste de nieuwe sleutel in de zone opgenomen worden, en nog met de
 	  oude sleutel te ondertekenen, en om daarna over te stappen op de
 	  nieuwe sleutel.  Nadat deze handelingen zijn voltooid kan de oude
 	  sleutel uit de zone worden verwijderd.  Wanneer dit niet wordt gedaan
 	  kunnen de <acronym>DNS</acronym>-gegevens tijdelijk onbeschikbaar zijn
 	  totdat de nieuwe sleutel door de
 	  <acronym>DNS</acronym>-hiërarchie is gepropageerd.  Meer
 	  informatie over sleutelwisselingen en andere
 	  praktijken rondom <acronym>DNSSEC</acronym> staan in <ulink
 	    url="http://www.ietf.org/rfc/rfc4641.txt"><acronym>RFC</acronym>
 	    4641: <acronym>DNSSEC</acronym> Operational
 	    practices</ulink>.</para>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title>Automatisering met <acronym>BIND</acronym> 9.7 of nieuwer</title>
 
 	<para>In versie 9.7 van <acronym>BIND</acronym> is een nieuwe
 	  mogelijkheid genaamd <emphasis>Smart Signing</emphasis>
 	  geïntroduceerd.  Deze mogelijkheid heeft als doel om het
 	  sleutelbeheer en ondertekenproces eenvoudiger te maken door delen van
 	  deze taken te automatiseren.  Door de sleutels in een
 	  <emphasis>sleutelreservoir</emphasis> te stoppen en de nieuwe optie
 	  <literal>auto-dnssec</literal> te gebruiken, is het mogelijk om een
 	  dynamische zone aan te maken welke opnieuw getekend wordt indien dat
 	  nodig is.  Gebruik om deze zone bij te werken
 	  <application>nsupdate</application> met de nieuwe <option>-l</option>.
 	  <application>rndc</application> kan nu ook zones ondertekenen met
 	  sleutels uit het sleutelreservoir door de optie <option>sign</option>
 	  te gebruiken.  Voeg, om <acronym>BIND</acronym> dit automatische
 	  ondertekenen en bijwerken van zones te laten gebruiken voor <hostid
-	    role="domainname">voorbeeld.com</hostid>, het volgende aan
+	    role="domainname">example.com</hostid>, het volgende aan
 	  <filename>named.conf</filename> toe:</para>
 
-	<programlisting>zone voorbeeld.com {
+	<programlisting>zone example.com {
 	type master;
 	key-directory "/etc/named/keys";
 	update-policy local;
 	auto-dnssec maintain;
-	file "/etc/named/dynamic/voorbeeld.com.zone";
+	file "/etc/named/dynamic/example.com.zone";
 };</programlisting>
 
 	<para>Nadat deze veranderingen gemaakt zijn, dienen de sleutels voor de
 	  zone aangemaakt te worden zoals uitgelegd in <xref
 	    linkend="dns-dnssec-auth"/>, deze sleutels in het sleutelreservoir
 	  gestopt te worden dat als argument aan de
 	  <literal>key-directory</literal> in het zoneconfiguratie is
 	  meegegeven, waarna de zone automatisch zal worden ondertekend.  Zones
 	  die op deze manier zijn geconfigureerd dienen met
 	  <application>nsupdate</application> te worden gedaan, dat voor het
 	  opnieuw ondertekenen van de zone met de nieuw toegevoegde gegevens zal
 	  zorgen.  Zie voor meer details <xref linkend="dns-read"/> en de
 	  <acronym>BIND</acronym>-documentatie.</para>
       </sect3>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Beveiliging</title>
 
       <para>Hoewel BIND de meest gebruikte implementatie van DNS is, is
 	er altijd nog het beveiligingsvraagstuk.  Soms worden er
 	mogelijke en te misbruiken beveiligingsgaten gevonden.</para>
 
       <para>Hoewel &os; <application>named</application> automatisch in
 	een &man.chroot.8;-omgeving plaatst; zijn er verschillende
 	andere beveiligingsmechanismen actief die zouden kunnen helpen
 	om mogelijke aanvallen op de <acronym>DNS</acronym>-dienst af te
 	wenden.</para>
 
       <para>Het is altijd verstandig om de <ulink
 	  url="http://www.cert.org/">CERT</ulink>
 	beveiligingswaarschuwingen te lezen en een abonnement te nemen
 	op de &a.security-notifications; om bij te blijven met de
 	beveiligingsproblemen wat betreft Internet en &os;.</para>
 
       <tip>
 	<para>Als er problemen ontstaan, kan het bijwerken van broncode
 	  en het opnieuw bouwen van <application>named</application>
 	  hulp bieden.</para>
       </tip>
     </sect2>
 
     <sect2 id="dns-read">
       <title>Verder lezen</title>
 
       <para>BIND/<application>named</application> hulppagina's:
 	&man.rndc.8; &man.named.8; &man.named.conf.5; &man.nsupdate.8;
 	&man.dnssec-signzone.8; &man.dnssec-keygen.8;</para>
 
       <itemizedlist>
 	<listitem>
 	  <para><ulink
 	      url="https://www.isc.org/software/bind/">Officiële
 	      ISC BIND pagina</ulink></para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para><ulink
 	      url="https://www.isc.org/software/guild/">Officieel ISC BIND
 	      Forum</ulink></para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para><ulink
 	      url="http://www.oreilly.com/catalog/dns5/">O'Reilly DNS en
 	      BIND 5e Editie</ulink></para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para><ulink url="http://www.root-dnssec.org/documentation/">Root
 	      <acronym>DNSSEC</acronym></ulink></para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para><ulink
 	      url="http://data.iana.org/root-anchors/draft-icann-dnssec-trust-anchor.html">
 	      <acronym>DNSSEC</acronym> Trust Anchor Publication for the Root
 	      Zone</ulink></para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para><ulink url="http://tools.ietf.org/html/rfc1034">RFC1034 -
 	      Domain Names - Concepts and Facilitities</ulink></para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para><ulink url="http://tools.ietf.org/html/rfc1035">RFC1035 -
 	      Domain Names - Implementation and Specification</ulink></para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para><ulink url="http://tools.ietf.org/html/rfc4033">RFC4033 -
 	      DNS Security Introduction and Requirements</ulink></para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para><ulink url="http://tools.ietf.org/html/rfc4034">RFC4034 -
 	      Resource Records for the DNS Security Extensions</ulink></para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para><ulink url="http://tools.ietf.org/html/rfc4035">RFC4035 -
 	      Protocol Modifications for the DNS Security
 	      Extensions</ulink></para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para><ulink url="http://tools.ietf.org/html/rfc4641">RFC4641 -
 	      DNSSEC Operational Practices</ulink></para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para><ulink url="http://tools.ietf.org/html/rfc5011">RFC5011 -
 	      Automated Updates of DNS Security (<acronym>DNSSEC</acronym>
 	      Trust Anchors)</ulink></para>
 	</listitem>
       </itemizedlist>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="network-apache">
     <sect1info>
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <firstname>Murray</firstname>
 	  <surname>Stokely</surname>
 	  <contrib>Geschreven door </contrib>
 	</author>
       </authorgroup>
     </sect1info>
 
     <title>Apache HTTP server</title>
 
     <indexterm>
       <primary>webservers</primary>
 
       <secondary>opzetten</secondary>
     </indexterm>
 
     <indexterm><primary>Apache</primary></indexterm>
 
     <sect2>
       <title>Overzicht</title>
 
       <para>&os; wordt gebruikt om een paar van de drukste websites ter
 	wereld te draaien.  De meeste webservers op Internet maken
 	gebruik van de <application>Apache HTTP Server</application>.
 	<application>Apache</application> softwarepakketten staan op de
 	&os; installatiemedia.  Als <application>Apache</application>
 	niet bij de oorspronkelijke installatie van &os; is
 	meegeïnstalleerd, dan kan dat vanuit de port <filename
 	  role="package">www/apache22</filename>.</para>
 
       <para>Als <application>Apache</application> succesvol is
 	geïnstalleerd, moeten er instellingen gemaakt worden.</para>
 
       <note>
 	<para>In dit onderdeel wordt versie 2.2.X van de
 	  <application>Apache HTTP Server</application> behandeld omdat
 	  die het meest gebruikt wordt op &os;.
 	  Meer gedetailleerde informatie over
 	  <application>Apache&nbsp;2.X</application> dat buiten het bereik van
 	  dit document valt is te vinden op <ulink
 	    url="http://httpd.apache.org/"></ulink>.</para>
       </note>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Instellen</title>
 
       <indexterm>
 	<primary>Apache</primary>
 
 	<secondary>configuratiebestand</secondary>
       </indexterm>
 
       <para>Het belangrijkste bestand met instellingen voor de
 	<application>Apache HTTP Server</application> op &os; is
 	<filename>/usr/local/etc/apache22/httpd.conf</filename>.  Dit
 	bestand is een typisch &unix; tekstgebaseerd
 	instellingenbestand waarin regels met commentaar beginnen met
 	het karakter <literal>#</literal>.  Het uitputtend beschrijven
 	van alle mogelijke instellingen valt buiten het bereik van dit
 	boek, dus worden alleen de meest gebruikte directieven
 	beschreven.</para>
 
       <variablelist>
 	<varlistentry>
 	  <term><literal>ServerRoot "/usr/local"</literal></term>
 
 	  <listitem>
 	    <para>Hierin wordt de standaard mappenhiërarchie voor
 	      de <application>Apache</application> installatie
 	      aangegeven.  Binaire bestanden staan in de submappen
 	      <filename class="directory">bin</filename> en <filename
 		class="directory">sbin</filename> van de serverroot en
 	      bestanden met instellingen staan in <filename
 		class="directory">etc/apache</filename>.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term><literal>ServerAdmin beheerder@beheer.adres</literal></term>
 
 	  <listitem>
 	    <para>Het adres waaraan problemen met de server gemaild
 	      kunnen worden.  Dit adres verschijnt op een aantal door de
 	      server gegenereerde pagina's, zoals documenten met
 	      foutmeldingen.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term><literal>ServerName www.example.com</literal></term>
 
 	  <listitem>
 	    <para>Met <literal>ServerName</literal> kan een hostnaam
 	      ingesteld worden die wordt teruggezonden aan de
 	      cliënten als de naam van de server anders is dan diegene
 	      is ingesteld (gebruik bijvoorbeeld <hostid>www</hostid> in
 	      plaats van de echte hostnaam).</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
 
 	<varlistentry>
 	  <term><literal>DocumentRoot
 	      "/usr/local/www/apache22/data"</literal></term>
 
 	  <listitem>
 	    <para><literal>DocumentRoot</literal>: de map waaruit de
 	      documenten worden geserveerd.  Standaard worden alle
 	      verzoeken uit deze map gehaald, maar er kunnen symbolische
 	      links en aliassen gebruikt worden om naar andere locaties
 	      te wijzen.</para>
 	  </listitem>
 	</varlistentry>
       </variablelist>
 
       <para>Het is altijd een goed idee om reservekopieën te maken
 	van het instellingenbestand voor
 	<application>Apache</application> vóór het maken
 	van wijzigingen.  Als de juiste instellingen gemaakt zijn, kan
 	<application>Apache</application> gestart worden.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title><application>Apache</application> draaien</title>
 
       <indexterm>
 	<primary>Apache</primary>
 
 	<secondary>starten of stoppen</secondary>
       </indexterm>
 
       <para>De port <filename role="package">www/apache2</filename> installeert
 	een &man.rc.8;-script dat helpt met het starten, stoppen en herstarten
 	van <application>Apache</application> en is te vinden in de map
 	<filename class="directory">/usr/local/etc/rc.d/</filename>.</para>
 
       <para>Om <application>Apache</application> met het systeem mee te
 	starten kan de volgende regel aan
 	<filename>/etc/rc.conf</filename> worden toegevoegd:</para>
 
       <programlisting>apache22_enable="YES"</programlisting>
 
       <para>Als het nodig is <application>Apache</application> met afwijkende
 	opties op te starten, kan de volgende regel aan
 	<filename>/etc/rc.conf</filename> worden toegevoegd:</para>
 
       <programlisting>apache22_flags=""</programlisting>
 
       <para>De configuratie van <application>Apache</application> kan worden
 	getest op fouten voordat het daemon <command>httpd</command> voor de
 	eerste keer wordt gestart, of na het maken van wijzigingen aan de
 	instellingen terwijl <command>httpd</command> draait.  Dit kan direct
 	door het &man.rc.8;-script worden gedaan, of door het gereedschap
 	&man.service.8; door één van de volgende commando's op te
 	geven:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>/usr/local/etc/rc.d/apache22 configtest</userinput></screen>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>service apache22 configtest</userinput></screen>
 
       <note>
 	<para>Het is belangrijk om op te merken dat
 	  <literal>configtest</literal> geen &man.rc.8;-standaard is, verwacht
 	  niet dat het met alle &man.rc.8;-opstartscripts werkt.</para>
       </note>
 
       <para>Als <application>Apache</application> geen instellingsfouten meldt,
 	kan <application>Apache</application>&nbsp;<command>httpd</command>
 	gestart worden met dezelfde &man.rc.8;- en
 	&man.service.8;-mechanismen:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>/usr/local/etc/rc.d/apache22 start</userinput></screen>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>service apache22 start</userinput></screen>
 
       <para>De dienst <command>httpd</command> kan getest worden door
 	<literal>http://<hostid
 	    role="fqdn"><replaceable>localhost</replaceable></hostid></literal>
 	in een webbrowser te typen, waarbij <replaceable>localhost</replaceable>
 	door de volledig gekwalificeerde domeinnaam wordt vervangen van de
 	machine die <command>httpd</command> draait, als het niet de lokale
 	machine is.  De standaard webpagina die afgebeeld wordt is
 	<filename>/usr/local/www/apache22/data/index.html</filename>.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Virtuele hosting</title>
 
       <para><application>Apache</application> ondersteunt twee
 	verschillende manieren van Virtuele Hosting.  De eerste methode
 	is Naamgebaseerde Virtuele Hosting.  Naamgebaseerde Virtuele
 	Hosting gebruikt de HTTP/1.1 headers van de cliënten om de
 	hostnaam uit te zoeken.  Hierdoor kunnen meerdere domeinen
 	hetzelfde IP-adres delen.</para>
 
       <para>Om <application>Apache</application> gebruik te laten maken
 	van Naamgebaseerde Virtuele Hosting kan een regel als de
 	volgende in <filename>httpd.conf</filename> worden opgenomen:</para>
 
       <programlisting>NameVirtualHost *</programlisting>
 
       <para>Als een webserver <hostid
 	  role="fqdn">www.domein.tld</hostid> heet en er moet een
 	virtueel domein voor <hostid
 	  role="fqdn">www.anderdomein.tld</hostid> gaan draaien, dan
 	kunnen de volgende regels aan <filename>httpd.conf</filename>
 	worden toegevoegd:</para>
 
       <screen>&lt;VirtualHost *&gt;
     ServerName www.domein.tld
     DocumentRoot /www/domein.tld
 &lt;/VirtualHost&gt;
 
 &lt;VirtualHost *&gt;
     ServerName www.anderdomein.tld
     DocumentRoot /www/anderdomein.tld
 &lt;/VirtualHost&gt;</screen>
 
       <para>De adressen en de paden uit dit voorbeeld kunnen in echte
 	implementaties uiteraard gewijzigd worden.</para>
 
       <para>Meer informatie over het opzetten van virtuele hosts staat
 	in de officiële documentatie voor
 	<application>Apache</application> op <ulink
 	  url="http://httpd.apache.org/docs/vhosts/"></ulink></para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Apache modules</title>
 
       <indexterm>
 	<primary>Apache</primary>
 
 	<secondary>modules</secondary>
       </indexterm>
 
       <para>Er zijn veel verschillende
 	<application>Apache</application> modules die functionaliteit
 	toevoegen aan de basisdienst.  De &os; Portscollectie biedt
 	op een eenvoudige manier de mogelijkheid om
 	<application>Apache</application> samen met de meeste populaire
 	add-on modules te installeren.</para>
 
       <sect3>
 	<title><application>mod_ssl</application></title>
 
 	<indexterm>
 	  <primary>webserver</primary>
 
 	  <secondary>veilig</secondary>
 	</indexterm>
 
 	<indexterm><primary>SSL</primary></indexterm>
 
 	<indexterm><primary>cryptografie</primary></indexterm>
 
 	<para>De module <application>mod_ssl</application> gebruikt de
 	  bibliotheek OpenSSL om sterke cryptografie te leveren via de
 	  protocollen Secure Sockets Layer (SSL&nbsp;v2/v3) en Transport
 	  Layer Security (TLS&nbsp;v1).  Deze module levert alles wat
 	  nodig is om een getekend certificaat aan te vragen bij een
 	  vertrouwde certificaatautoriteit om een veilige webserver
 	  onder &os; te kunnen draaien.</para>
 
 	<para>De module <application>mod_ssl</application> wordt standaard
 	  gebouwd, maar kan worden aangezet door tijdens het compileren
 	  <literal>-DWITH_SSL</literal> op te geven.</para>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title>Taalbindingen</title>
 
 	<para>Er zijn Apache-modules beschikbare voor de meeste grote
 	  scriptingtalen.  Deze modules maken het typisch mogelijk om
 	  <application>Apache</application>-modules geheel in een
 	  scriptingtaal te schrijven.  Ze worden ook vaak gebruikt als
 	  een persistente interpreter die in de server zit en die de
 	  rompslomp van het starten van een externe interpreter en de
 	  opstartvertraging voor dynamische websites vermijdt, zoals
 	  beschreven in de volgende sectie.</para>
       </sect3>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Dynamische websites</title>
 
       <indexterm>
 	<primary>webservers</primary>
 
 	<secondary>dynamisch</secondary>
       </indexterm>
 
       <para>In het afgelopen decennium hebben steeds meer bedrijven zich
 	op Internet gericht om hun omzet te verhogen en hun
 	zichtbaarheid te vergroten.  Hiermee is ook de behoefte aan
 	interactieve webinhoud toegenomen.  Hoewel sommige bedrijven
 	zoals &microsoft; oplossingen hebben geïntroduceerd voor
 	hun eigen (propriëtaire) producten, heeft ook de open
 	source gemeenschap een antwoord op de vraag gegeven.  Moderne
 	opties voor dynamische webinhoud zijn onder andere Django, Ruby
 	on Rails, <application>mod_perl2</application>, en
 	<application>mod_php</application>.</para>
 
       <sect3>
 	<title>Django</title>
 
 	<para>Django is een BSD-gelicenseerd raamwerk ontworpen om
 	  ontwikkelaars in staat te stellen om snel hoog presterende,
 	  elegante webapplicaties te schrijven.  Het biedt een vertaling
 	  van objecten naar relaties zodat datatypes ontwikkeld kunnen
 	  worden als Python-objecten, en er een rijke dynamische
 	  databasetoegang voor die objecten kan worden geboden zonder
 	  dat de ontwikkelaar ooit SQL hoeft te schrijven.  Het biedt
 	  ook een uitbreidbaar sjabloonsysteem zodat de applicatielogica
 	  is gescheiden van de HTML-presentatie.</para>
 
 	<para>Django is afhankelijk van
 	  <application>mod_python</application>,
 	  <application>Apache</application>, en een SQL-database-engine
 	  naar keuze.  De &os;-port zal al deze vereisten met de juiste
 	  vlaggen voor u installeren.</para>
 
 	<example id="network-www-django-install">
 	  <title>Django installeren met <application>Apache2</application>,
 	    <application>mod_python3</application> en
 	    <application>PostgreSQL</application></title>
 
 	  <screen>&prompt.root; <userinput>cd /usr/ports/www/py-django; make all install clean -DWITH_MOD_PYTHON3 -DWITH_POSTGRESQL</userinput></screen>
 	</example>
 
 	<para>Als Django en deze vereisten eenmaal zijn
 	  geïnstalleerd, dient u een Django-projectmap te maken en
 	  vervolgens Apache te configureren om de ingebakken
 	  Python-interpreter te gebruiken om uw applicatie voor
 	  specifieke URL's op uw site aan te roepen.</para>
 
 	<example id="network-www-django-apache-config">
 	  <title>Apache-configuratie voor Django/mod_python</title>
 
 	  <para>U moet een regel aan het Apache-bestand
 	    <filename>httpd.conf</filename> toevoegen om Apache in te
 	    stellen om verzoeken voor bepaalde URL's aan uw
 	    webapplicatie door te geven:</para>
 
 	  <screen>&lt;Location "/"&gt;
     SetHandler python-program
     PythonPath "['/map/naar/uw/django-pakketten/'] + sys.path"
     PythonHandler django.core.handlers.modpython
     SetEnv DJANGO_SETTINGS_MODULE mijnsite.settings
     PythonAutoReload On
     PythonDebug On
 &lt;/Location&gt;</screen>
 	</example>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title>Ruby on Rails</title>
 
 	<indexterm><primary>Ruby on Rails</primary></indexterm>
 
 	<para>Ruby on Rails is een ader opensource webraamwerk dat een
 	  volledige ontwikkelstack biedt en geoptimaliseerd is om
 	  webontwikkelaars productiever te maken en snel krachtige
 	  applicaties te laten ontwikkelen.  Het kan eenvoudig vanuit
 	  het portssysteem geïnstalleerd worden.</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>cd /usr/ports/www/rubygem-rails; make all install clean</userinput></screen>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title><application>mod_perl2</application></title>
 
 	<indexterm>
 	  <primary>mod_perl2</primary>
 
 	  <secondary>Perl</secondary>
 	</indexterm>
 
 	<para>Het <application>Apache</application>/Perl
 	  integratieproject brengt de volledige kracht van de
 	  programmeertaal Perl en de <application>Apache HTTP
 	    Server</application> samen.  Met de module
 	  <application>mod_perl2</application> is het mogelijk om
 	  <application>Apache</application>-modules volledig in Perl te
 	  schrijven.  Daarnaast voorkomt een ingebouwde persistente
 	  interpreter in de server de rompslomp van het starten van een
 	  externe interpreter en de nadelen van de opstarttijd van
 	  Perl.</para>
 
 	<para><application>mod_perl2</application> is beschikbaar in de port
 	  <filename role="package">www/mod_perl2</filename>.</para>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<sect3info>
 	  <authorgroup>
 	    <author>
 	      <firstname>Tom</firstname>
 	      <surname>Rhodes</surname>
 	      <contrib>Geschreven door </contrib>
 	    </author>
 	  </authorgroup>
 	</sect3info>
 
 	<title><application>mod_php</application></title>
 
 	<indexterm>
 	  <primary>mod_php</primary>
 
 	  <secondary>PHP</secondary>
 	</indexterm>
 
 	<para><acronym>PHP</acronym>, ook bekend als <quote>PHP:
 	    Hypertext Preprocessor</quote>, is een algemene scripttaal die
 	  bijzonder geschikt is voor webontwikkeling.  Het is mogelijk
 	  de taal in te bedden in <acronym>HTML</acronym> en de syntaxis
 	  is afgeleid van C, &java; en Perl met de bedoeling
 	  webontwikkelaars in staat te stellen om snel dynamisch
 	  samengestelde pagina's te schrijven.</para>
 
 	<para>Om ondersteuning voor <acronym>PHP</acronym>5 toe te
 	  voegen aan de <application>Apache</application> webserver kan
 	  eerst de port <filename role="package">lang/php5</filename>
 	  geïnstalleerd worden.</para>
 
 	<para>Als de port <filename role="package">lang/php5</filename>
 	  voor het eerst geïnstalleerd wordt, worden automatisch de
 	  beschikbare <literal>OPTIONS</literal> weergegeven.  Als er
 	  geen menu wordt weergegeven, omdat de port <filename
 	    role="package">lang/php5</filename> reeds in het verleden is
 	  geïnstalleerd, is het altijd mogelijk om het optiedialoog
 	  weer te laten verschijnen door</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>make config</userinput></screen>
 
 	<para>uit te voeren in de map van de port.</para>
 
 	<para>Controleer in het optiedialoog dat de optie
 	  <literal>APACHE</literal> <application>mod_php5</application>
 	  als een laadbare module voor de webserver
 	  <application>Apache</application> bouwt.</para>
 
 	<note>
 	  <para>Een heleboel sites draaien nog steeds
 	    <acronym>PHP</acronym>4 om verschillende redenen
 	    (compatibiliteitszaken of reeds in gebruik genomen
 	    webapplicaties).  Als <application>mod_php4</application>
 	    nodig is in plaats van <application>mod_php5</application>,
 	    gebruik dan de port <filename
 	      role="package">lang/php4</filename>.  De port <filename
 	      role="package">lang/php4</filename> ondersteunt een groot
 	    deel van de configuratie- en bouwopties van de port
 	    <filename role="package">lang/php5</filename>.</para>
 	</note>
 
 	<para>Hiermee worden de modules die nodig zijn voor de
 	  ondersteuning van dynamische
 	  <acronym>PHP</acronym>-applicaties geïnstalleerd en
 	  ingesteld.  Controleer dat de volgende secties aan
 	  <filename>/usr/local/etc/apache22/httpd.conf</filename> zijn
 	  toegevoegd:</para>
 
 	<programlisting>LoadModule php5_module        libexec/apache/libphp5.so</programlisting>
 
 	<programlisting>AddModule mod_php5.c
     &lt;IfModule mod_php5.c&gt;
         DirectoryIndex index.php index.html
     &lt;/IfModule&gt;
     &lt;IfModule mod_php5.c&gt;
         AddType application/x-httpd-php .php
         AddType application/x-httpd-php-source .phps
     &lt;/IfModule&gt;</programlisting>
 
 	<para>Na voltooiing is een eenvoudige aanroep van het commando
 	  <command>apachectl</command> voor een nette herstart nodig om
 	  de module <acronym>PHP</acronym> te laden:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>apachectl graceful</userinput></screen>
 
 	<para>Voor toekomstig bijwerken van <acronym>PHP</acronym> zal
 	  het commando <command>make config</command> niet nodig zijn;
 	  de geselecteerde <literal>OPTIONS</literal> worden automatisch
 	  bewaard door het &os; Ports raamwerk.</para>
 
 	<para>De ondersteuning voor <acronym>PHP</acronym> in &os; is
 	  extreem modulair waardoor de basisinstallatie zeer beperkt is.
 	  Het is heel gemakkelijk om ondersteuning toe te voegen door de
 	  port <filename role="package">lang/php5-extensions</filename>
 	  te gebruiken.  Deze port biedt een menugestuurde interface voor
 	  de installatie van <acronym>PHP</acronym>-uitbreidingen.  Als
 	  alternatief kunnen individuele uitbreidingen worden
 	  geïnstalleerd door de juiste port te gebruiken.</para>
 
 	<para>Om bijvoorbeeld ondersteuning voor de
 	  <application>MySQL</application> databaseserver aan
 	  <acronym>PHP</acronym>5 toe te voegen kan gewoonweg de port
 	  <filename>databases/php5-mysql</filename>
 	  geïnstalleerd worden:</para>
 
 	<para>Na de installatie van een uitbreiding moet de
 	  <application>Apache</application>-server herladen worden om de
 	  nieuwe veranderingen in de configuratie op te pikken:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>apachectl graceful</userinput></screen>
       </sect3>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="network-ftp">
     <sect1info>
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <firstname>Murray</firstname>
 	  <surname>Stokely</surname>
 	  <contrib>Geschreven door </contrib>
 	</author>
       </authorgroup>
     </sect1info>
 
     <title>File Transfer Protocol (FTP)</title>
 
     <indexterm><primary>FTP servers</primary></indexterm>
 
     <sect2>
       <title>Overzicht</title>
 
       <para>Het File Transfer Protocol (FTP) biedt gebruikers een
 	eenvoudige manier om bestanden van en naar een <acronym
 	  role="File Transfer Protocol">FTP</acronym> server te
 	verplaatsen.  &os; bevat <acronym
 	  role="File Transfer Protocol">FTP</acronym>
 	server software, <application>ftpd</application>, in het
 	basissysteem.  Hierdoor is het opzetten en beheren van een
 	<acronym role="File Transfer Protocol">FTP</acronym> server op
 	&os; erg overzichtelijk.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Instellen</title>
 
       <para>De belangrijkste stap bij het instellen is de beslissing
 	welke accounts toegang krijgen tot de FTP server.  Een normaal
 	&os; systeem heeft een aantal systeemaccounts die gebruikt
 	worden voor daemons, maar onbekende gebruikers mag niet
 	toegestaan worden van die accounts gebruikt te maken.  In
 	<filename>/etc/ftpusers</filename> staat een lijst met
 	gebruikers die geen FTP toegang hebben.  Standaard staan daar de
 	voorgenoemde accounts in, maar het is ook mogelijk om daar
 	gebruikers toe te voegen die geen FTP toegang mogen hebben.</para>
 
       <para>Het kan ook wenselijk zijn de FTP toegang voor sommige
 	gebruikers te beperken, maar niet onmogelijk te maken.  Dit kan
 	met <filename>/etc/ftpchroot</filename>.  In dat bestand staan
 	gebruikers en groepen waarop FTP toegangsbeperkingen van
 	toepassing zijn.  In &man.ftpchroot.5; staan alle details die
 	hier niet beschreven zijn.</para>
 
       <indexterm>
 	<primary>FTP</primary>
 
 	<secondary>anoniem</secondary>
       </indexterm>
 
       <para>Om anonieme FTP toegang voor een server in te schakelen,
 	dient er een gebruiker <username>ftp</username> op een &os;
 	systeem aangemaakt te worden.  Dan kunnen gebruikers op de
 	server aanmelden met de gebruikersnaam <username>ftp</username>
 	of <username>anonymous</username> en met ieder wachtwoord (de
 	geldende conventie schrijft voor dat dit een emailadres
 	van de gebruiker is).  De FTP server roep bij een anonieme
 	aanmelding &man.chroot.2; aan, zodat er alleen toegang is tot de
 	thuismap van de gebruiker <username>ftp</username>.</para>
 
       <para>Er zijn twee tekstbestanden waarin welkomstberichten voor de
 	FTP-cliënten gezet kunnen worden.  De inhoud van
 	<filename>/etc/ftpwelcome</filename> wordt getoond voordat
 	gebruikers een aanmeldprompt zien.  Na een succesvolle
 	aanmelding wordt de inhoud van
 	<filename>/etc/ftpmotd</filename> getoond.  Het genoemde pad is
 	relatief ten opzichte van de aanmeldomgeving, dus voor anonieme
 	gebruikers wordt <filename>~ftp/etc/ftpmotd</filename>
 	getoond.</para>
 
       <para>Als een FTP server eenmaal correct is ingesteld, moet die
 	ingeschakeld worden in <filename>/etc/inetd.conf</filename>.
 	Daar moet het commentaarkarakter <literal>#</literal> voor de
 	bestaande <application>ftpd</application> regel verwijderd
 	worden:</para>
 
       <programlisting>ftp	stream	tcp	nowait	root	/usr/libexec/ftpd	ftpd -l</programlisting>
 
       <para>Zoals is uitgelegd in <xref linkend="network-inetd-reread"/>,
 	moet de configuratie van <application>inetd</application> worden
 	herladen nadat dit instellingenbestand is gewijzigd.  Details
 	over het aanzetten van <application>inetd</application> op uw
 	systeem staan in <xref linkend="network-inetd-settings"/>.</para>
 
       <para>Als alternatief kan <application>ftpd</application> ook
 	gestart worden als een op zichzelf staande dienst.  In dat geval
 	volstaat het om de juiste variabele in te stellen in
 	<filename>/etc/rc.conf</filename>:</para>
 
       <programlisting>ftpd_enable="YES"</programlisting>
 
       <para>Na het instellen van de bovenstaande variabele zal de op
 	zichzelf staande server gestart worden nadat de computer opnieuw
 	is opgestart, of het kan handmatig worden gestart door het
 	volgende commando als <username>root</username> uit te
 	voeren:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>/etc/rc.d/ftpd start</userinput></screen>
 
       <para>Nu kan aangemeld worden op de FTP-server met:</para>
 
       <screen>&prompt.user; <userinput>ftp localhost</userinput></screen>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Beheren</title>
 
       <indexterm><primary>syslog</primary></indexterm>
 
       <indexterm>
 	<primary>logboekbestanden</primary>
 
 	<secondary>FTP</secondary>
       </indexterm>
 
       <para>De <application>ftpd</application> daemon gebruikt
 	&man.syslog.3; om berichten te loggen.  Standaard plaatst de
 	systeemlogdaemon berichten over FTP in
 	<filename>/var/log/xferlog</filename>.  De lokatie van het FTP
 	logboek kan gewijzigd worden door de volgende regels in
 	<filename>/etc/syslog.conf</filename> te wijzigen:</para>
 
       <programlisting>ftp.info      /var/log/xferlog</programlisting>
 
       <indexterm>
 	<primary>FTP</primary>
 
 	<secondary>anoniem</secondary>
       </indexterm>
 
       <para>Het is verstandig na te denken over de gevaren die op de
 	loer liggen bij het draaien van een anonieme FTP server.  Dat
 	geldt in het bijzonder voor het laten uploaden ven bestanden.
 	Het is dan goed mogelijk dat een FTP site een forum wordt om
 	commerciële software zonder licenties uit te wisselen of
 	erger.  Als anonieme uploads toch nodig zijn, dan horen de
 	rechten op die bestanden zo te staan dat ze niet door andere
 	anonieme gebruikers gelezen kunnen worden tot er door een
 	beheerder naar gekeken is.</para>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="network-samba">
     <sect1info>
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <firstname>Murray</firstname>
 	  <surname>Stokely</surname>
 	  <contrib>Geschreven door </contrib>
 	</author>
       </authorgroup>
     </sect1info>
 
     <title>Bestands- en printdiensten voor &microsoft.windows;
       cliënten (Samba)</title>
 
     <indexterm><primary>Samba server</primary></indexterm>
 
     <indexterm><primary>Microsoft Windows</primary></indexterm>
 
     <indexterm>
       <primary>bestandsserver</primary>
 
       <secondary>Windows-cliënten</secondary>
     </indexterm>
 
     <indexterm>
       <primary>printserver</primary>
 
       <secondary>Windows-cliënten</secondary>
     </indexterm>
 
     <sect2>
       <title>Overzicht</title>
 
       <para><application>Samba</application> is een populair open
 	source softwarepakket dat bestands- en printdiensten voor
 	&microsoft.windows; cliënten biedt.  Die cliënten
 	kunnen dan ruimte op een &os; bestandssysteem gebruiken alsof
 	het een lokale schijf is en &os; printers gebruiken alsof het
 	lokale printers zijn.</para>
 
       <para><application>Samba</application> softwarepakketten horen
 	op de &os; installatiemedia te staan.  Als
 	<application>Samba</application> bij de basisinstallatie niet
 	mee is geïnstalleerd, dan kan dat alsnog via de <filename
 	  role="package">net/samba34</filename> port of met het
 	pakket.</para>
 
 <!-- mention LDAP, Active Directory, WinBIND, ACL, Quotas, PAM, .. -->
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Instellen</title>
 
       <para>Een standaardbestand met instellingen voor
 	<application>Samba</application> wordt geïnstalleerd als
 	<filename>/usr/local/share/examples/samba34/smb.conf.default</filename>.
 	Dit bestand dient gekopieerd te worden naar
 	<filename>/usr/local/etc/smb.conf</filename> en voordat
 	<application>Samba</application> gebruikt kan worden, moeten er
 	aanpassingen aan worden gemaakt.</para>
 
       <para><filename>smb.conf</filename> bevat de instellingen voor
 	<application>Samba</application>, zoals die voor de printers en
 	de <quote>gedeelde bestandssystemen</quote> die gedeeld worden
 	met &windows; cliënten.  Het pakket
 	<application>Samba</application> bevat een webgebaseerde
 	beheermodule die <application>swat</application> heet, waarmee
 	<filename>smb.conf</filename> op een eenvoudige manier ingesteld
 	kan worden.</para>
 
       <sect3>
 	<title>De Samba webbeheermodule gebruiken (SWAT)</title>
 
 	<para>De Samba Webbeheermodule (SWAT) draait als een daemon
-	  vanuit <application>inetd</application>.  Daarom dient voor de
-	  volgende regel uit <filename>/etc/inetd.conf</filename> het
-	  commentaarkarakter verwijderd te worden voordat
+	  vanuit <application>inetd</application>.  Daarom dient
+	  <application>inetd</application> aangezet te worden zoals
+	  beschreven in <xref linkend="network-inetd"/> en dient voor
+	  de volgende regel uit <filename>/etc/inetd.conf</filename>
+	  het commentaarkarakter verwijderd te worden voordat
 	  <application>swat</application> gebruikt kan worden om
 	  <application>Samba</application> in te stellen:</para>
 
 	<programlisting>swat   stream  tcp     nowait/400      root    /usr/local/sbin/swat    swat</programlisting>
 
 	<para>Zoals is uitgelegd in <xref
 	    linkend="network-inetd-reread"/>, moet de configuratie van
 	  <application>inetd</application> worden herladen nadat dit
 	  instellingenbestand is gewijzigd.</para>
 
 	<para>Als <application>swat</application> is ingeschakeld in
 	  <filename>inetd.conf</filename>, kan de module gebruikt worden
 	  door met een browser een verbinding te maken met <ulink
 	    url="http://localhost:901"></ulink>.  Er dient aangemeld te
 	  worden met het <username>root</username> account van het
 	  systeem.</para>
 
 <!-- XXX screenshots go here, loader is creating them -->
 
 	<para>Na succesvol aanmelden op de hoofdpagina voor de
 	  <application>Samba</application> instellingen, is het mogelijk
 	  de systeemdocumentatie te bekijken of te starten door op het
 	  tabblad <guimenu>Globals</guimenu> te klikken.  Het onderdeel
 	  <guimenu>Globals</guimenu> correspondeert met de sectie
 	  <literal>[global]</literal> in
 	  <filename>/usr/local/etc/smb.conf</filename>.</para>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title>Systeembrede instellingen</title>
 
 	<para>Of <application>Samba</application> nu wordt ingesteld
 	  door <filename>/usr/local/etc/smb.conf</filename> direct te
 	  bewerken of met <application>swat</application>, de eerste
 	  instellingen die gemaakt moeten worden zijn de volgende:</para>
 
 	<variablelist>
 	  <varlistentry>
 	    <term><literal>workgroup</literal></term>
 
 	    <listitem>
 	      <para>NT Domeinnaam of Werkgroepnaam voor de computers die
 		verbinding gaan maken met de server.</para>
 	    </listitem>
 	  </varlistentry>
 
 	  <varlistentry>
 	    <term><literal>netbiosnaam</literal></term>
 
 	    <listitem>
 	      <indexterm><primary>NetBIOS</primary></indexterm>
 
 	      <para>Hiermee wordt de NetBIOS naam waaronder de
 		<application>Samba</application> server bekend zal zijn
 		ingesteld.  Standaard is de naam het eerste gedeelte van
 		de DNS-naam van een host.</para>
 	    </listitem>
 	  </varlistentry>
 
 	  <varlistentry>
 	    <term><literal>server string</literal></term>
 
 	    <listitem>
 	      <para>Hiermee wordt de string ingesteld die te zien is als
 		het commando <command>net view</command> en een aantal
 		andere commando's die gebruik maken van de
 		beschrijvende tekst voor de server gebruikt worden.</para>
 	    </listitem>
 	  </varlistentry>
 	</variablelist>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title>Beveiligingsinstellingen</title>
 
 	<para>Twee van de belangrijkste instellingen in
 	  <filename>/usr/local/etc/smb.conf</filename> zijn het gekozen
 	  beveiligingsmodel en het wachtwoord voor
 	  cliëntgebruikers.  Deze worden met de volgende
 	  instellingen gemaakt:</para>
 
 	<variablelist>
 	  <varlistentry>
 	    <term><literal>security</literal></term>
 
 	    <listitem>
 	      <para>De twee meest gebruikte mogelijkheden hier zijn
 		<literal>security = share</literal> en
 		<literal>security = user</literal>.  Als de
 		cliënten gebruikersnamen hebben die overeenkomen
 		met hun gebruikersnaam op de &os; machine, dan is het
 		verstandig om te kiezen voor beveiliging op
 		gebruikersniveau.  Dit is het standaard
 		beveiligingsbeleid en kent als voorwaarde dat gebruikers
 		zich eerst moeten aanmelden voordat ze toegang krijgen
 		tot gedeelde bronnen.</para>
 
 	      <para>Bij beveiliging op shareniveau hoeft een cliënt
 		niet met een geldige gebruikersnaam en wachtwoord aan te
 		melden op de server voor het mogelijk is om een
 		verbinding te proberen te krijgen met een gedeelde bron.
 		Dit was het standaardbeveiligingsmodel voor oudere
 		versies van <application>Samba</application>.</para>
 	    </listitem>
 	  </varlistentry>
 
 	  <varlistentry>
 	    <term><literal>passdb backend</literal></term>
 
 	    <listitem>
 	      <indexterm><primary>NIS+</primary></indexterm>
 
 	      <indexterm><primary>LDAP</primary></indexterm>
 
 	      <indexterm><primary>SQL database</primary></indexterm>
 
 	      <para><application>Samba</application> kent aan de
 		achterkant verschillende authenticatiemodellen.
 		Cliënten kunnen authenticeren met LDAP, NIS+, een
 		SQL-database of een aangepast wachtwoordbestand.  De
 		standaard authenticatiemethode is
 		<literal>smbpasswd</literal>.  Meer wordt hier niet
 		behandeld.</para>
 	    </listitem>
 	  </varlistentry>
 	</variablelist>
 
 	<para>Als aangenomen wordt dat de standaard achterkant
 	  <literal>smbpasswd</literal> wordt gebruikt, dan moet
 	  <filename>/usr/local/etc/samba/smbpasswd</filename> gemaakt
 	  worden om <application>Samba</application> in staat te stellen
 	  cliënten te authenticeren.  Als het gewenst is om uw
 	  &unix; gebruikersaccounts toegang te geven vanaf &windows;
 	  cliënten, gebruik dan het volgende commando:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>smbpasswd -a gebruikersnaam</userinput></screen>
 
 	<note>
 	  <para>De aanbevolen backend is nu <literal>tdbsam</literal>,
 	    en het volgende command moet gebruikt worden om
 	    gebruikersaccounts toe te voegen:</para>
 
 	  <screen>&prompt.root; <userinput><command>pdbedit <option>-a</option> <option>-u</option> <replaceable>gebruikersnaam</replaceable></command></userinput></screen>
 	</note>
 
 	<para>In de <ulink
 	    url="http://www.samba.org/samba/docs/man/Samba-HOWTO-Collection">Official
 	  Samba HOWTO</ulink> staat meer informatie over instelopties.
 	  Met de hier gegeven basisuitleg moet het mogelijk zijn
 	  <application>Samba</application> draaiende te krijgen.</para>
       </sect3>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title><application>Samba</application> starten</title>
 
       <para>De port <filename role="package">net/samba34</filename> voegt
 	een nieuw opstartscript toe, dat gebruikt kan worden om
 	<application>Samba</application> te beheren.  Om dit script te
 	activeren, zodat het bijvoorbeeld gebruikt kan worden om
 	<application>Samba</application> te starten, stoppen, of te
 	herstarten, dient de volgende regel aan
 	<filename>/etc/rc.conf</filename> toegevoegd te worden:</para>
 
       <programlisting>samba_enable="YES"</programlisting>
 
       <para>Of, voor fijnkorrelig beheer:</para>
 
       <programlisting>nmbd_enable="YES"</programlisting>
 
       <programlisting>smbd_enable="YES"</programlisting>
 
       <note>
 	<para>Dit stelt <application>Samba</application> ook in om
 	  automatisch tijdens het opstarten te starten.</para>
       </note>
 
       <para>Vervolgens is het mogelijk om
 	<application>Samba</application> op elk moment te starten door
 	dit te typen:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>/usr/local/etc/rc.d/samba start</userinput>
 Starting SAMBA: removing stale tdbs :
 Starting nmbd.
 Starting smbd.</screen>
 
       <para>Refereer aan <xref linkend="configtuning-rcd"/> voor meer
 	informatie over het gebruikt van rc-scripts.</para>
 
       <para><application>Samba</application> bestaat feitelijk uit drie
 	afzonderlijke daemons.  Het script
 	<filename>samba</filename> start de daemons
 	<application>nmbd</application> en
 	<application>smbd</application>.  Als de winbind
 	naamresolutiediensten in <filename>smb.conf</filename> zijn
 	ingeschakeld, dan start ook de daemon
 	<application>winbindd</application>.</para>
 
       <para><application>Samba</application> kan op ieder moment gestopt
 	worden met:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>/usr/local/etc/rc.d/samba stop</userinput></screen>
 
       <para><application>Samba</application> is een complexe
 	softwaresuite met functionaliteit waarmee verregaande integratie
 	met &microsoft.windows; netwerken mogelijk wordt.  Informatie
 	die verder gaat dan de basisinstallatie staat op
 	<ulink url="http://www.samba.org"></ulink>.</para>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="network-ntp">
     <sect1info>
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <firstname>Tom</firstname>
 	  <surname>Hukins</surname>
 	  <contrib>Geschreven door </contrib>
 	</author>
       </authorgroup>
     </sect1info>
 
     <title>Tijd synchroniseren met NTP</title>
 
     <indexterm><primary>NTP</primary></indexterm>
 
     <sect2>
       <title>Overzicht</title>
 
       <para>Na verloop van tijd gaat de tijd van een computer meestal
 	uit de pas lopen.  Het Netwerk Tijd Protocol (NTP) kan ervoor
 	zorgen dat de tijd accuraat blijft.</para>
 
       <para>Veel diensten op Internet zijn afhankelijk, of hebben veel
 	voordeel, van het betrouwbaar zijn van de tijd.  Zo ontvangt een
 	webserver bijvoorbeeld veel verzoeken om een bestand te sturen
 	als dat gewijzigd is sinds een bepaald moment.  In een
 	LAN-omgeving is het van groot belang dat computers die bestanden
 	delen van eenzelfde server gesynchroniseerde tijd hebben zodat
 	de tijdstempels consistent blijven.  Diensten zoals &man.cron.8;
 	zijn ook afhankelijk van een betrouwbare systeemtijd om
 	commando's op het ingestelde moment uit te voeren.</para>
 
       <indexterm>
 	<primary>NTP</primary>
 
 	<secondary>ntpd</secondary>
       </indexterm>
 
       <para>Bij &os; zit de &man.ntpd.8; <acronym role="Network Time
 	  Protocol">NTP</acronym> server die gebruikt kan worden om bij
 	andere <acronym
 	  role="Network Time Protocol">NTP</acronym> servers de tijd op
 	te vragen om de eigen klok gelijk te zetten of om de juiste tijd
 	te verstrekken aan andere apparaten.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Passende NTP-servers kiezen</title>
 
       <indexterm>
 	<primary>NTP</primary>
 
 	<secondary>servers kiezen</secondary>
       </indexterm>
 
       <para>Om de tijd te synchroniseren moeten er één of
 	meer <acronym role="Network Time Protocol">NTP</acronym>-servers
 	beschikbaar zijn.  Een lokale systeembeheerder of een ISP heeft
 	wellicht een NTP-server voor dit doel opgezet.  Het is
 	verstandig om documentatie te raadplegen en te bekijken of dat
 	het geval is.  Er is een <ulink
 	  url="http://support.ntp.org/bin/view/Servers/WebHome">online lijst
 	van publiek toegankelijke NTP-servers</ulink> waarop een
 	NTP-server gezocht kan worden die in geografische zin dichtbij
 	een te synchroniseren computer ligt.  Het is belangrijk te
 	voldoen aan het beleid voor de betreffende server en toestemming
 	te vragen als dat in de voorwaarden staat.</para>
 
       <para>Het is verstandig meerdere, niet van elkaar afhankelijke,
 	NTP-servers te kiezen voor het geval een van de servers niet
 	langer betrouwbaar is of niet bereikbaar is.  &man.ntpd.8;
 	gebruikt de antwoorden die van andere servers ontvangen worden
 	op intelligente wijze: betrouwbare servers krijgen voorrang
 	boven onbetrouwbare servers.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Machine instellen</title>
 
       <indexterm>
 	<primary>NTP</primary>
 
 	<secondary>instellen</secondary>
       </indexterm>
 
       <sect3>
 	<title>Basisinstellingen</title>
 
 	<indexterm><primary>ntpdate</primary></indexterm>
 
 	<para>Als het alleen de bedoeling is de tijd te synchroniseren
 	  bij het opstarten van een machine, dan kan &man.ntpdate.8;
 	  gebruikt worden.  Dit kan van toepassing zijn op desktops die
 	  regelmatig herstart worden en niet echt regelmatig
 	  gesynchroniseerd hoeven te worden.  Op sommige machines hoort
 	  echter &man.ntpd.8; te draaien.</para>
 
 	<para>Het gebruik van &man.ntpdate.8; bij het opstarten is ook
 	  een goed idee voor machines waarop &man.ntpd.8; draait.  De
 	  &man.ntpd.8; wijzigt de tijd geleidelijk, terwijl
 	  &man.ntpdate.8; gewoon de tijd instelt, hoe groot het verschil
 	  tussen de bestaande tijd van een machine en de correcte tijd
 	  ook is.</para>
 
 	<para>Om &man.ntpdate.8; tijdens het opstarten in te schakelen
 	  kan <literal>ntpdate_enable="YES"</literal> aan
 	  <filename>/etc/rc.conf</filename> worden toegevoegd.  Alle
 	  voor de synchronisatie te gebruiken servers moeten dan, samen
 	  met eventuele opties voor &man.ntpdate.8;, in
 	  <varname>ntpdate_flags</varname> aangegeven worden.</para>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title>Algemene instellingen</title>
 
 	<indexterm>
 	  <primary>NTP</primary>
 
 	  <secondary>ntp.conf</secondary>
 	</indexterm>
 
 	<para>NTP wordt ingesteld met het bestand
 	  <filename>/etc/ntp.conf</filename> in het formaat dat
 	  beschreven staat in &man.ntp.conf.5;.  Hieronder volgt een
 	  eenvoudig voorbeeld:</para>
 
 	<programlisting>server ntplocal.example.com prefer
 server timeserver.example.org
 server ntp2a.example.net
 
 driftfile /var/db/ntp.drift</programlisting>
 
 	<para>De optie <literal>server</literal> geeft aan welke servers
 	  er gebruikt moeten worden, met op elke regel een server.  Als
 	  de server wordt ingesteld met het argument
 	  <literal>prefer</literal>, zoals bij <hostid
 	    role="fqdn">ntplocal.example.com</hostid>, dan krijgt die
 	  server de voorkeur boven de andere.  Een antwoord van een
 	  voorkeursserver wordt genegeerd als dat significant afwijkt
 	  van de antwoorden van de andere servers.  In andere gevallen
 	  wordt het gebruikt zonder rekening te houden met de andere
 	  antwoorden.  Het argument <literal>prefer</literal> wordt
 	  meestal gebruikt voor NTP-servers waarvan bekend is dat ze erg
 	  betrouwbaar zijn, zoals die met speciale
 	  tijdbewakingshardware.</para>
 
 	<para>De optie <literal>driftfile</literal> geeft aan welk
 	  bestand gebruikt wordt om de offset van de klokfrequentie van
 	  het systeem op te slaan.  &man.ntpd.8; gebruikt die om
 	  automatisch te compenseren voor het natuurlijke afwijken van
 	  de tijd, zodat er zelfs bij gebrek aan externe bronnen een
 	  redelijke accurate tijdsinstelling mogelijk is.</para>
 
 	<para>De optie <literal>driftfile</literal> geeft aan welk
 	  bestand gebruikt wordt om informatie over eerdere antwoorden
 	  van NTP-servers die gebruikt worden op te slaan.  Dit bestand
 	  bevat interne informatie voor NTP.  Het hoort niet door andere
 	  processen gewijzigd te worden.</para>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title>Toegang tot een server instellen</title>
 
 	<para>Een NTP-server is standaard toegankelijk voor alle hosts
 	  op een netwerk.  De optie <literal>restrict</literal> in
 	  <filename>/etc/ntp.conf</filename> maakt het mogelijk om aan
 	  te geven welke machines de dienst mogen benaderen.</para>
 
 	<para>Voor het blokkeren van toegang voor alle andere machines
 	  kan de volgende regel aan <filename>/etc/ntp.conf</filename>
 	  toegevoegd worden:</para>
 
 	<programlisting>restrict default ignore</programlisting>
 
 	<note>
 	  <para>Dit zal ook toegang van uw server naar alle servers die
 	    vermeld staan in uw lokale configuratie verhinderen.  Als u
 	    uw NTP-server moet synchroniseren met een externe
 	    NTP-server, dient u deze specifieke server toe te staan.
 	    Lees de handleiding voor &man.ntp.conf.5; voor meer
 	    informatie.</para>
 	</note>
 
 	<para>Om alleen machines op bijvoorbeeld het lokale netwerk toe
 	  te staan hun tijd te synchroniseren met een server, maar ze
 	  tegelijkertijd niet toe te staan om de server te draaien of de
 	  server als referentie voor synchronisatie te gebruiken, kan de
 	  volgende regel toegevoegd worden:</para>
 
 	<programlisting>restrict 192.168.1.0 mask 255.255.255.0 nomodify notrap</programlisting>
 
 	<para>Hierboven is <hostid role="ipaddr">192.168.1.0</hostid>
 	  een IP-adres op een LAN en <hostid
 	    role="netmask">255.255.255.0</hostid> is het bijbehorende
 	  netwerkmasker.</para>
 
 	<para><filename>/etc/ntp.conf</filename> mag meerdere regels met
 	  <literal>restrict</literal> bevatten.  Meer details staan in
 	  het onderdeel <literal>Access Control Support</literal> van
 	  &man.ntp.conf.5;.</para>
       </sect3>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>De NTP-server draaien</title>
 
       <para>De NTP-server kan bij het opstarten gestart worden door de
 	regel <literal>ntpd_enable="YES"</literal> aan
 	<filename>/etc/rc.conf</filename> toe te voegen.  Om extra
 	opties aan &man.ntpd.8; mee te geven kan de parameter
 	<varname>ntpd_flags</varname> in
 	<filename>/etc/rc.conf</filename> gebruikt worden.</para>
 
       <para>Om de server zonder een herstart van de machine te starten
 	kan <command>ntpd</command> uitgevoerd worden, met toevoeging
 	van de parameters uit <varname>ntpd_flags</varname> in
 	<filename>/etc/rc.conf</filename>.  Bijvoorbeeld:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>ntpd -p /var/run/ntpd.pid</userinput></screen>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title><application>ntpd</application> gebruiken met een tijdelijke
 	Internetverbinding</title>
 
       <para>&man.ntpd.8; heeft geen permanente verbinding met een
 	netwerk nodig om goed te werken.  Maar als er gebruik gemaakt
 	wordt van een inbelverbinding, is het wellicht verstandig om
 	ervoor te zorgen dat uitgaande NTP-verzoeken geen uitgaande
 	verbinding kunnen starten.  Als er gebruik gemaakt wordt van
 	gebruikers-PPP, kunnen er <literal>filter</literal> commando's
 	ingesteld worden in <filename>/etc/ppp/ppp.conf</filename>.
 	Bijvoorbeeld:</para>
 
       <programlisting>set filter dial 0 deny udp src eq 123
 # NTP-verkeer zorgt niet voor uitbellen
 set filter dial 1 permit 0 0
 set filter alive 0 deny udp src eq 123
 # Inkomend NTP-verkeer houdt de verbinding niet open
 set filter alive 1 deny udp dst eq 123
 # Uitgaand NTP-verkeer houdt de verbinding niet open
 set filter alive 2 permit 0/0 0/0</programlisting>
 
       <para>Meer details staan in de sectie <literal>PACKET
 	  FILTERING</literal> in &man.ppp.8; en in de voorbeelden in
 	<filename>/usr/share/examples/ppp/</filename>.</para>
 
       <note>
 	<para>Sommige Internetproviders blokkeren lage poorten, waardoor
 	  NTP niet kan werken omdat er nooit een antwoord ontvangen kan
 	  worden door een machine.</para>
       </note>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Meer informatie</title>
 
       <para>HTML-documentatie voor de NTP-server staat in
 	<filename>/usr/share/doc/ntp/</filename>.</para>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="network-syslogd">
     <sect1info>
       <authorgroup>
 	<author>
 	  <firstname>Tom</firstname>
 	  <surname>Rhodes</surname>
 	  <contrib>Bijgedragen door </contrib>
 	</author>
       </authorgroup>
     </sect1info>
 
     <title>Hosts op afstand loggen met
       <command>syslogd</command></title>
 
     <para>Het omgaan met systeemlogs is een cruciaal aspect van zowel
       beveiligings- als systeembeheer.  Het in de gaten houden van
       logbestanden van meerdere hosts kan nogal onhandelbaar worden als
       deze hosts over (middel)grote netwerken zijn verspreid, of wanneer
       ze deel zijn van verschillende soorten netwerken.  In deze
       gevallen kan het op afstand loggen het gehele proces een stuk
       aangenamer maken.</para>
 
     <para>Het centraal loggen naar een specifieke loghost kan wat van de
       administratieve last van het beheren van logbestanden wegnemen.
       Het aggregeren, samenvoegen, en roteren van logbestanden kan op
       één enkele plaats worden ingesteld, door gebruik te
       maken van de eigen gereedschappen van &os;, zoals &man.syslogd.8;
       en &man.newsyslog.8;.  In de volgende voorbeeldconfiguratie zal
       host <hostid>A</hostid>, genaamd <hostid
 	role="fqdn">logserv.example.com</hostid>, loginformatie voor het
       plaatselijke netwerk verzamelen.  Host <hostid>B</hostid>, genaamd
       <hostid role="fqdn">logclient.example.com</hostid>, zal
       loginformatie aan het serversysteem doorgeven.  In echte
       configuraties hebben beide hosts degelijke voor- en terugwaartse
       <acronym>DNS</acronym> of regels in
       <filename>/etc/hosts</filename> nodig.  Anders worden de gegevens
       geweigerd door de server.</para>
 
     <sect2>
       <title>Configuratie van de logserver</title>
 
       <para>Logservers zijn machines die zijn geconfigureerd om
 	loginformatie van hosts op afstand te accepteren.  In de meeste
 	gevallen is dit om de configuratie te vergemakkelijken, in
 	andere gevallen kan het gewoon een beheersbeslissing zijn.
 	Ongeacht de reden zijn er enkele eisen voordat er verder wordt
 	gegaan.</para>
 
       <para>Een juist geconfigureerde logserver voldoet aan de volgende
 	minimale eisen:</para>
 
       <itemizedlist>
 	<listitem>
 	  <para>De regels van de firewall staan toe dat
 	    <acronym>UDP</acronym> wordt doorgegeven op poort 514 van
 	    zowel de cliënt als de server;</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>syslogd is ingesteld om berichten op afstand van
 	    cliëntmachines te accepteren;</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>De syslogd-server en alle cliëntmachines moeten
 	    geldige regels hebben voor zowel voorwaartse als
 	    terugwaartse <acronym>DNS</acronym>, of correct zijn
 	    geconfigureerd in <filename>/etc/hosts</filename>.</para>
 	</listitem>
       </itemizedlist>
 
       <para>Om de logserver te configureren, moet de cliënt vermeld
 	zijn in <filename>/etc/syslog.conf</filename>, en moet de
 	logfaciliteit zijn gespecificeerd:</para>
 
       <programlisting>+logclient.example.com
 *.*	/var/log/logclient.log</programlisting>
 
       <note>
 	<para>Meer informatie over de verschillende ondersteunde en
 	  beschikbare <emphasis>faciliteiten</emphasis> kan gevonden
 	  worden in de handleidingpagina &man.syslog.conf.5;.</para>
       </note>
 
       <para>Eenmaal toegevoegd worden alle
 	<literal>faciliteits</literal>-berichten gelogd naar het eerder
 	gespecificeerde bestand,
 	<filename>/var/log/logclient.log</filename>.</para>
 
       <para>De servermachine moet ook het volgende in
 	<filename>/etc/rc.conf</filename> hebben staan:</para>
 
       <programlisting>syslogd_enable="YES"
 syslogd_flags="-a logclient.example.com -v -v"</programlisting>
 
       <para>De eerste optie zet de daemon <command>syslogd</command> aan
 	tijdens het opstarten, en de tweede regel staat toe dat gegevens
 	van de cliënt op deze server worden geaccepteerd.  Het
 	laatste gedeelte, dat <option>-v -v</option> gebruikt, verhoogt de
 	verbositeit van gelogde berichten.  Dit is extreem handig voor
 	het optimaal instellen van faciliteiten aangezien beheerders
 	kunnen zien welk soort berichten onder welke faciliteit worden
 	gelogd.</para>
 
       <para>Er kunnen meerdere opties <option>-a</option> worden
 	gespecificeerd om logging vanuit meerdere cliënten toe te
 	staan.  <acronym>IP</acronym>-adressen en hele netblokken mogen
 	ook worden gespecificeerd, bekijk de hulppagina &man.syslog.3;
 	voor een volledige lijst van mogelijke opties.</para>
 
       <para>Als laatste dient het logbestand gecreëerd te worden.
 	De gebruikte manier maakt niet uit, maar &man.touch.1; werkt
 	prima in dit soort situaties:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>touch <filename>/var/log/logclient.log</filename></userinput></screen>
 
       <para>Nu dient het <command>syslogd</command>-daemon herstart en
 	geverifieerd worden:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>/etc/rc.d/syslogd restart</userinput>
 &prompt.root; <userinput>pgrep syslog</userinput></screen>
 
       <para>Als er een <acronym>PID</acronym> wordt teruggegeven, dan is
 	de server succesvol herstart, en kan er begonnen worden met de
 	configuratie van de cliënt.  Raadpleeg de log
 	<filename>/var/log/messages</filename> voor uitvoer als de
 	server niet is herstart.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Configuratie van de logcliënt</title>
 
       <para>Een logcliënt is een machine die loginformatie naar een
 	logserver verstuurt en daarnaast lokale kopieën
 	bewaart.</para>
 
       <para>Net als logservers moeten logcliënten ook aan enkele
 	minimumeisen voldoen:</para>
 
       <itemizedlist>
 	<listitem>
 	  <para>&man.syslogd.8; moet zijn ingesteld om berichten van
 	    bepaalde soorten naar een logserver te sturen, die ze moet
 	    accepteren;</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>De firewall moet <acronym>UDP</acronym>-pakketten
 	    doorlaten op poort 514;</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Zowel voorwaartse als terugwaartse
 	    <acronym>DNS</acronym> moeten geconfigureerd zijn of juiste
 	    regels in <filename>/etc/hosts</filename> hebben.</para>
 	</listitem>
       </itemizedlist>
 
       <para>De configuratie van cliënten is wat soepeler dan die
 	van servers.  De cliëntmachine moet de volgende regels in
 	<filename>/etc/rc.conf</filename> hebben:</para>
 
       <programlisting>syslogd_enable="YES"
 syslogd_flags="-s -v -v"</programlisting>
 
       <para>Net als eerder zullen deze regels de daemon
 	<command>syslogd</command> tijdens het opstarten aanzetten, en
 	de verbositeit van gelogde berichten verhogen.  De optie
 	<option>-s</option> voorkomt dat logs van deze cliënt
 	vanuit andere hosts worden geaccepteerd.</para>
 
       <para>Faciliteiten beschrijven het systeemgedeelte waarvoor een
 	bericht is gegenereerd.  <acronym>ftp</acronym> en
 	<acronym>ipfw</acronym> bijvoorbeeld zijn beide faciliteiten.
 	Wanneer er logberichten worden gegenereerd voor deze twee
 	diensten, zullen ze normaalgesproken deze twee gereedschappen in
 	elk logbericht opnemen.  Faciliteiten worden vergezeld van een
 	prioriteit of niveau, welke wordt gebruikt om aan te geven hoe
 	belangrijk een logbericht is.  De meest voorkomende zullen
 	<literal>warning</literal> en <literal>info</literal> zijn.
 	Bekijk de handleidingpagina &man.syslog.3; voor een volledige
 	lijst van beschikbare faciliteiten en prioriteiten.</para>
 
       <para>De logserver moet in <filename>/etc/syslog.conf</filename>
 	van de cliënt zijn gedefinieerd.  In dit geval wordt het
 	symbool <literal>@</literal> gebruikt om loggegevens naar een
 	server op afstand te sturen en zou er ongeveer als de volgende
 	regel uit moeten zien:</para>
 
       <programlisting>*.*	@logserv.example.com</programlisting>
 
       <para>Eenmaal toegevoegd moet <command>syslogd</command> worden
 	herstart zodat de veranderingen effect hebben:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>/etc/rc.d/syslogd restart</userinput></screen>
 
       <para>Om te testen of logberichten over het netwerk worden
 	verzonden, wordt &man.logger.1; op de cliënt gebruikt om
 	een bericht naar <command>syslogd</command> te sturen:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>logger "<replaceable>Testbericht van logclient</replaceable>"</userinput></screen>
 
       <para>Dit bericht dient nu zowel in
 	<filename>/var/log/messages</filename> op de cliënt als
 	<filename>/var/log/logclient.log</filename> op de logserver te
 	staan.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Logservers debuggen</title>
 
       <para>In bepaalde gevallen kan het nodig zijn om te debuggen als
 	berichten niet door de logserver worden ontvangen.  Er zijn
 	verschillende redenen waarom dit kan gebeuren; de twee meest
 	voorkomende zijn echter voorvallen met de netwerkverbinding en
 	<acronym>DNS</acronym>.  Om deze gevallen te testen, dient te
 	worden nagegaan dat beide hosts elkaar kunnen bereiken door
 	de hostnaam in <filename>/etc/rc.conf</filename> te gebruiken.
 	Als dit juist lijkt te werken, dient de optie
 	<literal>syslogd_flags</literal> in
 	<filename>/etc/rc.conf</filename> te worden veranderd.</para>
 
       <para>In het volgende voorbeeld is
 	<filename>/var/log/logclient.log</filename> leeg, en noemt
 	<filename>/var/log/messages</filename> geen reden waarom het
 	mislukt.  Verander de optie <literal>syslogd_flags</literal>
 	zoals in het volgende voorbeeld en herstart om de debuguitvoer
 	te verhogen:</para>
 
       <programlisting>syslogd_flags="-d -a logclien.example.com -v -v"</programlisting>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>/etc/rc.d/syslogd restart</userinput></screen>
 
       <para>Debuggegevens zoals de volgende zullen meteen na de herstart
 	over het scherm vliegen:</para>
 
       <screen>logmsg: pri 56, flags 4, from logserv.example.com, msg syslogd: restart
 syslogd: restarted
 logmsg: pri 6, flags 4, from logserv.example.com, msg syslogd: kernel boot file is /boot/kernel/kernel
 Logging to FILE /var/log/messages
 syslogd: kernel boot file is /boot/kernel/kernel
 cvthname(192.168.1.10)
 validate: dgram from IP 192.168.1.10, port 514, name logclient.example.com;
 rejected in rule 0 due to name mismatch.</screen>
 
       <para>Het is duidelijk dat de berichten worden geweigerd wegens
 	een niet-overeenkomende naam.  Na de configuratie grondig te
 	hebben herzien, lijkt het of een typefout in de volgende regel
 	in <filename>/etc/rc.conf</filename> een probleem heeft:</para>
 
       <programlisting>syslogd_flags="-d -a logclien.example.com -v -v"</programlisting>
 
       <para>De regel dient <literal>logclient</literal>, niet
 	<literal>logclien</literal> te bevatten.  Nadat de juiste
 	wijzigingen zijn gemaakt, wordt er herstart met de verwachte
 	resultaten:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>/etc/rc.d/syslogd restart</userinput>
 logmsg: pri 56, flags 4, from logserv.example.com, msg syslogd: restart
 syslogd: restarted
 logmsg: pri 6, flags 4, from logserv.example.com, msg syslogd: kernel boot file is /boot/kernel/kernel
 syslogd: kernel boot file is /boot/kernel/kernel
 logmsg: pri 166, flags 17, from logserv.example.com,
 msg Dec 10 20:55:02 &lt;syslog.err&gt; logserv.example.com syslogd: exiting on signal 2
 cvthname(192.168.1.10)
 validate: dgram from IP 192.168.1.10, port 514, name logclient.example.com;
 accepted in rule 0.
 logmsg: pri 15, flags 0, from logclient.example.com, msg Dec 11 02:01:28 trhodes: Test message 2
 Logging to FILE /var/log/logclient.log
 Logging to FILE /var/log/messages</screen>
 
       <para>Nu worden de berichten juist ontvangen en in het correcte
 	bestand geplaatst.</para>
     </sect2>
 
     <sect2>
       <title>Beveiligingsoverwegingen</title>
 
       <para>Zoals bij alle netwerkdiensten, dienen beveiligingseisen in
 	acht te worden genomen voordat deze configuratie wordt
 	geïmplementeerd.  Soms kunnen logbestanden gevoelige
 	gegevens bevatten over diensten die aanstaan op de lokale host,
 	gebruikersaccounts, en configuratiegegevens.  Netwerkgegevens
 	die van de cliënt naar de server worden verzonden worden
 	niet versleuteld noch met een wachtwoord beveiligd.  Als
 	versleuteling nodig is, kan <filename
 	  role="package">security/stunnel</filename> worden gebruikt,
 	wat gegevens over een versleutelde tunnel verstuurt.</para>
 
       <para>Aan lokale beveiliging moet ook gedacht worden.
 	Logbestanden worden niet versleuteld tijdens gebruik of na
 	logrotatie.  Lokale gebruikers kunnen deze bestanden benaderen
 	om aanvullende inzichten over de systeemconfiguratie op te doen.
 	In deze gevallen is het van kritiek belang om de juiste rechten
 	op deze bestanden in te stellen.  Het gereedschap
 	&man.syslogd.8; ondersteunt het instellen van rechten op nieuw
 	aangemaakte en geroteerde logbestanden.  Het instellen van
 	logbestanden op modus <literal>600</literal> dient al het
 	ongewenste spieken door lokale gebruikers te verhinderen.</para>
     </sect2>
   </sect1>
 </chapter>
Index: translations/nl_NL.ISO8859-1/books/handbook/virtualization/chapter.xml
===================================================================
--- translations/nl_NL.ISO8859-1/books/handbook/virtualization/chapter.xml	(revision 40366)
+++ translations/nl_NL.ISO8859-1/books/handbook/virtualization/chapter.xml	(revision 40367)
@@ -1,1300 +1,1310 @@
 <?xml version="1.0" encoding="iso-8859-1" standalone="no"?>
 <!--
      The FreeBSD Documentation Project
 
      $FreeBSD$
 
      %SOURCE%	en_US.ISO8859-1/books/handbook/virtualization/chapter.xml
-     %SRCID%	39631
+     %SRCID%	39948
 -->
 
 <chapter id="virtualization">
   <chapterinfo>
     <authorgroup>
       <author>
 	<firstname>Murray</firstname>
 	<surname>Stokely</surname>
 	<contrib>Bijgedragen door </contrib>
       </author>
     </authorgroup>
     <authorgroup>
       <author>
 	<firstname>René</firstname>
 	<surname>Ladan</surname>
 	<contrib>Vertaald door </contrib>
       </author>
     </authorgroup>
     <!-- Mar 2007 -->
   </chapterinfo>
 
   <title>Virtualisatie</title>
 
   <sect1 id="virtualization-synopsis">
     <title>Overzicht</title>
 
     <para>Virtualisatiesoftware maakt het mogelijk om meerdere
       besturingssystemen gelijktijdig op dezelfde computer te draaien.
       Zulke softwaresystemen voor PC's gebruiken vaak een
       gastheer-besturingssysteem dat de virtualisatiesoftware draait en
       dat elk aantal gast-besturingssystemen ondersteunt.</para>
 
     <para>Aan het einde van dit hoofdstuk weet de lezer:</para>
 
     <itemizedlist>
       <listitem>
 	<para>Het verschil tussen een gastheer-besturingssysteem en een
 	  gast-besturingssysteem.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Hoe &os; op een &intel;-gebaseerde &apple; &macintosh;
 	  computer te installeren.</para>
       </listitem>
 
 <!--
   Noot: er is geen werkende/gebruiksklare ondersteuning voor Xen op 07-2010.
   Verberg alle informatie mbt Xen op FreeBSD.
 
       <listitem>
 	<para>Hoe &os; op Linux te installeren met
 	  <application>&xen;</application>.</para>
       </listitem>
 -->
 
       <listitem>
 	<para>Hoe &os; op &microsoft.windows; te installeren met
 	  <application>Virtual PC</application>.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Hoe een &os;-systeem in te stellen voor de beste
 	  prestaties tijdens virtualisatie.</para>
       </listitem>
     </itemizedlist>
 
     <para>Voor het lezen van dit hoofdstuk, dient de lezer:</para>
 
     <itemizedlist>
       <listitem>
 	<para>De beginselen van &unix; en &os; (<xref linkend="basics"/>)
 	  te begrijpen.</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Te weten hoe &os; te installeren (<xref
 	    linkend="install"/>).</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Te weten hoe een netwerkverbinding te installeren (<xref
 	    linkend="advanced-networking"/>).</para>
       </listitem>
 
       <listitem>
 	<para>Te weten hoe aanvullende software van derde partijen te
 	  installeren (<xref linkend="ports"/>).</para>
       </listitem>
     </itemizedlist>
   </sect1>
 
   <sect1 id="virtualization-guest">
     <title>&os; als een gast-besturingssysteem</title>
 
     <sect2 id="virtualization-guest-parallels">
       <title>Parallels op &macos;</title>
 
       <para><application>Parallels Desktop</application> voor &macos; is
 	een commercieel softwareprodukt voor &intel;-gebaseerde &apple;
 	&mac; computers die &macos; 10.4.6 of nieuwer draaien.  &os; is
 	een volledig ondersteund gast-besturingssysteem.  Nadat
 	<application>Parallels</application> is geïnstalleerd op
 	&macos; X dient de gebruiker een virtuele machine in te stellen
 	en daarna het gewenste gast-besturingssysteem te installeren.</para>
 
       <sect3 id="virtualization-guest-parallels-install">
 	<title>&os; installeren op Parallels/&macos; X</title>
 
 	<para>De eerste stap in het installeren van &os; op &macos; X
 	  <application>Parallels</application> is het aanmaken van een
 	  nieuwe virtuele machine voor het installeren van &os;.
 	  Selecteer <guimenuitem>&os;</guimenuitem> als het
 	  <guimenuitem>Guest OS Type</guimenuitem> wanneer dit gevraagd
 	  wordt:</para>
 
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="virtualization/parallels-freebsd1"/>
 	  </imageobject>
 	</mediaobject>
 
 	<para>Kies verder een hoeveelheid aan schijf- en geheugenruimte
 	  afhankelijk van de plannen voor deze virtuele instantie van
 	  &os;.  4GB aan schijfruimte en 512MB aan RAM werken goed voor
 	  de meeste gebruikers van &os; onder
 	  <application>Parallels</application>:</para>
 
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="virtualization/parallels-freebsd2"/>
 	  </imageobject>
 	</mediaobject>
 
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="virtualization/parallels-freebsd3"/>
 	  </imageobject>
 	</mediaobject>
 
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="virtualization/parallels-freebsd4"/>
 	  </imageobject>
 	</mediaobject>
 
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="virtualization/parallels-freebsd5"/>
 	  </imageobject>
 	</mediaobject>
 
 	<para>Selecteer het type netwerk en een netwerkinterface:</para>
 
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="virtualization/parallels-freebsd6"/>
 	  </imageobject>
 	</mediaobject>
 
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="virtualization/parallels-freebsd7"/>
 	  </imageobject>
 	</mediaobject>
 
 	<para>Bewaar de instellingen en sluit af:</para>
 
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="virtualization/parallels-freebsd8"/>
 	  </imageobject>
 	</mediaobject>
 
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="virtualization/parallels-freebsd9"/>
 	  </imageobject>
 	</mediaobject>
 
 	<para>Nadat de virtuele &os;-machine is aangemaakt, dient er
 	  &os; op geïnstalleerd te worden.  Dit gaat het beste met
 	  een officiële &os; CDROM of met een ISO-beeld dat is
 	  gedownload van een officiële FTP-site.  Wanneer het
 	  juiste ISO-beeld op het plaatselijke &mac;-bestandssysteem of
 	  een CDROM in de CD-drive van de &mac; aanwezig is, dient op
 	  het schijfikoon in de rechteronderhoek van het &os;
 	  <application>Parallels</application>-scherm geklikt te worden.
 	  Dit zal een scherm tonen dat het mogelijk maakt om de
 	  CDROM-drive in de virtuele machine te associëren met een
 	  ISO-bestand op schijf of met een echte CDROM-drive.</para>
 
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="virtualization/parallels-freebsd11"/>
 	  </imageobject>
 	</mediaobject>
 
 	<para>Nadat deze associatie met de CDROM-bron is gemaakt, dient
 	  de virtuele &os;-machine herstart te worden door op het
 	  herstart-icoon te klikken.  <application>Parallels
 	  </application> zal herstarten met een speciale BIOS dat eerst
 	  controleert of er een CDROM aanwezig is, net zoals een normale
 	  BIOS zou doen.</para>
 
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="virtualization/parallels-freebsd10"/>
 	  </imageobject>
 	</mediaobject>
 
 	<para>In dit geval zal het de installatiemedia van &os; vinden
 	  en een normale installatie gebaseerd op
 	  <application>sysinstall</application> beginnen zoals
 	  beschreven in <xref linkend="install"/>.  X11 kan nu
 	  geïnstalleerd, maar nog niet ingesteld, worden.</para>
 
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="virtualization/parallels-freebsd12"/>
 	  </imageobject>
 	</mediaobject>
 
 	<para>Nadat de installatie is voltooid, kan naar de nieuw
 	  geïnstalleerde virtuele &os;-machine herstart worden.</para>
 
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="virtualization/parallels-freebsd13"/>
 	  </imageobject>
 	</mediaobject>
       </sect3>
 
       <sect3 id="virtualization-guest-parallels-configure">
 	<title>&os; instellen op &macos; X/Parallels</title>
 
 	<para>Nadat &os; succesvol op &macos; X met
 	  <application>Parallels</application> is geïnstalleerd,
 	  zijn er een aantal instellingen die gewijzigd kunnen worden
 	  om het systeem voor virtuele werking te optimaliseren.</para>
 
 	<procedure>
 	  <step>
 	    <title>De variabelen voor de bootloader instellen</title>
 
 	    <para>De belangrijkste stap is om de tunable
 	      <option>kern.hz</option> te verlagen om het CPU-gebruik van &os;
 	      onder de <application>Parallels</application>-omgeving te
 	      verminderen.  Dit kan bereikt worden door de volgende
 	      regel aan <filename>/boot/loader.conf</filename> toe te
 	      voegen:</para>
 
 	    <programlisting>kern.hz=100</programlisting>
 
 	    <para>Zonder deze instelling zal een rustend &os;
 	      <application>Parallels</application>
 	      gast-besturingssysteem ongeveer 15% van de CPU van een
 	      enkele &imac;-processor gebruiken.  Na deze wijziging zal
 	      het gebruik slechts ongeveer 5% zijn.</para>
 	  </step>
 
 	  <step>
 	    <title>Een nieuw instellingenbestand voor de kernel aanmaken</title>
 
 	    <para>Alle stuurprogramma's voor SCSI, FireWire, en USB
 	      kunnen verwijderd worden.
 	      <application>Parallels</application> biedt een virtuele
 	      netwerkadapter die door het stuurpogramma &man.ed.4;
 	      wordt gebruikt, dus kunnen alle andere netwerkapparaten
 	      behalve &man.ed.4; en &man.miibus.4; uit de kernel
 	      verwijderd worden.</para>
 	  </step>
 
 	  <step>
 	    <title>Het netwerk instellen</title>
 
 	    <para>De eenvoudigste netwerkinstallatie omvat het gebruik
 	      van DHCP om de virtuele machine met hetzelfde LAN te
 	      verbinden als het &mac;-gastheer.  Dit kan bereikt worden
 	      door <literal>ifconfig_ed0="DHCP"</literal> aan
 	      <filename>/etc/rc.conf</filename> toe te voegen.  Meer
 	      geavanceerde netwerkinstallaties staan beschreven in
 	      <xref linkend="advanced-networking"/>.</para>
 	  </step>
 	</procedure>
       </sect3>
     </sect2>
 
 <!--
 Deactiveer en verberg deze sectie aangezien de instructies hierin NIET meer
 werken:
 - FreeBSD 7.0 heeft lang geleden zijn EOL bereikt.
 - De benodigde bestanden van www.fsmware.com zijn niet meer beschikbaar omdat
   de server dood is.  Het is dus onmogelijk om deze instructies te volgen.
 
 jkois@FreeBSD.org, 2010-06-18
 
     <sect2 id="virtualization-guest-xen">
       <sect2info>
 	<authorgroup>
 	  <author>
 	    <firstname>Fukang</firstname>
 	    <surname>Chen (Loader)</surname>
 	    <contrib>Bijgedragen door </contrib>
 	  </author>
 	</authorgroup>
       </sect2info>
 
       <title>&os; met &xen; op Linux</title>
 
       <para>De hypervisor van <application>&xen;</application> is een
 	open-source paravirtualisatieproduct dat nu wordt ondersteund
 	door het commerciële bedrijf XenSource.
 	Gast-besturingssystemen staan bekend als domU-domeinen, en het
 	gastheer-besturingssysteem staat bekend als dom0.  De eerste
 	stap in het virtueel draaien van &os; op Linux is om
 	<application>&xen;</application> voor Linux dom0 te installeren.
 	Het gastheer-besturingssysteem zal een Slackware
 	Linux-distributie zijn.</para>
 
       <sect3 id="xen-slackware-dom0">
 	<title>&xen; 3 op Linux dom0 installeren</title>
 
 	<procedure>
 	  <step>
 	    <title>&xen; 3.0 van XenSource downloaden</title>
 
 	    <para>Download <ulink
 		url="http://bits.xensource.com/oss-xen/release/3.0.4-1/src.tgz/xen-3.0.4_1-src.tgz">xen-3.0.4_1-src.tgz</ulink>
 		van <ulink url="http://www.xensource.com/"></ulink>.
 	    </para>
 	  </step>
 
 	  <step>
 	    <title>De tarball uitpakken</title>
 
 	    <screen>&prompt.root; <userinput>cd xen-3.0.4_1-src</userinput>
 &prompt.root; <userinput>KERNELS="linux-2.6-xen0 linux-2.6-xenU" make world</userinput>
 &prompt.root; <userinput>make install</userinput></screen>
 
 	    <note>
 	      <para>Om de kernel voor dom0 opnieuw te compileren:</para>
 
 	      <screen>&prompt.root; <userinput>cd xen-3.0.4_1-src/linux-2.6.16.33-xen0</userinput>
 &prompt.root; <userinput>make menuconfig</userinput>
 &prompt.root; <userinput>make</userinput>
 &prompt.root; <userinput>make install</userinput></screen>
 
 	      <para>Voor oudere versies van <application>&xen;</application>
 		kan het nodig zijn om
 		<command>make ARCH=xen menuconfig</command> te
 		specificeren.</para>
 	    </note>
 	  </step>
 
 	  <step>
 	    <title>Een menuregel voor menu.lst van Grub toevoegen</title>
 
 	    <para>Voeg de volgende regels aan
 	      <filename>/boot/grub/menu.lst</filename> toe:</para>
 
 	    <programlisting>title Xen-3.0.4
 root (hd0,0)
 kernel /boot/xen-3.0.4-1.gz dom0_mem=262144
 module /boot/vmlinuz-2.6.16.33-xen0 root=/dev/hda1 ro</programlisting>
 	  </step>
 
 	  <step>
 	    <title>De computer naar &xen; opstarten</title>
 
 	    <para>Voeg als eerste de volgende regel toe aan
 	      <filename>/etc/xen/xend-config.sxp</filename> toe:</para>
 
 	    <programlisting>(network-script 'network-bridge netdev=eth0')</programlisting>
 
 	    <para>Nu kan <application>&xen;</application> gestart
 	      worden:</para>
 
 	    <screen>&prompt.root; <userinput>/etc/init.d/xend start</userinput>
 &prompt.root; <userinput>/etc/init.d/xendomains start</userinput></screen>
 
 	    <para>dom0 draait:</para>
 
 	    <screen>&prompt.root; <userinput>xm list</userinput>
 Name                                      ID   Mem VCPUs      State   Time(s)
 Domain-0                                   0   256     1     r&ndash;&ndash;&ndash;&ndash;&ndash;  54452.9</screen>
 	  </step>
 	</procedure>
       </sect3>
 
       <sect3>
 	<title>&os; 7-CURRENT domU</title>
 
 	<para>Download de &os; domU-kernel voor <application>&xen;
 	    3.0</application> en het schijfimage van <ulink
 	    url="http://www.fsmware.com/">http://www.fsmware.com</ulink></para>
 
 	<itemizedlist>
 	  <listitem>
 	    <para><ulink
 		url="http://www.fsmware.com/xenofreebsd/7.0/download/kernel-current">kernel-current</ulink></para>
 	  </listitem>
 
 	  <listitem>
 	    <para><ulink
 		url="http://www.fsmware.com/xenofreebsd/7.0/download/mdroot-7.0.bz2">mdroot-7.0.bz2</ulink></para>
 	  </listitem>
 
 	  <listitem>
 	    <para><ulink
 		url="http://www.fsmware.com/xenofreebsd/7.0/download/config/xmexample1.bsd">xmexample1.bsd</ulink></para>
 	  </listitem>
 	</itemizedlist>
 
 	<para>Sla het instellingenbestand
 	  <filename>xmexample1.bsd</filename> op in
 	  <filename>/etc/xen</filename> en pas de regels over waar de
 	  kernel en het schijfimage zijn opgeslagen aan.  Het dient er
 	  als volgt uit te zien:</para>
 
 	<programlisting>kernel = "/opt/kernel-current"
 memory = 256
 name = "freebsd"
 vif = [ '' ]
 disk = [ 'file:/opt/mdroot-7.0,hda1,w' ]
 #on_crash    = 'preserve'
 extra = "boot_verbose"
 extra += ",boot_single"
 extra += ",kern.hz=100"
 extra += ",vfs.root.mountfrom=ufs:/dev/xbd769a"</programlisting>
 
 	<para>Het <filename>mdroot-7.0.bz2</filename> dient uitgepakt te
 	  worden.</para>
 
 	<para>Vervolgens dient de sectie over __xen_guest in
 	  <filename>kernel-current</filename> aangepast te worden om de
 	  VIRT_BASE dat <application>&xen; 3.0.3</application> nodig
 	  heeft toe te voegen:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>objcopy kernel-current -R __xen_guest</userinput>
 &prompt.root; <userinput>perl -e 'print "LOADER=generic,GUEST_OS=freebsd,GUEST_VER=7.0,XEN_VER=xen-3.0,BSD_SYMTAB,VIRT_BASE=0xC0000000\x00"' &gt; tmp</userinput>
 &prompt.root; <userinput>objcopy kernel-current &ndash;&ndash;add-section __xen_guest=tmp</userinput></screen>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>objdump -j __xen_guest -s kernel-current</userinput>
 
 kernel-current:     file format elf32-i386
 
 Contents of section __xen_guest:
  0000 4c4f4144 45523d67 656e6572 69632c47  LOADER=generic,G
  0010 55455354 5f4f533d 66726565 6273642c  UEST_OS=freebsd,
  0020 47554553 545f5645 523d372e 302c5845  GUEST_VER=7.0,XE
  0030 4e5f5645 523d7865 6e2d332e 302c4253  N_VER=xen-3.0,BS
  0040 445f5359 4d544142 2c564952 545f4241  D_SYMTAB,VIRT_BA
  0050 53453d30 78433030 30303030 3000      SE=0xC0000000. </screen>
 
 	<para>Nu kan onze eigen domU aangemaakt en gestart worden:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>xm create /etc/xen/xmexample1.bsd -c</userinput>
 Using config file "/etc/xen/xmexample1.bsd".
 Started domain freebsd
 WARNING: loader(8) metadata is missing!
 Copyright (c) 1992-2006 The FreeBSD Project.
 Copyright (c) 1979, 1980, 1983, 1986, 1988, 1989, 1991, 1992, 1993, 1994
 The Regents of the University of California. All rights reserved.
 FreeBSD 7.0-CURRENT #113: Wed Jan  4 06:25:43 UTC 2006
     kmacy@freebsd7.gateway.2wire.net:/usr/home/kmacy/p4/freebsd7_xen3/src/sys/i386-xen/compile/XENCONF
 WARNING: DIAGNOSTIC option enabled, expect reduced performance.
 Xen reported: 1796.927 MHz processor.
 Timecounter "ixen" frequency 1796927000 Hz quality 0
 CPU: Intel(R) Pentium(R) 4 CPU 1.80GHz (1796.93-MHz 686-class CPU)
   Origin = "GenuineIntel"  Id = 0xf29  Stepping = 9
   Features=0xbfebfbff&lt;FPU,VME,DE,PSE,TSC,MSR,PAE,MCE,CX8,APIC,SEP,MTRR,PGE,MCA,CMOV,PAT,PSE36,CLFLUSH,
   DTS,ACPI,MMX,FXSR,SSE,SSE2,SS,HTT,TM,PBE&gt;
   Features2=0x4400&lt;CNTX-ID,&lt;b14&gt;&gt;
 real memory  = 265244672 (252 MB)
 avail memory = 255963136 (244 MB)
 xc0: &lt;Xen Console&gt; on motherboard
 cpu0 on motherboard
 Timecounters tick every 10.000 msec
 [XEN] Initialising virtual ethernet driver.
 xn0: Ethernet address: 00:16:3e:6b:de:3a
 [XEN]
 Trying to mount root from ufs:/dev/xbd769a
 WARNING: / was not properly dismounted
 Loading configuration files.
 No suitable dump device was found.
 Entropy harvesting: interrupts ethernet point_to_point kickstart.
 Starting file system checks:
 /dev/xbd769a: 18859 files, 140370 used, 113473 free (10769 frags, 12838 blocks, 4.2% fragmentation)
 Setting hostname: demo.freebsd.org.
 lo0: flags=8049&lt;UP,LOOPBACK,RUNNING,MULTICAST&gt; mtu 16384
 	  inet6 ::1 prefixlen 128
 	  inet6 fe80::1%lo0 prefixlen 64 scopeid 0x2
 	  inet 127.0.0.1 netmask 0xff000000
 Additional routing options:.
 Mounting NFS file systems:.
 Starting syslogd.
 /etc/rc: WARNING: Dump device does not exist.  Savecore not run.
 ELF ldconfig path: /lib /usr/lib /usr/lib/compat /usr/X11R6/lib /usr/local/lib
 a.out ldconfig path: /usr/lib/aout /usr/lib/compat/aout /usr/X11R6/lib/aout
 Starting usbd.
 usb: Kernel module not available: No such file or directory
 Starting local daemons:.
 Updating motd.
 Starting sshd.
 Initial i386 initialization:.
 Additional ABI support: linux.
 Starting cron.
 Local package initialization:.
 Additional TCP options:.
 Starting background file system checks in 60 seconds.
 
 Sun Apr  1 02:11:43 UTC 2007
 
 FreeBSD/i386 (demo.freebsd.org) (xc0)
 
 login: </screen>
 
 	<para>De domU zou nu de kernel van &os;&nbsp;7.0-CURRENT moeten
 	  draaien:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>uname -a</userinput>
 FreeBSD demo.freebsd.org 7.0-CURRENT FreeBSD 7.0-CURRENT #113: Wed Jan  4 06:25:43 UTC 2006
 kmacy@freebsd7.gateway.2wire.net:/usr/home/kmacy/p4/freebsd7_xen3/src/sys/i386-xen/compile/XENCONF  i386</screen>
 
 	<para>Het netwerk kan nu op de domU ingesteld worden.  Het domU
 	  van &os; zal het interface <devicename>xn0</devicename>
 	  gebruiken:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>ifconfig xn0 10.10.10.200 netmask 255.0.0.0</userinput>
 &prompt.root; <userinput>ifconfig</userinput>
 xn0: flags=843&lt;UP,BROADCAST,RUNNING,SIMPLEX&gt; mtu 1500
     inet 10.10.10.200 netmask 0xff000000 broadcast 10.255.255.255
     ether 00:16:3e:6b:de:3a
 lo0: flags=8049&lt;UP,LOOPBACK,RUNNING,MULTICAST&gt; mtu 16384
       inet6 ::1 prefixlen 128
       inet6 fe80::1%lo0 prefixlen 64 scopeid 0x2
       inet 127.0.0.1 netmask 0xff000000 </screen>
 
 	<para>Op dom0 Slackware zouden nu afhankelijke netwerkinterfaces
 	  te zien moeten zijn:</para>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>ifconfig</userinput>
 eth0      Link encap:Ethernet  HWaddr 00:07:E9:A0:02:C2
 	  inet addr:10.10.10.130  Bcast:0.0.0.0  Mask:255.0.0.0
 	  UP BROADCAST RUNNING MULTICAST  MTU:1500  Metric:1
 	  RX packets:815 errors:0 dropped:0 overruns:0 frame:0
 	  TX packets:1400 errors:0 dropped:0 overruns:0 carrier:0
 	  collisions:0 txqueuelen:0
 	  RX bytes:204857 (200.0 KiB)  TX bytes:129915 (126.8 KiB)
 
 lo        Link encap:Local Loopback
 	  inet addr:127.0.0.1  Mask:255.0.0.0
 	  UP LOOPBACK RUNNING  MTU:16436  Metric:1
 	  RX packets:99 errors:0 dropped:0 overruns:0 frame:0
 	  TX packets:99 errors:0 dropped:0 overruns:0 carrier:0
 	  collisions:0 txqueuelen:0
 	  RX bytes:9744 (9.5 KiB)  TX bytes:9744 (9.5 KiB)
 
 peth0     Link encap:Ethernet  HWaddr FE:FF:FF:FF:FF:FF
 	  UP BROADCAST RUNNING NOARP  MTU:1500  Metric:1
 	  RX packets:1853349 errors:0 dropped:0 overruns:0 frame:0
 	  TX packets:952923 errors:0 dropped:0 overruns:0 carrier:0
 	  collisions:0 txqueuelen:1000
 	  RX bytes:2432115831 (2.2 GiB)  TX bytes:86528526 (82.5 MiB)
 	  Base address:0xc000 Memory:ef020000-ef040000
 
 vif0.1    Link encap:Ethernet  HWaddr FE:FF:FF:FF:FF:FF
 	  UP BROADCAST RUNNING NOARP  MTU:1500  Metric:1
 	  RX packets:1400 errors:0 dropped:0 overruns:0 frame:0
 	  TX packets:815 errors:0 dropped:0 overruns:0 carrier:0
 	  collisions:0 txqueuelen:0
 	  RX bytes:129915 (126.8 KiB)  TX bytes:204857 (200.0 KiB)
 
 vif1.0    Link encap:Ethernet  HWaddr FE:FF:FF:FF:FF:FF
 	  UP BROADCAST RUNNING NOARP  MTU:1500  Metric:1
 	  RX packets:3 errors:0 dropped:0 overruns:0 frame:0
 	  TX packets:2 errors:0 dropped:157 overruns:0 carrier:0
 	  collisions:0 txqueuelen:1
 	  RX bytes:140 (140.0 b)  TX bytes:158 (158.0 b)
 
 xenbr1    Link encap:Ethernet  HWaddr FE:FF:FF:FF:FF:FF
 	  UP BROADCAST RUNNING NOARP  MTU:1500  Metric:1
 	  RX packets:4 errors:0 dropped:0 overruns:0 frame:0
 	  TX packets:0 errors:0 dropped:0 overruns:0 carrier:0
 	  collisions:0 txqueuelen:0
 	  RX bytes:112 (112.0 b)  TX bytes:0 (0.0 b)</screen>
 
 	<screen>&prompt.root; <userinput>brctl show</userinput>
 bridge name     bridge id           STP enabled         interfaces
 xenbr1          8000.feffffffffff   no                  vif0.1
                                                         peth0
                                                         vif1.0</screen>
       </sect3>
     </sect2>
 -->
 
     <sect2 id="virtualization-guest-virtualpc">
       <title>Virtual PC op &windows;</title>
 
       <para><application>Virtual PC</application> voor &windows; is een
 	softwareprodukt van &microsoft; dat gratis gedownload kan worden
 	.  Zie <ulink
 	url="http://www.microsoft.com/windows/downloads/virtualpc/sysreq.mspx">systeemeisen</ulink>.
 	Nadat <application>Virtual PC</application> is
 	geïnstalleerd op &microsoft.windows;, dient de gebruiker
 	een virtuele machine in te stellen en daarna het gewenste
 	gast-besturingssysteem te installeren.</para>
 
       <sect3 id="virtualization-guest-virtualpc-install">
 	<title>&os; installeren op Virtual PC/&microsoft.windows;</title>
 
 	<para>De eerste stap in het installeren van &os; op
 	  &microsoft.windows;/<application>Virtual PC</application> is
 	  het aanmaken van een nieuwe virtuele machine voor het
 	  installeren van &os;.  Kies <guimenuitem>Create a virtual
 	    machine</guimenuitem> wanneer daarom wordt gevraagd:</para>
 
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="virtualization/virtualpc-freebsd1"/>
 	  </imageobject>
 	</mediaobject>
 
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="virtualization/virtualpc-freebsd2"/>
 	  </imageobject>
 	</mediaobject>
 
 	<para>Selecteer <guimenuitem>Other</guimenuitem> als het
 	  <guimenuitem>Operating system</guimenuitem> wanneer dat
 	  gevraagd wordt:</para>
 
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="virtualization/virtualpc-freebsd3"/>
 	  </imageobject>
 	</mediaobject>
 
 	<para>Kies vervolgens een gepaste hoeveelheid aan schijf- en
 	  geheugenruimte afhankelijk van de plannen voor deze virtuele
 	  instantie van &os;.  4GB aan schijfruimte en 512MB aan RAM
 	  werken goed voor de meeste gebruikers van &os; onder
 	  <application>Virtual PC</application>:</para>
 
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="virtualization/virtualpc-freebsd4"/>
 	  </imageobject>
 	</mediaobject>
 
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="virtualization/virtualpc-freebsd5"/>
 	  </imageobject>
 	</mediaobject>
 
 	<para>Bewaar de instellingen en sluit ze af:</para>
 
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="virtualization/virtualpc-freebsd6"/>
 	  </imageobject>
 	</mediaobject>
 
 	<para>Selecteer de virtuele &os;-machine en klik op
 	  <guimenu>Settings</guimenu>, stel daarna het type netwerk en
 	  een netwerkinterface in:</para>
 
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="virtualization/virtualpc-freebsd7"/>
 	  </imageobject>
 	</mediaobject>
 
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="virtualization/virtualpc-freebsd8"/>
 	  </imageobject>
 	</mediaobject>
 
 	<para>Nadat de virtuele &os;-machine is aangemaakt, dient &os;
 	  erop geïnstalleerd te worden.  Dit gaat het beste met een
 	  officiële &os;-CDROM of met een ISO-beeld dat van een
 	  officiële FTP-site is gedownload.  Wanneer het juiste
 	  ISO-beeld op het lokale bestandssysteem van &windows; staat
 	  of er een CDROM in de CD-drive zit, dubbelklik dan op de
 	  virtuele &os;-machine om op te starten.  Klik daarna op
 	  <guimenu>CD</guimenu> en kies <guimenu>Capture ISO Image...
 	  </guimenu> in het venster van <application>Virtual PC
 	  </application>.  Dit toont een scherm dat het mogelijk maakt
 	  om de CDROM-drive in de virtuele machine te associëren
 	  met een ISO-bestand op schijf of met een echte CDROM-drive.</para>
 
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="virtualization/virtualpc-freebsd9"/>
 	  </imageobject>
 	</mediaobject>
 
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="virtualization/virtualpc-freebsd10"/>
 	  </imageobject>
 	</mediaobject>
 
 	<para>Start, nadat deze associatie met de CDROM-bron is gemaakt,
 	  de virtuele &os;-machine opnieuw op zoals gewoonlijk door op
 	  <guimenu>Action</guimenu> en <guimenu>Reset</guimenu> te
 	  klikken.  <application>Virtual PC</application> zal herstarten
 	  met een speciale BIOS dat eerst controleert of er een CDROM
 	  aanwezig is, net zoals eeen normale BIOS dat zou doen.</para>
 
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="virtualization/virtualpc-freebsd11"/>
 	  </imageobject>
 	</mediaobject>
 
 	<para>In dit geval zal het de installatiemedia van &os; vinden
 	  en een normale installatie gebaseerd op
 	  <application>sysinstall</application> beginnen zoals
 	  beschreven in <xref linkend="install"/>.  X11 kan nu
 	  geïnstalleerd, maar nog niet ingesteld, worden.</para>
 
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="virtualization/virtualpc-freebsd12"/>
 	  </imageobject>
 	</mediaobject>
 
 	<para>Denk eraan om de CDROM of het ISO-beeld te verwijderen
 	  nadat de installatie voltooid is.  Start als laatste op naar
 	  de nieuw geïnstalleerde virtuele &os;-machine.</para>
 
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="virtualization/virtualpc-freebsd13"/>
 	  </imageobject>
 	</mediaobject>
       </sect3>
 
       <sect3 id="virtualization-guest-virtualpc-configure">
 	<title>&os; instellen op &microsoft.windows;/Virtual PC</title>
 
 	<para>Nadat &os; succesvol is geïnstalleerd op
 	  &microsoft.windows; met <application>Virtual PC</application>
 	  zijn er een aantal instellingen die aangepast kunnen worden om
 	  het system te optimaliseren voor virtueel gebruik.</para>
 
 	<procedure>
 	  <step>
 	    <title>De variabelen voor de bootloader instellen</title>
 
 	    <para>De belangrijkste stap is om de tunable
 	      <option>kern.hz</option> te verlagen om zo het CPU-gebruik van
 	      &os; in de omgeving van <application>Virtual PC</application> te
 	      verminderen.  Dit kan bereikt worden door de volgende
 	      regel aan <filename>/boot/loader.conf</filename> toe te
 	      voegen:</para>
 
 	    <programlisting>kern.hz=100</programlisting>
 
 	    <para>Zonder deze instelling zal een &os; als
 	      gast-besturingssysteem voor <application>Virtual PC
 	      </application> in rust ongeveer 40% van de CPU van een
 	      computer met een enkele processor gebruiken.  Na deze
 	      verandering zal het gebruik slechts rond de 3% liggen.</para>
 	  </step>
 
 	  <step>
 	    <title>Een nieuw instellingenbestand voor de kernel aanmaken</title>
 
 	    <para>Alle stuurprogramma's voor SCSI, FireWire, en USB
 	      kunnen verwijderd worden.  <application>Virtual PC
 	      </application> beidt een virtuele netwerkadapter dat door
 	      het stuurprogramma &man.de.4; gebruikt wordt, dus kunnen
 	      alle netwerkapparaten behalve &man.de.4; en &man.miibus.4;
 	      uit de kernel verwijderd worden.</para>
 	  </step>
 
 	  <step>
 	    <title>Het netwerk instellen</title>
 
 	    <para>De eenvoudigste netwerkinstallatie omvat het gebruik
 	      van DHCP om de virtuele machine met het zelfde LAN te
 	      verbinden als de &microsoft.windows;-gastheer.  Dit kan
 	      bereikt worden door <literal>ifconfig_de0="DHCP"</literal>
 	      toe te voegen aan <filename>/etc/rc.conf</filename>.
 	      Geavanceerdere netwerkinstallaties staan beschreven in
 	      <xref linkend="advanced-networking"/>.</para>
 	  </step>
 	</procedure>
       </sect3>
     </sect2>
 
     <sect2 id="virtualization-guest-vmware">
       <title>VMware op &macos;</title>
 
       <para><application>VMware Fusion</application> voor &mac; is een
 	comercieel softwareprodukt beschikbaar voor op &intel;
 	gebaseeerde &mac;-computers die &macos; 10.4.9 of nieuwer
 	draaien.  &os; is een volledig ondersteund
 	gast-besturingssysteem.  Nadat <application>VMware Fusion
 	</application> is geïnstalleerd op &macos; X dient de
 	gebruiker een virtuele machine in te stellen en daarna het
 	gewenste gast-besturingssysteem te installeren.</para>
 
       <sect3 id="virtualization-guest-vmware-install">
 	<title>&os; installeren op VMware/&macos; X</title>
 
 	<para>De eerste stap is om VMware Fusion te laden, de Virtual
 	  Machine Library zal geladen worden.  Klik op "New" om de
 	  VM aan te maken:</para>
 
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="virtualization/vmware-freebsd01"/>
 	  </imageobject>
 	</mediaobject>
 
 	<para>Dit laadt de New Virtual Machine Assistant dat helpt om
 	  de VM aan te maken, klik op Continue om verder te gaan:</para>
 
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="virtualization/vmware-freebsd02"/>
 	  </imageobject>
 	</mediaobject>
 
 	<para>Selecteer <guimenuitem>Other</guimenuitem> als het
 	  <guimenuitem>Operating System</guimenuitem> en
 	  <guimenuitem>&os;</guimenuitem> of <guimenuitem>&os; 64-bit
 	  </guimenuitem>, afhankelijk van de wens voor ondersteuning
 	  voor 64-bit, als de <guimenuitem>Version</guimenuitem>
 	  wanneer dat gevraagd wordt:</para>
 
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="virtualization/vmware-freebsd03"/>
 	  </imageobject>
 	</mediaobject>
 
 	<para>Kies de naam van het VM-beeld en de map waarin het bewaard
 	  dient te worden:</para>
 
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="virtualization/vmware-freebsd04"/>
 	  </imageobject>
 	</mediaobject>
 
 	<para>Kies de grootte van de virtuele harde schijf voor de VM:</para>
 
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="virtualization/vmware-freebsd05"/>
 	  </imageobject>
 	</mediaobject>
 
 	<para>Kies de manier om de VM te installeren, van een ISO-beeld
 	  of van een CD:</para>
 
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="virtualization/vmware-freebsd06"/>
 	  </imageobject>
 	</mediaobject>
 
 	<para>Nadat op Finish is geklikt, zal de VM opstarten:</para>
 
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="virtualization/vmware-freebsd07"/>
 	  </imageobject>
 	</mediaobject>
 
 	<para>Installeer &os; zoals gewoonlijk, of door de aanwijzingen
 	  in <xref linkend="install"/> op te volgen:</para>
 
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="virtualization/vmware-freebsd08"/>
 	  </imageobject>
 	</mediaobject>
 
 	<para>Nadat de installatie voltooid is kunnen de instellingen
 	  van de VM aangepast worden, zoals het geheugengebruik:</para>
 
 	<note>
 	  <para>De instellingen van de systeemhardware van de VM kunnen
 	    niet veranderd worden zolang de VM draait.</para>
 	</note>
 
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="virtualization/vmware-freebsd09"/>
 	  </imageobject>
 	</mediaobject>
 
 	<para>Het aantal CPU's waartoe de VM toegang heeft:</para>
 
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="virtualization/vmware-freebsd10"/>
 	  </imageobject>
 	</mediaobject>
 
 	<para>De status van het CD-ROM-apparaat.  Gewoonlijk kan de
 	  CD-ROM of het ISO-beeld van de VM worden losgekoppeld wanneer
 	  het niet meer nodig is.</para>
 
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="virtualization/vmware-freebsd11"/>
 	  </imageobject>
 	</mediaobject>
 
 	<para>Het laatste om te veranderen is de manier waarop de VM
 	  verbinding met het netwerk maakt.  Indien verbindingen naar de
 	  VM van andere machines naast de gastheer gewenst zijn, dient
 	  <guimenuitem>Connect directly to the physical network
 	  (Bridged)</guimenuitem> gekozen te worden.  In andere
 	  situaties is <guimenuitem>Share the host's internet connection
 	  (NAT)</guimenuitem> te verkiezen, zodat de VM toegang kan
 	  hebben tot het Internet, maar dat het netwerk geen toegang
 	  heeft tot de VM.</para>
 
 	<mediaobject>
 	  <imageobject>
 	    <imagedata fileref="virtualization/vmware-freebsd12"/>
 	  </imageobject>
 	</mediaobject>
 
 	<para>Herstart de nieuw geïnstalleerde virtuele
 	  &os;-machine nadat alle instellingen zijn aangepast.</para>
       </sect3>
 
       <sect3 id="virtualization-guest-vmware-configure">
 	<title>&os; instellen op &macos; X/VMware</title>
 
 	<para>Nadat &os; succesvol is geïnstalleerd op &macos; X
 	  met <application>VMware</application>, zijn er een aantal
 	  instellingen die gewijzigd kunnen worden op het systeem te
 	  optimaliseren voor virtueel gebruik.</para>
 
 	<procedure>
 	  <step>
 	    <title>De variabelen voor de bootloader instellen</title>
 
 	    <para>De belangrijkste stap is het verlagen van de
 	      tunable <option>kern.hz</option> om het CPU-gebruik van
 	      &os; in de omgeving van <application>VMware</application>
 	      te verminderen.  Dit kan bereikt worden door de volgende
 	      regel aan <filename>/boot/loader.conf</filename> toe te
 	      voegen:</para>
 
 	    <programlisting>kern.hz=100</programlisting>
 
 	    <para>Zonder deze instelling gebruikt &os; als <application>
 		VMware</application> gast-besturingssysteem ongeveer 15%
 	      van de CPU van een enkele &imac;-processor.  Na deze
 	      verandering zal het gebruik dichter bij 5% liggen.</para>
 	  </step>
 
 	  <step>
 	    <title>Een nieuw instellingenbestand voor de kernel aanmaken</title>
 
 	    <para>Alle stuurprogramma's voor FireWire en USB kunnen
 	      verwijderd worden.  <application>VMware</application>
 	      biedt een virtuele netwerkadapter dat door het
 	      stuurpogramma &man.em.4; gebruikt wordt, dus alle
 	      netwerkapparaten behalve &man.em.4; kunnen uit de kernel
 	      verwijderd worden.</para>
 	  </step>
 
 	  <step>
 	    <title>Het netwerk instellen</title>
 
 	    <para>De eenvoudigste netwerkinstallatie omvat het gebruik
 	      van DHCP om de virtuele machine met hetzelfde LAN te
 	      verbinden als de &mac;-gastheer.  Dit kan bereikt worden
 	      door <literal>ifconfig_em0="DHCP"</literal> toe te voegen
 	      aan <filename>/etc/rc.conf</filename>.  Geavanceerdere
 	      netwerkinstallaties staan beschreven in <xref
 		linkend="advanced-networking"/>.</para>
 	  </step>
 	</procedure>
       </sect3>
     </sect2>
 
     <sect2 id="virtualization-guest-virtualbox-guest-additions">
       <title>&virtualbox; gasttoevoegingen op een &os;-gast</title>
 
       <para>De gasttoevoegingen van <application>&virtualbox;</application>
 	bieden ondersteuning voor:</para>
 
       <itemizedlist>
 	<listitem>
 	  <para>Het delen van het prikbord</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Integratie van de muiscursor</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Synchronisatie met de tijd van de gastheer</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Het schalen van vensters</para>
 	</listitem>
 
 	<listitem>
 	  <para>Naadloze modus</para>
 	</listitem>
       </itemizedlist>
 
       <note>
 	<para>De volgende commando's worden gedraaid in de &os;-gast.</para>
       </note>
 
       <para>Installeer ten eerste het pakket <filename
 	  role="package">emulators/virtualbox-ose-additions</filename> in de
 	&os;-gast.</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>cd /usr/ports/emulators/virtualbox-ose-additions && make install clean</userinput></screen>
 
       <para>Voeg deze regels toe aan <filename>/etc/rc.conf</filename>:</para>
 
       <programlisting>vboxguest_enable="YES"
 vboxservice_enable="YES"</programlisting>
 
       <para>Als &man.ntpd.8; of &man.ntpdate.8; gebruikt, dient de
 	synchronisatie met de tijd van de gastheer te worden
 	uitgeschakeld:</para>
 
       <programlisting>vboxservice_flags="--disable-timesync"</programlisting>
 
       <para>De <literal>vboxvideo_drv</literal> zou herkend moeten worden door
 	<command>Xorg -configure</command>.  Als dit niet zo is, dient
 	<filename>xorg.conf</filename> gewijzigd te worden voor de videokaart
 	van <application>&virtualbox;</application>:</para>
 
       <programlisting>Section "Device"
 	### Available Driver options are:-
 	### Values: &lt;i&gt;: integer, &lt;f&gt;: float, &lt;bool&gt;: "True"/"False",
 	### &lt;string&gt;: "String", &lt;freq&gt;: "&lt;f&gt; Hz/kHz/MHz"
 	### [arg]: arg optional
 	Identifier "Card0"
 	Driver "vboxvideo"
 	VendorName "InnoTek Systemberatung GmbH"
 	BoardName "VirtualBox Graphics Adapter"
 	BusID "PCI:0:2:0"
 EndSection</programlisting>
 
       <para>Pas het gedeelte over de muis in <filename>xorg.conf</filename> aan
 	om <literal>vboxmouse_drv</literal> te gebruiken:</para>
 
       <programlisting>Section "InputDevice"
 	Identifier "Mouse0"
 	Driver "vboxmouse"
 EndSection</programlisting>
 
       <para>Gebruikers van <acronym>HAL</acronym> dienen dit bestand aan te
 	maken als
 	<filename>/usr/local/etc/hal/fdi/policy/90-vboxguest.fdi</filename>
 	of het te kopiëren van
 	<filename>/usr/local/hal/fdi/policy/10osvendor/90-vboxguest.fdi</filename>:</para>
 
       <programlisting>&lt;?xml version="1.0" encoding="utf-8"?&gt;
 &lt;!--
 # Sun VirtualBox
 # Hal driver description for the vboxmouse driver
 # $Id$
 
        Copyright (C) 2008-2009 Sun Microsystems, Inc.
 
        This file is part of VirtualBox Open Source Edition (OSE, as
        available from http://www.virtualbox.org. This file is free software;
        you can redistribute it and/or modify it under the terms of the GNU
        General Public License (GPL) as published by the Free Software
        Foundation, in version 2 as it comes in the "COPYING" file of the
        VirtualBox OSE distribution. VirtualBox OSE is distributed in the
        hope that it will be useful, but WITHOUT ANY WARRANTY of any kind.
 
        Please contact Sun Microsystems, Inc., 4150 Network Circle, Santa
        Clara, CA 95054 USA or visit http://www.sun.com if you need
        additional information or have any questions.
 --&gt;
 &lt;deviceinfo version="0.2"&gt;
   &lt;device&gt;
     &lt;match key="info.subsystem" string="pci"&gt;
       &lt;match key="info.product" string="VirtualBox guest Service"&gt;
 	&lt;append key="info.capabilities" type="strlist"&gt;input&lt;/append&gt;
 	&lt;append key="info.capabilities" type="strlist"&gt;input.mouse&lt;/append&gt;
 	&lt;merge key="input.x11_driver" type="string"&gt;vboxmouse&lt;/merge&gt;
 	&lt;merge key="input.device" type="string"&gt;/dev/vboxguest&lt;/merge&gt;
       &lt;/match&gt;
     &lt;/match&gt;
   &lt;/device&gt;
 &lt;/deviceinfo&gt;</programlisting>
     </sect2>
   </sect1>
 
   <sect1 id="virtualization-host">
     <title>&os; als een gastheer-besturingssysteem</title>
 
     <para>Voor een aantal jaren werd &os; niet officieel ondersteund als een
       gastheer-besturingssysteem door de beschikbare virtualisatiepakketten.
       Sommige mensen gebruikten oudere en meestal overbodige versies van
       <application>VMware</application> (zoals <filename
 	role="package">emulators/vmware3</filename>), die gebruik maakten van
       de &linux; binaire compatibiliteitslaag.  Kort na de uitgave van
       &os;&nbsp;7.2 verscheen Suns <application>&virtualbox;</application> in de
       Ports;&nbsp;Collectie als een programma dat voor &os; zelf bedoeld
       is.</para>
 
     <para><application>&virtualbox;</application> is een actief ontwikkeld en
       compleet virtualisatiepakket dat beschikbaar is voor de meeste
       besturingssystemen waaronder &windows;, &macos;, &linux; en &os;.  Het kan
       evengoed &windows; of &unix; als gast draaien.  Het is gerealiseerd als
       een open-source pakket met gesloten-source componenten beschikbaar in een
       apart uitbreidingspakket.  Deze componenten bevatten onder andere
       ondersteuning voor USB-2.0-apparaten.  Meer informatie kan gevonden worden
       op de pagina <quote>Downloads</quote> van de
       <application>&virtualbox;</application>-wiki op <ulink
 	url="http://www.virtualbox.org/wiki/Downloads"></ulink>.  Momenteel zijn
       deze uitbreidingen niet beschikbaar voor &os;.</para>
 
     <sect2 id="virtualization-virtualbox-install">
       <title>&virtualbox; installeren</title>
 
       <para><application>&virtualbox;</application> is beschikbaar als een
 	&os;-port in <filename
 	  role="package">emulators/virtualbox-ose</filename>.  Zorg ervoor,
 	aangezien &virtualbox; erg actief ontwikkeld wordt, dat
 	uw ports bijgewerkt is voordat u met de installatie begint.  Installeer
 	het met deze commando's:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>cd /usr/ports/emulators/virtualbox-ose</userinput>
 &prompt.root; <userinput>make install clean</userinput></screen>
 
       <para>Een nuttige optie in het configuratiescherm is de verzameling
 	<literal>GuestAdditions</literal> programma's.  Deze bieden een aantal
 	nuttige mogelijkheden in gastbesturingssystemen, zoals integratie van
 	de muiscursor (wat het mogelijk maakt om de muis te delen tussen de
 	gast en de gastheer zonder dat er een speciale toetsencombinatie hoeft
 	te worden gebruikt voor het omwisselen) en snellere video-rendering,
 	met name in &windows;-gasten.  De gastaanvullingen zijn beschikbaar in
 	het menu <guimenu>Devices</guimenu>, nadat de installatie van het
 	gastbesturingssysteem is voltooid.</para>
 
       <para>Er zijn enkele aanpassingen aan de instellingen nodig voordat
 	<application>&virtualbox;</application> voor het eerst wordt gestart.
 	De port installeert een kernelmodule in <filename
 	  class="directory">/boot/modules</filename> welke in de draaiende
 	kernel geladen moet worden:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>kldload vboxdrv</userinput></screen>
 
       <para>Voeg de volgende regel toe aan
 	<filename>/boot/loader.conf</filename> om er zeker van te zijn dat de
 	module altijd na een herstart wordt geladen:</para>
 
       <programlisting>vboxdrv_load="YES"</programlisting>
 
       <para>Voeg het volgende aan <filename>/etc/rc.conf</filename> toe en
 	herstart de computer om de kernelmodules te gebruiken die in gebridgede
 	of gastheer-only netwerken voorzien:</para>
 
       <programlisting>vboxnet_enable="YES"</programlisting>
 
       <para>De groep <groupname>vboxusers</groupname> wordt tijdens de
 	installatie van <application>&virtualbox;</application> aangemaakt.
 	Alle gebruikers die toegang tot <application>&virtualbox;</application>
 	nodig hebben moeten als lid van deze groep worden toegevoegd.  Met het
 	commando <command>pw</command> kunnen nieuwe leden worden
 	toegevoegd:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>pw groupmod vboxusers -m <replaceable>uwgebruikersnaam</replaceable></userinput></screen>
 
       <para>De standaardpermissies voor <filename
 	  class="devicefile">/dev/vboxnetctl</filename> zijn restrictief en
 	moeten veranderd worden voor gebridged netwerken.</para>
 
       <para>Om het tijdelijk te testen:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>chown root:vboxusers /dev/vboxnetctl</userinput>
 &prompt.root; <userinput>chmod 0660 /dev/vboxnetctl</userinput></screen>
 
       <para>Voeg deze regels toe aan <filename>/etc/devfs.conf</filename> om de
 	permissiewijziging permanent te maken:</para>
 
       <programlisting>own	vboxnetctl root:vboxusers
 perm	vboxnetctl 0660</programlisting>
 
       <para>Gebruik de optie <guimenuitem>Sun VirtualBox</guimenuitem> van het
 	menu van de grafische omgeving of typ het volgende in een terminal om
 	<application>&virtualbox;</application> te starten:</para>
 
       <screen>&prompt.user; <userinput>VirtualBox</userinput></screen>
 
       <para>Bezoek de officiële website op <ulink
 	  url="http://www.virtualbox.org"></ulink> voor meer informatie over het
 	configureren en gebruiken van <application>&virtualbox;</application>.
 	Aangezien de &os;-port erg nieuw is, wordt het nog volop ontwikkeld.
 	Kijk voor de laatste informatie en instructies om problemen op te lossen
 	op de relevantie pagina in de &os;-wiki op <ulink
 	  url="http://wiki.FreeBSD.org/VirtualBox"></ulink>.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="virtualization-virtualbox-usb-suport">
       <title>USB-ondersteuning in &virtualbox;</title>
 
       <note>
 	<para>Voor deze stappen is VirtualBox 4.0.0 of nieuwer nodig.</para>
       </note>
 
       <para>Om van UBS-apparaten te kunnen lezen en ernaar te kunnen schrijven
 	dienen gebruikers lid te zijn van de groep operator:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>pw groupmod operator -m <replaceable>jerry</replaceable></userinput></screen>
 
       <para>Voeg vervolgens het volgende toe aan
 	<filename>/etc/devfs.rules</filename> (maak het aan als het nog niet
 	bestaat):</para>
 
       <programlisting>[system=10]
 add path 'usb/*' mode 0660 group operator</programlisting>
 
       <para>Voeg het volgende aan toe aan <filename>/etc/rc.conf</filename> om
 	deze nieuwe regels te laden:</para>
 
       <programlisting>devfs_system_ruleset="system</programlisting>
 
       <para>Herstart vervolgens devfs:</para>
 
       <screen>&prompt.root; <userinput>/etc/rc.d/devfs restart</userinput></screen>
 
       <para>USB kan nu in het gast-besturingssysteem worden aangezet.
 	USB-apparaten zouden zichtbaar moeten zijn in de voorkeuren van
 	&virtualbox;.</para>
     </sect2>
 
     <sect2 id="virtualization-virtualbox-host-dvd-cd-access">
       <title>DVD/CD-toegang van de gastheer in &virtualbox;</title>
 
-      <para>De kernelmodule <command>atapicam</command> moet geladen zijn door
-	de volgende regel toe te voegen aan
-	<filename>/boot/loader.conf</filename>:</para>
+      <para>Toegang tot de CD/DVD-stations van de gastheer wordt bereikt door
+	het delen van de fysieke stations.  In de GUI kan dit vanuit het scherm
+	Opslag in de Instellingen van de virtuele machine worden ingesteld.
+	Maak eerst een leeg IDE CD-/DVD-apparaat aan.  Kies daarna het
+	Gastheerstation van het popup-menu voor het kiezen van het virtuele
+	CD-/DVD-station.  Later zal er een checkbox genaamd
+	<literal>Passthrough</literal> verschijnen.  Dit stelt de virtuele
+	machine in staat om de hardware direct te gebruiken.  Audio-CDs en
+	branders bijvoorbeeld werken alleen als deze optie is aangezet.</para>
 
-      <programlisting>atapicam_load="YES"</programlisting>
-
       <para><acronym>HAL</acronym> moet draaien om de DVD/CD-functies van
 	<application>&virtualbox;</application> te laten werken, zet het dus aan
 	in <filename>/etc/rc.conf</filename> en start het (als het niet reeds
 	draait):</para>
 
       <programlisting>hald_enable="YES"</programlisting>
 
-      <screen>&prompt.root; <userinput>/usr/local/etc/rc.d/hald start</userinput></screen>
+      <screen>&prompt.root; <userinput>service hald start</userinput></screen>
 
       <para>Om gebruikers de DVD/CD-functionaliteit van
 	<application>&virtualbox;</application> te laten gebruiken, dienen ze
 	toegang te hebben tot <filename class="devicefile">/dev/xpt0</filename>,
 	<filename
 	  class="devicefile">/dev/cd<replaceable>N</replaceable></filename> en
 	<filename
 	  class="devicefile">/dev/pass<replaceable>N</replaceable></filename>.
-	Voeg de volgende regels toe aan
-	<filename>/etc/devfs.conf</filename>:</para>
+	Dit wordt normaliter gedaan door de gebruiker van
+	<application>&virtualbox;</application> lid te maken van de groep
+	operator, wat ook de standaardgroep is voor bovengenoemde apparaten.
+	De rechten van deze apparaten dienen gecorrigeerd te worden door de
+	volgende regels aan <filename>/etc/devfs.conf</filename> toe te
+	voegen:</para>
 
-      <programlisting>perm cd0 0600
+      <programlisting>perm cd* 0600
 perm xpt0 0660
-perm pass0 0660</programlisting>
+perm pass* 0660</programlisting>
+
+      <screen>&prompt.root; <userinput>/etc/rc.d/devfs restart</userinput></screen>
     </sect2>
 
 <!--
   Noot: er is geen werkende/gebruiksklare ondersteuning voor Xen op 07-2010.
   Verberg alle informatie mbt Xen op FreeBSD.
 
     <sect2 id="virtualization-other">
       <title>Andere mogelijkheden voor virtualisatie</title>
 
       <para>Er wordt gewerkt om <application>&xen;</application> als een
 	gastheer-omgeving op &os; te laten draaien.</para>
     </sect2>
 -->
   </sect1>
 </chapter>
Index: translations/nl_NL.ISO8859-1/htdocs/administration.xml
===================================================================
--- translations/nl_NL.ISO8859-1/htdocs/administration.xml	(revision 40366)
+++ translations/nl_NL.ISO8859-1/htdocs/administration.xml	(revision 40367)
@@ -1,510 +1,509 @@
 <?xml version="1.0" encoding="iso-8859-1"?>
 <!DOCTYPE html PUBLIC "-//FreeBSD//DTD XHTML 1.0 Transitional-Based Extension//EN"
 "http://www.FreeBSD.org/XML/doc/share/xml/xhtml10-freebsd.dtd" [
 <!ENTITY title "&os; Project Regelgeving en Beheer">
 ]>
 <!--
      Vertaald door: Rene Ladan
      %SOURCE%	en_US.ISO8859-1/htdocs/administration.xml
-     %SRCID%	39867
+     %SRCID%	40181
 -->
 <html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml">
   <head>
       <title>&title;</title>
 
       <cvs:keyword xmlns:cvs="http://www.FreeBSD.org/XML/CVS">$FreeBSD$</cvs:keyword>
     </head>
 
     <body class="navinclude.about">
 
   <h2>Introductie</h2>
 
   <p>Deze pagina geeft de teams, groepen en individuen binnen het
     &os; project met toegewezen projectrollen en verantwoordelijke
     gebieden, samen met korte beschrijvingen en contactinformatie.</p>
 
   <ul>
     <li>Projectbeheer
       <ul>
 	<li><a href="#t-core">Core Team</a></li>
 	<li><a href="#t-doceng">Documentatiebeheerteam</a></li>
 	<li><a href="#t-portmgr">Portbeheerteam</a></li>
       </ul>
     </li>
     <li>Uitgavebeheer
       <ul>
 	<li><a href="#t-re">Primaire Uitgavebeheerteam</a></li>
 	<li><a href="#t-re-builder">Bouwers Uitgavebeheerteam</a></li>
       </ul>
     </li>
     <li>Teams
       <ul>
 	<li><a href="#t-donations">Donatiesteam</a></li>
 	<li><a href="#t-marketing">Marketingteam</a></li>
 	<li><a href="#t-secteam">Beveiligingsteam</a></li>
 	<li><a href="#t-vendor">Verkopersrelaties</a></li>
       </ul>
     </li>
     <li>Secretaris
       <ul>
 	<li><a href="#t-core-secretary">Core Team Secretaris</a></li>
 	<li><a href="#t-portmgr-secretary">Portbeheerteam-secretaris</a></li>
 	<li><a href="#t-secteam-secretary">Beveiligingsteam-secretaris</a></li>
       </ul>
     </li>
     <li>Interne Regelgeving
       <ul>
 	<li><a href="#t-accounts">Accountsteam</a></li>
 	<li><a href="#t-backups">Back-upbeheerders</a></li>
 	<li><a href="#t-bugmeister">Bugmeisters &amp; GNATS Beheerders</a></li>
 	<li><a href="#t-clusteradm">Clusterbeheerders</a></li>
 	<li><a href="#t-pcvs">CVS ports Reservoir Beheerders</a></li>
 	<li><a href="#t-ncvs">CVS src Reservoir Beheerders</a></li>
 	<li><a href="#t-cvsup-master">CVSup Mirror Site
 	  Coördinatoren</a></li>
 	<li><a href="#t-dnsadm">DNS Beheerders</a></li>
 	<li><a href="#t-mirror-admin">FTP/WWW Mirror Site
 	  Coördinatoren</a></li>
 	<li><a href="#t-perforce-admin">Perforce Reservoir Beheerders</a></li>
 	<li><a href="#t-postmaster">Postmeesterteam</a></li>
 	<li><a href="#t-webmaster">Webmasterteam</a></li>
       </ul>
     </li>
   </ul>
 
   <hr/>
 
   <h3><a name="t-core">&os; Core Team</a>
     &lt;<a href="mailto:core@FreeBSD.org">core@FreeBSD.org</a>&gt;</h3>
 
   <p>Het &os; Core Team vormt de "Raad van Bestuur" van het project, het
     is verantwoordelijk voor het bepalen van de algemene doelen en richting
     van het project alsmede het beheer van specifieke gebieden van het
     landschap van het &os; project.  Het Core Team wordt gekozen door de
     actieve ontwikkelaars binnen het project.</p>
 
   <ul>
     <li>&a.tabthorpe; &lt;<a href="mailto:tabthorpe@FreeBSD.org">tabthorpe@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
     <li>&a.gavin; &lt;<a href="mailto:gavin@FreeBSD.org">gavin@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
     <li>&a.jhb; &lt;<a href="mailto:jhb@FreeBSD.org">jhb@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
     <li>&a.kib; &lt;<a href="mailto:kib@FreeBSD.org">kib@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
     <li>&a.theraven; &lt;<a href="mailto:theraven@FreeBSD.org">theraven@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
-    <li>&a.attilio; &lt;<a href="mailto:attilio@FreeBSD.org">attilio@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
     <li>&a.hrs; &lt;<a href="mailto:hrs@FreeBSD.org">hrs@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
     <li>&a.peter; &lt;<a href="mailto:peter@FreeBSD.org">peter@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
     <li>&a.miwi; &lt;<a href="mailto:miwi@FreeBSD.org">miwi@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
   </ul>
 
   <h3><a name="t-doceng">&os; Documentatiebeheerteam</a>
     &lt;<a href="mailto:doceng@FreeBSD.org">doceng@FreeBSD.org</a>&gt;</h3>
 
   <p>Het &os; Documentatiebeheerteam is verantwoordelijk voor het
     definiëren en opvolgen van documentatiedoelen voor de committers
     in het Documentatieproject.  De <a
       href="../en/internal/doceng.html">doceng team richtlijnen</a>
     beschrijven de plichten en verantwoordelijkheden van het
     Documentatiebeheerteam in meer detail.</p>
 
   <ul>
     <li>&a.gjb; &lt;<a href="mailto:gjb@FreeBSD.org">gjb@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
     <li>&a.blackend; &lt;<a href="mailto:blackend@FreeBSD.org">blackend@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
     <li>&a.gabor; &lt;<a href="mailto:gabor@FreeBSD.org">gabor@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
     <li>&a.hrs; &lt;<a href="mailto:hrs@FreeBSD.org">hrs@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
   </ul>
 
   <h3><a name="t-portmgr">&os; Portbeheerteam</a>
     &lt;<a href="mailto:portmgr@FreeBSD.org">portmgr@FreeBSD.org</a>&gt;</h3>
 
   <p>De primaire verantwoordelijkheid van het &os; Portbeheerteam is
     erop toe te zien dat de ontwikkelaarsgemeenschap van de &os; ports
     een Portscollectie levert die functioneel, stabiel, actueel en
     volledig is.  De secundaire verantwoordelijkheid is het coördineren
     van de committers en de ontwikkelaars die eraan werken.  De <a
       href="../en/portmgr/charter.html">portmgr team richtlijnen</a> geven een
     gedetailleerdere beschrijving van de plichten en verantwoordelijkheden
     van het Portbeheerteam.</p>
 
   <ul>
     <li>&a.tabthorpe; &lt;<a href="mailto:tabthorpe@FreeBSD.org">tabthorpe@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
     <li>&a.marcus; &lt;<a href="mailto:marcus@FreeBSD.org">marcus@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
     <li>&a.bapt; &lt;<a href="mailto:bapt@FreeBSD.org">bapt@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
     <li>&a.decke; &lt;<a href="mailto:decke@FreeBSD.org">decke@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
     <li>&a.beat; &lt;<a href="mailto:beat@FreeBSD.org">beat@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
     <li>&a.erwin; &lt;<a href="mailto:erwin@FreeBSD.org">erwin@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
     <li>&a.linimon; &lt;<a href="mailto:linimon@FreeBSD.org">linimon@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
     <li>&a.itetcu; &lt;<a href="mailto:itetcu@FreeBSD.org">itetcu@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
     <li>&a.miwi; &lt;<a href="mailto:miwi@FreeBSD.org">miwi@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
   </ul>
 
   <hr/>
 
   <h3><a name="t-re">Primaire Uitgavebeheerteam</a>
     &lt;<a href="mailto:re@FreeBSD.org">re@FreeBSD.org</a>&gt;</h3>
 
   <p>Het Primaire Uitgavebeheerteam is onder andere verantwoordelijk
     voor het maken en publiceren van uitgaveschema's voor officiële
     projectuitgaven van &os;, het aankondigen van code freezes en het
     beheren van <code>RELENG_*</code>-takken.  De <a
       href="../en/releng/charter.html">richtlijnen van het uitgave engineering
       team</a> geven een gedetailleerdere beschrijving van de plichten en
     verantwoordelijkheden van het Primaire Uitgavebeheerteam.</p>
 
   <ul>
     <li>&a.kib; &lt;<a href="mailto:kib@FreeBSD.org">kib@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
     <li>&a.blackend; &lt;<a href="mailto:blackend@FreeBSD.org">blackend@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
     <li>&a.jpaetzel; &lt;<a href="mailto:jpaetzel@FreeBSD.org">jpaetzel@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
     <li>&a.hrs; &lt;<a href="mailto:hrs@FreeBSD.org">hrs@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
     <li>&a.kensmith; &lt;<a href="mailto:kensmith@FreeBSD.org">kensmith@FreeBSD.org</a>&gt;
       (Hoofd)</li>
   </ul>
 
   <h3><a name="t-re-builder">Bouwers Uitgavebeheerteam</a>
     &lt;<a href="mailto:re-builders@FreeBSD.org">re-builders@FreeBSD.org</a>&gt;</h3>
 
   <p>Het Bouwers Uitgavebeheerteam is verantwoordelijk voor het bouwen en
     verpakken van uitgaven van &os; op de ondersteunde platforms.</p>
 
   <ul>
     <li>&a.marcel; &lt;<a href="mailto:marcel@FreeBSD.org">marcel@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
     <li>&a.nyan; &lt;<a href="mailto:nyan@FreeBSD.org">nyan@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
     <li>&a.nwhitehorn; &lt;<a href="mailto:nwhitehorn@FreeBSD.org">nwhitehorn@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
   </ul>
 
   <hr/>
 
   <h3><a name="t-donations">Donatiesteam</a>
     &lt;<a href="mailto:donations@FreeBSD.org">donations@FreeBSD.org</a>&gt;</h3>
 
   <p>Het &os; Donatiesteam is verantwoordelijk voor het beantwoorden van
     aanbiedingen van donaties, het vaststellen van richtlijnen en procedures
     voor donaties, en het coördineren van aanbiedingen van donaties met de
     gemeenschap van &os;-ontwikkelaars.  Een gedetailleerdere beschrijving
     van de plichten van het Donatiesteam is beschikbaar op de <a
       href="donations/">&os; Donaties Relatie</a> pagina.</p>
 
   <ul>
     <li>&a.tabthorpe; &lt;<a href="mailto:tabthorpe@FreeBSD.org">tabthorpe@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
     <li>&a.gjb; &lt;<a href="mailto:gjb@FreeBSD.org">gjb@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
     <li>&a.gahr; &lt;<a href="mailto:gahr@FreeBSD.org">gahr@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
     <li>&a.pgollucci; &lt;<a href="mailto:pgollucci@FreeBSD.org">pgollucci@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
     <li>&a.skreuzer; &lt;<a href="mailto:skreuzer@FreeBSD.org">skreuzer@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
     <li>&a.obrien; &lt;<a href="mailto:obrien@FreeBSD.org">obrien@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
     <li>&a.trhodes; &lt;<a href="mailto:trhodes@FreeBSD.org">trhodes@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
     <li>Daniel Seuffert &lt;<a href="mailto:ds@FreeBSD.org">ds@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
     <li>&a.rwatson; &lt;<a href="mailto:rwatson@FreeBSD.org">rwatson@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
   </ul>
 
   <h3><a name="t-marketing">Marketingteam</a>
     &lt;<a href="mailto:marketing@FreeBSD.org">marketing@FreeBSD.org</a>&gt;</h3>
 
   <p>Contact met de pers, marketing, interviews, informatie.</p>
 
   <ul>
     <li>Steven Beedle &lt;<a
       href="mailto:steven@zna.com">steven@zna.com</a>&gt;</li>
     <li>Denise Ebery &lt;<a
       href="mailto:denise@ixsystems.com">denise@ixsystems.com</a>&gt;</li>
     <li>Deb Goodkin &lt;<a href="mailto:deb@FreeBSD.org">deb@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
     <li>&a.jkoshy; &lt;<a href="mailto:jkoshy@FreeBSD.org">jkoshy@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
     <li>Dru Lavigne &lt;<a
       href="mailto:dlavigne6@sympatico.ca">dlavigne6@sympatico.ca</a>&gt;</li>
     <li>&a.mwlucas; &lt;<a href="mailto:mwlucas@FreeBSD.org">mwlucas@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
     <li>&a.imp; &lt;<a href="mailto:imp@FreeBSD.org">imp@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
     <li>Kris Moore &lt;<a
       href="mailto:kris@pcbsd.org">kris@pcbsd.org</a>&gt;</li>
     <li>&a.murray; &lt;<a href="mailto:murray@FreeBSD.org">murray@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
     <li>Matt Olander &lt;<a href="mailto:matt@FreeBSD.org">matt@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
     <li>Jeremy C. Reed &lt;<a
       href="mailto:reed@reedmedia.net">reed@reedmedia.net</a>&gt;</li>
     <li>&a.rwatson; &lt;<a href="mailto:rwatson@FreeBSD.org">rwatson@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
   </ul>
 
   <h3><a name="t-secteam">Beveiligingsteam</a>
     &lt;<a href="mailto:secteam@FreeBSD.org">secteam@FreeBSD.org</a>&gt;</h3>
 
   <p>Het &os; Beveiligingsteam (voorgezeten door de Beveiligingsofficier) is
     verantwoordelijk voor het op de hoogte houden van de gemeenschap over bugs,
     exploits en beveiligingsrisico's die betrekking hebben op de src- en
     portsbomen van &os;, en voor het promoten en verspreiden van informatie
     die nodig is om &os;-systemen veilig te draaien.  Verder is het
     verantwoordelijk voor het oplossen van softwarebugs die betrekking hebben
     op de beveiliging van &os; en het uitgeven van beveiligingsadviezen.
     De <a href="../en/security/charter.html">&os; Beveiligingsofficier
       Richtlijnen</a> geven een gedetailleerdere beschrijving van de plichten
     en verantwoordelijkheden van de Beveiligingsofficier.</p>
 
   <ul>
     <li>&a.benl; &lt;<a href="mailto:benl@FreeBSD.org">benl@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
     <li>&a.bz; &lt;<a href="mailto:bz@FreeBSD.org">bz@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
     <li>&a.cperciva; &lt;<a href="mailto:cperciva@FreeBSD.org">cperciva@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
     <li>&a.csjp; &lt;<a href="mailto:csjp@FreeBSD.org">csjp@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
     <li>&a.delphij; &lt;<a href="mailto:delphij@FreeBSD.org">delphij@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
     <li>&a.des; &lt;<a href="mailto:des@FreeBSD.org">des@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
     <li>&a.gavin; &lt;<a href="mailto:gavin@FreeBSD.org">gavin@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
     <li>&a.jonathan; &lt;<a href="mailto:jonathan@FreeBSD.org">jonathan@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
     <li>&a.philip; &lt;<a href="mailto:philip@FreeBSD.org">philip@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
     <li>&a.remko; &lt;<a href="mailto:remko@FreeBSD.org">remko@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
     <li>&a.rwatson; &lt;<a href="mailto:rwatson@FreeBSD.org">rwatson@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
     <li>&a.simon; &lt;<a href="mailto:simon@FreeBSD.org">simon@FreeBSD.org</a>&gt;
       (Officier)</li>
     <li>&a.stas; &lt;<a href="mailto:stas@FreeBSD.org">stas@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
   </ul>
 
   <h3><a name="t-vendor">Verkopersrelaties</a>
     &lt;<a href="mailto:vendor-relations@FreeBSD.org">vendor-relations@FreeBSD.org</a>&gt;</h3>
 
   <p>Verkopersrelaties is verantwoordelijk voor het afhandelen van
     e-mail van hardware- en software-verkopers.  E-mail die naar
     Verkopersrelaties wordt gestuurd, wordt doorgestuurd naar het
     &os;&nbsp;Kernteam in aanvulling op de &os;&nbsp;Foundation.</p>
   <hr/>
 
   <h3><a name="t-core-secretary">Core Team Secretaris</a>
     &lt;<a href="mailto:core-secretary@FreeBSD.org">core-secretary@FreeBSD.org</a>&gt;</h3>
 
   <p>De &os; Core Team Secretaris is een niet-stemmend lid van het Core Team,
     verantwoordelijk voor het documenteren van het werk dat door core gedaan
     wordt, het bijhouden van de agenda van core, het directe contact met
     niet-core leden die mail naar core sturen en het zijn van een tussenpersoon
     voor het adminteam voor het goedkeuren van committers en accounts.  De
     Core Team Secretaris is ook verantwoordelijk voor het schrijven en versturen
     van de maandelijkse statusrapporten naar de ontwikkelaarsgemeenschap van
     &os;, die een samenvatting bevatten van de meest recente beslissingen en
     acties van core.</p>
 
   <ul>
     <li>&a.pgj; &lt;<a href="mailto:pgj@FreeBSD.org">pgj@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
   </ul>
 
   <h3><a name="t-portmgr-secretary">Portbeheerteam-secretaris</a>
     &lt;<a href="mailto:portmgr-secretary@FreeBSD.org">portmgr-secretary@FreeBSD.org</a>&gt;</h3>
 
   <p>De &os; Portbeheerteam-secretaris is een niet-stemmend lid van het
     Portbeheerteam, verantwoordelijk voor het documenteren van het werk dat
     door portmgr gedaan wordt, het bijhouden van stemprocedures, en het zijn
     van een tussenpersoon naar de andere teams, in het bijzonder de admin en
     Core Teams.  De Portbeheerteam-secretaris is ook verantwoordelijk voor het
     schrijven en versturen van maandelijkse statusrapporten naar de
     ontwikkelaarsgemeenschap van &os;, die een samenvatting van de meest
     recente beslissingen en acties van portmgr bevatten.</p>
 
   <ul>
     <li>&a.tabthorpe; &lt;<a href="mailto:tabthorpe@FreeBSD.org">tabthorpe@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
   </ul>
 
   <h3><a name="t-secteam-secretary">Beveiligingsteam Secretaris</a>
     &lt;<a href="mailto:secteam-secretary@FreeBSD.org">secteam-secretary@FreeBSD.org</a>&gt;</h3>
 
   <p>De &os; Beveiligingsteam-secretaris zorgt ervoor dat iemand antwoord op
     binnenkomende emails gericht aan het Beveiligingsteam.  Hij zal ontvangst
     bevestigen en de voortgang binnen het Beveiligingsteam bijhouden.  Indien
     nodig zal de Secretaris contact opnemen met leden van het Beveiligingsteam
     om hen een update te bieden over lopende zaken.  Momenteel behandelt de
     Beveiligingsteam-secretaris geen zaken van het Beveiligingsofficierteam.</p>
 
   <ul>
     <li>&a.remko; &lt;<a href="mailto:remko@FreeBSD.org">remko@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
   </ul>
 
   <hr/>
 
   <h3><a name="t-accounts">Accountsteam</a>
     <!-- admins mail aliases intentionally left incomplete -->
     &lt;accounts@&gt;</h3>
 
   <p>Het Accountsteam is verantwoordelijk voor het aanmaken van accounts voor
     nieuwe committers binnen het project.  Op verzoeken voor nieuwe accounts
     zal niet worden gereageerd zonder de passende toestemming van de juiste
     entiteit.</p>
 
   <ul>
     <li>&a.markm; &lt;<a href="mailto:markm@FreeBSD.org">markm@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
     <li>&a.simon; &lt;<a href="mailto:simon@FreeBSD.org">simon@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
     <li>&a.kensmith; &lt;<a href="mailto:kensmith@FreeBSD.org">kensmith@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
     <li>&a.dhw; &lt;<a href="mailto:dhw@FreeBSD.org">dhw@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
   </ul>
 
   <h3><a name="t-backups">Back-upbeheerders</a>
     <!-- admins mail aliases intentionally left incomplete -->
     &lt;backups@&gt;</h3>
 
   <p>De Back-upbeheerders behandelen alle back-ups op het &os;-cluster.</p>
 
   <ul>
     <li>&a.simon; &lt;<a href="mailto:simon@FreeBSD.org">simon@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
     <li>&a.kensmith; &lt;<a href="mailto:kensmith@FreeBSD.org">kensmith@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
     <li>&a.dhw; &lt;<a href="mailto:dhw@FreeBSD.org">dhw@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
   </ul>
 
   <h3><a name="t-bugmeister">Bugmeisters &amp; GNATS Beheerders</a>
     &lt;<a href="mailto:bugmeister@FreeBSD.org">bugmeister@FreeBSD.org</a>&gt;</h3>
 
   <p>De Bugmeisters en GNATS Beheerders zijn zorgen ervoor dat er met de
     beheer-database gewerkt kan worden, dat de aanmeldingen juist zijn
     gecategoriseerd en dat er geen ongeldige aanmeldingen zijn.  Ze zijn ook
     verantwoordelijk voor de probleemrapportagegroep.</p>
 
   <ul>
     <li>&a.eadler; &lt;<a href="mailto:eadler@FreeBSD.org">eadler@FreeBSD.org</a>&lt;</li>
     <li>&a.gavin; &lt;<a href="mailto:gavin@FreeBSD.org">gavin@FreeBSD.org</a>&lt;</li>
     <li>&a.gonzo; &lt;<a href="mailto:gonzo@FreeBSD.org">gonzo@FreeBSD.org</a>&lt;</li>
     <li>&a.linimon; &lt;<a href="mailto:linimon@FreeBSD.org">linimon@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
   </ul>
 
   <h3><a name="t-clusteradm">Clusterbeheerders</a>
     <!-- admins mail aliases intentionally left incomplete -->
     &lt;clusteradm@&gt;</h3>
 
   <p>De Clusterbeheerders zijn de mensen die verantwoordelijk zijn voor het
     beheren van de machines waarvan het project afhankelijk is voor het
     gesynchroniseerd zijn van haar gedistribueerde werk en communicatie.  Het
     zijn vooral de mensen die fysieke toegang tot de servers hebben.  Zaken
     aangaande de infrastructuur van het project of het installeren van nieuwe
     machines dienen aan de clusterbeheerders te worden gericht.</p>
 
   <p/>
   <ul>
     <li>&a.bhaga; &lt;<a href="mailto:bhaga@FreeBSD.org">bhaga@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
     <li>&a.brd; &lt;<a href="mailto:brd@FreeBSD.org">brd@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
     <li>&a.bz; &lt;<a href="mailto:bz@FreeBSD.org">bz@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
     <li>&a.kensmith; &lt;<a href="mailto:kensmith@FreeBSD.org">kensmith@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
     <li>&a.peter; &lt;<a href="mailto:peter@FreeBSD.org">peter@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
     <li>&a.sbruno; &lt;<a href="mailto:sbruno@FreeBSD.org">sbruno@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
     <li>&a.simon; &lt;<a href="mailto:simon@FreeBSD.org">simon@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
   </ul>
 
   <h3><a name="t-pcvs">CVS ports Reservoir Beheerders</a>
     &lt;<a href="mailto:pcvs@FreeBSD.org">pcvs@FreeBSD.org</a>&gt;</h3>
 
   <p>De CVS ports Reservoir Beheerders mogen direct het reservoir wijzigen
     zonder het CVS-gereedschap te gebruiken.  Het is hun verantwoordelijkheid
     om technische problemen die in het reservoir opduiken snel op te lossen.
     De CVS ports Reservoir Beheerders hebben de machtiging om commits
     ongedaan te maken als dit nodig is om een technisch probleem met CVS op te
     lossen.  Verzoeken voor repo-kopiën dienen aan de Reservoir Beheerders
     gericht te worden.</p>
 
   <ul>
     <li>&a.marcus; &lt;<a href="mailto:marcus@FreeBSD.org">marcus@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
     <li>&a.joe; &lt;<a href="mailto:joe@FreeBSD.org">joe@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
     <li>&a.kuriyama; &lt;<a href="mailto:kuriyama@FreeBSD.org">kuriyama@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
     <li>&a.markm; &lt;<a href="mailto:markm@FreeBSD.org">markm@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
     <li>&a.simon; &lt;<a href="mailto:simon@FreeBSD.org">simon@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
   </ul>
 
   <h3><a name="t-ncvs">CVS src Resrevoir Beheerders</a>
     &lt;<a href="mailto:ncvs@FreeBSD.org">ncvs@FreeBSD.org</a>&gt;</h3>
 
   <p>De CVS src Reservoir Beheerders mogen direct het reservoir wijzigen
     zonder het CVS-gereedschap te gebruiken.  Het is hun verantwoordelijkheid
     om technische problemen die in het reservoir opduiken snel op te lossen.
     De CVS src Reservoir Beheerders hebben de machtiging om commits
     ongedaan te maken als dit nodig is om een technisch probleem met CVS op te
     lossen.  Verzoeken voor repo-kopiën dienen aan de Reservoir Beheerders
     gericht te worden.</p>
 
   <ul>
     <li>&a.joe; &lt;<a href="mailto:joe@FreeBSD.org">joe@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
     <li>&a.kuriyama; &lt;<a href="mailto:kuriyama@FreeBSD.org">kuriyama@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
     <li>&a.markm; &lt;<a href="mailto:markm@FreeBSD.org">markm@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
     <li>&a.simon; &lt;<a href="mailto:simon@FreeBSD.org">simon@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
     <li>&a.peter; &lt;<a href="mailto:peter@FreeBSD.org">peter@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
   </ul>
 
   <h3><a name="t-cvsup-master">CVSup Mirror Site Coördinatoren</a>
     &lt;<a href="mailto:cvsup-master@FreeBSD.org">cvsup-master@FreeBSD.org</a>&gt;</h3>
 
   <p>De CVSup Mirror Site Coördinatoren werken samen met alle beheerders
     van de CVSup Mirror Sites om ervoor te zorgen dat ze actuele versies van
     de software distribueren en dat ze de capaciteit hebben om zichzelf bij te
     werken wanneer er grote updates gaande zijn, en om het gemakkelijk te maken
     voor het grote publiek om hun dichtstbijzijnde CVSup-spiegel te vinden.</p>
 
   <ul>
     <li>&a.kuriyama; &lt;<a href="mailto:kuriyama@FreeBSD.org">kuriyama@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
     <li>&a.jdp; &lt;<a href="mailto:jdp@FreeBSD.org">jdp@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
     <li>&a.kensmith; &lt;<a href="mailto:kensmith@FreeBSD.org">kensmith@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
   </ul>
 
   <h3><a name="t-dnsadm">DNS Beheerders</a>
     <!-- admins mail aliases intentionally left incomplete -->
     &lt;dnsadm@&gt;</h3>
 
   <p>De DNS Beheerders zijn verantwoordelijk voor het beheren van DNS en
     aanverwante diensten.</p>
 
   <ul>
     <li>&a.dg; &lt;<a href="mailto:dg@FreeBSD.org">dg@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
     <li>&a.ps; &lt;<a href="mailto:ps@FreeBSD.org">ps@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
     <li>&a.kensmith; &lt;<a href="mailto:kensmith@FreeBSD.org">kensmith@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
     <li>&a.peter; &lt;<a href="mailto:peter@FreeBSD.org">peter@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
   </ul>
 
   <h3><a name="t-mirror-admin">FTP/WWW Mirror Site Coördinatoren</a>
     &lt;<a href="mailto:mirror-admin@FreeBSD.org">mirror-admin@FreeBSD.org</a>&gt;</h3>
 
   <p>De FTP/WWW Mirror Site Coördinatoren werken samen met alle beheerders
     van de FTP/WWW Mirror Sites om ervoor te zorgen dat ze actuele versies van
     de software distribueren en dat ze de capaciteit hebben om zichzelf bij te
     werken wanneer er grote updates gaande zijn, en om het gemakkelijk te maken
     voor het grote publiek om hun dichtstbijzijnde FTP/WWW-spiegel te
     vinden.</p>
 
   <ul>
     <li>&a.kuriyama; &lt;<a href="mailto:kuriyama@FreeBSD.org">kuriyama@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
     <li>&a.kensmith; &lt;<a href="mailto:kensmith@FreeBSD.org">kensmith@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
   </ul>
 
   <h3><a name="t-perforce-admin">Perforce Reservoir Beheerders</a>
     &lt;<a href="mailto:perforce-admin@FreeBSD.org">perforce-admin@FreeBSD.org</a>&gt;</h3>
 
   <p>De Perforce Reservoir Beheerders zijn verantwoordelijk voor het beheer van
     het &os; Perforce broncodereservoir en voor het aanmaken van nieuwe
     perforce-accounts.  Alle verzoeken aangaande nieuwe perforce-accounts voor
     niet-committers dienen aan de perforce-beheerders gericht te worden.</p>
 
   <ul>
     <li>&a.scottl; &lt;<a href="mailto:scottl@FreeBSD.org">scottl@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
     <li>&a.kensmith; &lt;<a href="mailto:kensmith@FreeBSD.org">kensmith@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
     <li>&a.gordon; &lt;<a href="mailto:gordon@FreeBSD.org">gordon@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
     <li>&a.rwatson; &lt;<a href="mailto:rwatson@FreeBSD.org">rwatson@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
     <li>&a.peter; &lt;<a href="mailto:peter@FreeBSD.org">peter@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
     <li>&a.dhw; &lt;<a href="mailto:dhw@FreeBSD.org">dhw@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
   </ul>
 
   <h3><a name="t-postmaster">Postmeesterteam</a>
     &lt;<a href="mailto:postmaster@FreeBSD.org">postmaster@FreeBSD.org</a>&gt;</h3>
 
   <p>Het Postmeesterteam is ervoor verantwoordelijk dat mail correct wordt
     afgeleverd aan het emailadres van de committer, te zorgen dat de
     mailinglijsten werken, en ze dienen maatregelen te nemen tegen mogelijke
     verstoringen van de maildiensten van het project, zoals het hebben van
     trol-, spam- en virusfilters.</p>
 
   <ul>
     <li>&a.jmb; &lt;<a href="mailto:jmb@FreeBSD.org">jmb@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
     <li>&a.brd; &lt;<a href="mailto:brd@FreeBSD.org">brd@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
     <li>&a.flo; &lt;<a href="mailto:flo@FreeBSD.org">flo@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
     <li>&a.sahil; &lt;<a href="mailto:sahil@FreeBSD.org">sahil@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
     <li>&a.dhw; &lt;<a href="mailto:dhw@FreeBSD.org">dhw@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
   </ul>
 
   <h3><a name="t-webmaster">Webmasterteam</a>
     &lt;<a href="mailto:webmaster@FreeBSD.org">webmaster@FreeBSD.org</a>&gt;</h3>
 
   <p>Het Webmasterteam van &os; is verantwoordelijk voor het in de lucht houden
     van de hoofdwebsites van &os;.  Dit omvat webserverconfiguratie,
     CGI-scripts, zoeken in volledige teksten en mailinglijsten.  Alle technische
     dingen die met het web te maken hebben vallen binnen het gebied van het
     Webmasterteam, behalve fouten in de documentatie.</p>
 
   <ul>
     <li>&a.nik; &lt;<a href="mailto:nik@FreeBSD.org">nik@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
     <li>&a.kuriyama; &lt;<a href="mailto:kuriyama@FreeBSD.org">kuriyama@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
     <li>&a.simon; &lt;<a href="mailto:simon@FreeBSD.org">simon@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
     <li>&a.jesusr; &lt;<a href="mailto:jesusr@FreeBSD.org">jesusr@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
     <li>&a.wosch; &lt;<a href="mailto:wosch@FreeBSD.org">wosch@FreeBSD.org</a>&gt;</li>
   </ul>
 
 </body>
 </html>
Index: translations/nl_NL.ISO8859-1/htdocs/art.xml
===================================================================
--- translations/nl_NL.ISO8859-1/htdocs/art.xml	(revision 40366)
+++ translations/nl_NL.ISO8859-1/htdocs/art.xml	(revision 40367)
@@ -1,140 +1,140 @@
 <?xml version="1.0" encoding="iso-8859-1"?>
 <!DOCTYPE html PUBLIC "-//FreeBSD//DTD XHTML 1.0 Transitional-Based Extension//EN"
 "http://www.FreeBSD.org/XML/doc/share/xml/xhtml10-freebsd.dtd" [
 <!ENTITY title "&os; Kunst">
 ]>
 <!--
      Vertaald door: Siebrand Mazeland / Rene Ladan
      %SOURCE%	en_US.ISO8859-1/htdocs/art.xml
-     %SRCID%	39632
+     %SRCID%	39972
 -->
 <html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml">
   <head>
       <title>&title;</title>
 
       <cvs:keyword xmlns:cvs="http://www.FreeBSD.org/XML/CVS">$FreeBSD$</cvs:keyword>
     </head>
 
     <body class="navinclude.about">
 
     <ul>
       <li><a href="#bsd-daemon">BSD Daemon</a></li>
       <li><a href="#powered-by"><q>Powered by &os;</q> Logo's</a></li>
       <li><a href="#adv">Oude advertentiebanners</a></li>
       <li><a href="#use">Grafisch gebruik</a></li>
     </ul>
 
     <p>Deze pagina bevat verschillende &os; <q>illustraties</q>.
       Suggesties voor toevoegingen kunnen gemaild worden aan <a
 	href="mailto:www@FreeBSD.org">www@FreeBSD.org</a>.  Neem notitie
       van het <a href="#use">gebruiksbeleid</a> voor deze illustraties.</p>
 
     <h2 id="bsd-daemon"><a href="&enbase;/copyright/daemon.html">BSD
       Daemon</a></h2>
 
     <table width="100%" border="0">
       <tbody>
 	<tr>
 	  <td align="center" colspan="6"><img src="&enbase;/gifs/daemon-phk.png" alt="BSD
 	      Daemon" width="191" height="208" border="0"/>&nbsp;</td>
 	</tr>
 	<tr>
-	  <td align="center" colspan="6">Gemaakt door by &a.phk;<br/>Bron:
-	    <a href="http://cvsweb.FreeBSD.org/src/share/examples/BSD_daemon/">/usr/share/examples/BSD_daemon/</a>
+	  <td align="center" colspan="6">Gemaakt door &a.phk;<br/>Bron:
+	    <a href="http://svnweb.freebsd.org/base/head/share/examples/BSD_daemon/">/usr/share/examples/BSD_daemon/</a>
 	    op &os; systemen.</td>
 	</tr>
 	<tr>
 	  <td align="center" colspan="3"><a href="&enbase;/gifs/daemon_hammer.jpg"><img
 		src="&enbase;/gifs/daemon_hammer-tn25.jpg" alt="BSD Daemon met een hamer" width="150"
 		height="178" border="0"/></a></td>
 	  <td align="center" colspan="3"><img src="&enbase;/gifs/power.jpg" alt="BSD Daemon als ober"
 	      width="160" height="246" border="0"/></td>
 	</tr>
 	<tr>
 	  <td align="center" colspan="2"><img src="&enbase;/gifs/news.jpg" alt="BSD Daemon als nieuwsredacteur"
 	      width="193" height="144" border="0"/></td>
 	  <td align="center" colspan="2"><img src="&enbase;/gifs/doc.jpg" alt="BSD Daemon leest documentatie"
 	      width="274" height="163" border="0"/></td>
 	  <td align="center" colspan="2"><img src="&enbase;/gifs/releases.jpg" alt="BSD Daemon levert de nieuwste uitgave"
 	      width="259" height="178" border="0"/></td>
 	</tr>
       </tbody>
     </table>
 
     <h2 id="powered-by"><q>Powered by &os;</q> Logo's</h2>
 
     <table width="100%" border="0">
       <tbody>
 	<tr>
 	  <td align="left"><img src="&enbase;/gifs/powerlogo.gif" alt="Powered
 	      by &os; Logo" align="left" border="0"/></td>
 	  <td align="left"><img src="&enbase;/gifs/power-button.gif"
 	      alt="Powered by &os; Logo" align="left"
 	      border="0"/></td>
 	</tr>
 
 	<tr>
 	  <td align="right"><img src="&enbase;/gifs/pbfbsd2.gif" width="171"
 	      alt="Powered by &os; Logo" height="64"
 	      border="0"/></td>
 	  <td align="right"><img src="&enbase;/gifs/powerani.gif" width="171"
 	      alt="Powered by &os; Logo" height="64"/></td>
 	  <td align="right"><img src="&enbase;/gifs/fhp_mini.jpg" width="145"
 	      alt="&os; Hardware Partner Logo" height="50"/></td>
 	</tr>
       </tbody>
     </table>
 
     <p align="center"><img src="&enbase;/gifs/banner1.gif" alt="&os; The
 	Power To Serve Logo" width="446" height="63" border="0"/></p>
     <p align="center"><img src="&enbase;/gifs/banner2.gif" alt="&os; The
 	Power To Serve Logo" width="310" height="63" border="0"/></p>
     <p align="center"><img src="&enbase;/gifs/banner3.gif" alt="&os; The
 	Power To Serve Logo" width="250" height="35" border="0"/></p>
     <p align="center"><img src="&enbase;/gifs/banner4.gif" alt="&os; The
 	Power To Serve Logo" width="225" height="46" border="0"/></p>
 
     <h2 >Oude advertentiebanners</h2>
 
     <table width="100%" border="0">
       <tbody>
 	<tr>
 	  <!-- Wow, the URI scheme is wrong in this image -->
 	  <td align="center"><img src="&enbase;/gifs/freebsd-advert.gif" alt="Adv
 	    Banner1" width="455" height="60" border="0"/></td>
 	  <td align="center"><img src="&enbase;/gifs/freebsd_3.gif" alt="Adv
 	    Banner2" width="306" height="94" border="0"/></td>
 	</tr>
       </tbody>
     </table>
 
     <h2 id="use">Grafisch gebruik</h2>
 
     <p>De bovenstaande <q>Powered by &os;</q> logo's kunnen <a
 	href="&enbase;/gifs/powerlogo.gif">gedownload</a> worden en mogen
       worden weergegeven op persoonlijke en zakelijke webpagina's die
       worden geserveerd door &os; machines.  Voor het gebruik van
       dit logo of de verschijning van de <a
 	href="../en/copyright/daemon.html">BSD Daemons</a> met winstoogmerk
       is toestemming nodig van <a href="mailto:taob@risc.org">Brian
 	Tao</a> (maker van het <q>power</q> logo) en <a
 	href="mailto:mckusick@mckusick.com">Marshall Kirk McKusick</a>
       (houder van het copyright voor de afbeelding van de BSD
       Daemon).</p>
 
     <p>&a.phk;'s afbeelding van de BSD Daemon is uitgebracht onder <q>THE
 	BEER-WARE LICENSE</q>.  Zie de <a
-	href="http://www.freebsd.org/cgi/cvsweb.cgi/~checkout~/src/share/examples/BSD_daemon/README?content-type=text/plain">README</a>
+	href="http://svnweb.freebsd.org/base/head/share/examples/BSD_daemon/README?view=markup">README</a>
       voor meer informatie.</p>
 
     <h2 id="trademark">Handelsmerken</h2>
 
     <p>De <a href="http://www.freebsdfoundation.org">&os; Foundation</a> houdt
       verschillende handelsmerken gerelateerd aan &os; (waaronder het
       handelsmerk voor de term <q>&os;</q> zelf).   Lees voor meer informatie
       over deze handelsmerken de
       <a href="http://www.freebsdfoundation.org/faqs.shtml#Trademark">&os;
 	Trademark Usage Terms and Conditions</a>.</p>
 
   </body>
 </html>
Index: translations/nl_NL.ISO8859-1/htdocs/index.xsl
===================================================================
--- translations/nl_NL.ISO8859-1/htdocs/index.xsl	(revision 40366)
+++ translations/nl_NL.ISO8859-1/htdocs/index.xsl	(revision 40367)
@@ -1,313 +1,337 @@
 <?xml version="1.0" encoding="iso-8859-1"?>
 <!-- Vertaald door: Siebrand Mazeland / Rene Ladan
      %SOURCE%	en_US.ISO8859-1/htdocs/index.xsl
-     %SRCID%	39669
+     %SRCID%	40361
 -->
 <!DOCTYPE xsl:stylesheet PUBLIC "-//FreeBSD//DTD FreeBSD XSLT 1.0 DTD//EN"
 				"http://www.FreeBSD.org/XML/www/share/xml/xslt10-freebsd.dtd" [
 <!ENTITY title "Het &os; Project">
 ]>
 
 <!-- $FreeBSD$ -->
 
 <xsl:stylesheet version="1.0"
   xmlns:xsl="http://www.w3.org/1999/XSL/Transform"
   xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml">
 
   <xsl:import href="http://www.FreeBSD.org/XML/www/lang/share/xml/libcommon.xsl"/>
   <xsl:import href="http://www.FreeBSD.org/XML/www/share/xml/xhtml.xsl"/>
 
   <!-- these params should be externally bound. The values
        here are not used actually -->
   <xsl:param name="advisories.xml" select="'none'"/>
   <xsl:param name="notices.xml" select="'none'"/>
   <xsl:param name="mirrors.xml" select="'none'"/>
   <xsl:param name="news.press.xml-master" select="'none'"/>
   <xsl:param name="news.press.xml" select="'none'"/>
   <xsl:param name="news.project.xml-master" select="'none'"/>
   <xsl:param name="news.project.xml" select="'none'"/>
   <xsl:param name="events.xml-master" select="'none'"/>
   <xsl:param name="events.xml" select="'none'"/>
   <xsl:param name="html.header.script.google" select="'IGNORE'"/>
 
   <xsl:template name="process.content">
 	<div id="frontcontainer">
 	  <div id="frontmain">
 	    <div id="frontfeaturecontainer">
 
 		<div id="frontfeatureleft">
 			<div id="frontfeaturecontent">
 				<h1>
 				  Gebaseerd op BSD &unix;
 				</h1>
 				<p>&os;&reg; is een geavanceerd
 				  besturingssystem voor moderne <a
 				    href="&enbase;/platforms/">platforms</a>
 				  voor servers, desktop, en embedded computers.
 				  De broncode van &os; heeft meer dan dertig
 				  jaar van continue ontwikkeling, verbetering en
 				  optimalisatie doorgemaakt.  Het wordt
 				  ontwikkeld en onderhouden door een <a
 				    href="&enbase;/doc/en_US.ISO8859-1/articles/contributors/staff-committers.html">groot
 				    team van individuen</a>.  &os; biedt
 				  geavanceerd netwerken, indrukwekkende
 				  beveiligingsmogelijkheden en topprestaties en
 				  wordt door sommige van 's werelds <a
 				    href="&enbase;/doc/nl_NL.ISO8859-1/books/handbook/nutshell.html#introduction-nutshell-users">drukste
 				    websites</a> en de meest voorkomende
 				  embedded netwerk- en opslagapparaten
 				  gebruikt.</p>
 				<div id="txtfrontfeaturelink">
 				&raquo;<a href="&base;/about.html" title="Meer weten">Meer weten</a>
 				</div> <!-- TXTFRONTFEATURELINK -->
+
+				<div
+				  style="width:640px; margin: 16px 16px 16px 32px; auto">
+				  <h2>Beveiligingsmelding</h2>
+
+				  <p align="justify">Op zondag 11 september is
+				    er een inbraak gedetecteerd op twee machines
+				    binnen het FreeBSD.org-cluster.  We hebben
+				    geen bewijs gevonden van wijzigingen die een
+ 				    risico vormen voor eindgebruikers.  Lees
+				    alstublieft het <a
+				      href="&enbase;/news/2012-compromise.html">
+				      verslag</a> voor meer details.</p>
+				</div>
 			</div> <!-- FRONTFEATURECONTENT -->
 		</div> <!-- FRONTFEATURELEFT -->
 
 		<div id="frontfeaturemiddle">
 			<div class="frontgetroundbox">
 			  <div class="frontgettop"><div><b style="display: none">.</b></div></div>
 				<div class="frontgetcontent">
 				  <a href="&base;/where.html">Verkrijg &os;</a>
 				</div> <!-- frontgetcontent -->
 			  <div class="frontgetbot"><div><b style="display: none">.</b></div></div>
 			</div> <!-- frontgetroundbox -->
 
 			<div id="frontreleases">
 			  <div id="frontreleasescontent" class="txtshortcuts">
 				  <h2><a href="&enbase;/releases/">NIEUWSTE UITGAVEN</a></h2>
 				  <ul id="frontreleaseslist">
 				    <li>Productie:&nbsp;<a
 				href="&u.rel.announce;">&rel.current;</a>,&nbsp;<a
 				href="&u.rel2.announce;">&rel2.current;</a></li>
 				    <li>Verouderd: <a
 				href="&u.rel3.announce;">&rel3.current;</a></li>
 				    <xsl:if test="'&beta.testing;' != 'IGNORE'">
 					<li>Aanstaand:
 					  <a href="&base;/where.html#helptest">
 					    &betarel.current;-&betarel.vers;</a>
 					</li>
 				    </xsl:if>
 				    <xsl:if test="'&beta2.testing;' != 'IGNORE'">
 					<li>Aanstaand:
 					  <a href="&base;/where.html#helptest">
 					    &betarel2.current;-&betarel2.vers;</a>
 					</li>
 				    </xsl:if>
 				  </ul>
 			  </div> <!-- FRONTRELEASESCONTENT -->
 			</div> <!-- FRONTRELEASES -->
 		</div> <!-- FRONTFEATUREMIDDLE -->
 
 		<div id="frontfeatureright">
 			<h2 class="blockhide">Talen</h2>
 			<div id="languagenav">
 				<ul id="languagenavlist">
 				  <li>
 					<a href="&enbase;/de/" title="Duits">de</a>
 				  </li>
 				  <li>
 					<a href="&enbase;/" title="Engels">en</a>
 				  </li>
 				  <li>
 					<a href="&enbase;/es/" title="Spaans">es</a>
 				  </li>
 				  <li>
 					<a href="&enbase;/fr/" title="Frans">fr</a>
 				  </li>
 				  <li>
 					<a href="&enbase;/hu/" title="Hongaars">hu</a>
 				  </li>
 				  <li>
 					<a href="&enbase;/it/" title="Italiaans">it</a>
 				  </li>
 				  <li>
 					<a href="&enbase;/ja/" title="Japans">ja</a>
 				  </li>
 				  <li>
 					<a href="&enbase;/nl/" title="Nederlands">nl</a>
 				  </li>
 				  <li>
 					<a href="&enbase;/ru/" title="Russisch">ru</a>
 				  </li>
 				  <li class="last-child">
 					<a href="&enbase;/zh_CN/" title="Chinees (Vereenvoudigd)">zh_CN</a>
 				  </li>
 				</ul>
 			</div> <!-- LANGUAGENAV -->
 
 			<div id="mirror">
 			  <form action="&cgibase;/mirror.cgi" method="get">
 				<div>
 				  <h2 class="blockhide"><label for="MIRRORSEL">Mirror</label></h2>
 				  <select id="mirrorsel" name="goto">
 					  <xsl:call-template name="html-index-mirrors-options-list">
 					    <xsl:with-param name="mirrors.xml" select="$mirrors.xml" />
 					  </xsl:call-template>
 				  </select>
 				</div> <!-- unnamed -->
 				<input type="submit" value="Kies" />
 			  </form>
 			</div> <!-- MIRROR -->
 
 			<div id="frontshortcuts">
 			  <div id="frontshortcutscontent" class="txtshortcuts">
 				  <h2>SNELKEUZE</h2>
 				  <ul id="frontshortcutslist">
 					<li>
 					  <a href="&enbase;/community/mailinglists.html" title="Mailinglijsten">Mailinglijsten</a>
 					</li>
 					<li>
 					  <a href="&base;/send-pr.html" title="Rapporteer een bug">Rapporteer een bug</a>
 					</li>
 					<li>
 					  <a href="&enbase;/doc/en_US.ISO8859-1/books/faq/index.html" title="FAQ">FAQ</a>
 					</li>
 					<li>
 					  <a href="&enbase;/doc/nl_NL.ISO8859-1/books/handbook/index.html" title="Handboek">Handboek</a>
 					</li>
 					<li>
 					  <a href="&enbase;/ports/index.html" title="Ports">Ports</a>
 					</li>
 
 				  </ul>
 			  </div> <!-- FRONTSHORTCUTSCONTENT -->
 			</div> <!-- FRONTSHORTCUTS -->
 
 			<div class="frontnewroundbox">
 			  <div class="frontnewtop"><div><b style="display: none">.</b></div></div>
 			    <div class="frontnewcontent">
 			      <a href="&enbase;/projects/newbies.html">Nieuw bij &os;?</a>
 			    </div> <!-- frontnewcontent -->
 			  <div class="frontnewbot"><div><b style="display: none">.</b></div></div>
 			</div> <!-- frontnewroundbox -->
 		</div> <!-- FEATURERIGHT -->
 
 	    </div> <!-- FRONTFEATURECONTAINER -->
 
 	    <br class="clearboth" />
 	    <div id="frontnemscontainer">
 	      <div id="frontnews">
 		<div id="frontnewscontent" class="txtnewsevent">
 			<h2>LAATSTE NIEUWS</h2>
 			<div class="newseventswrap">
 
 			<xsl:call-template name="html-index-news-project-items">
 				<xsl:with-param name="news.project.xml-master" select="$news.project.xml-master" />
 				<xsl:with-param name="news.project.xml" select="$news.project.xml" />
 			</xsl:call-template>
 
 			  <div>
 				<ul class="newseventslist">
 				  <li class="first-child">
 					<a href="&enbase;/news/newsflash.html" title="Meer nieuws">Meer nieuws</a>
 				  </li>
 				  <li class="last-child">
 					<a href="&enbase;/news/news.xml" title="Nieuws RSS feed"><img class="rssimage" src="&enbase;/layout/images/ico_rss.png" width="27" height="12" alt="Nieuws RSS feed" /></a>
 				  </li>
 				</ul>
 			  </div> <!-- unnamed -->
 			</div> <!-- newseventswrap -->
 
 		  </div> <!-- FRONTNEWSCONTENT -->
 		</div> <!-- FRONTNEWS -->
 		<div class="frontseparator"><b style="display: none">.</b></div>
 		<div id="frontevents">
 		   <div id="fronteventscontent" class="txtnewsevent">
 
 			<h2>EVENEMENTEN</h2>
 			<div class="newseventswrap">
 
 			<xsl:call-template name="html-index-events-items">
 				<xsl:with-param name="events.xml-master" select="$events.xml-master" />
 				<xsl:with-param name="events.xml" select="$events.xml" />
 			</xsl:call-template>
 
 			  <div>
 				<ul class="newseventslist">
 				  <li class="only-child">
 					<a href="&enbase;/events/" title="Meer evenementen">Meer evenementen</a>
 				  </li>
 				</ul>
 			  </div> <!-- unnamed -->
 			</div> <!-- newseventswrap -->
 
 		   </div> <!-- FRONTEVENTSCONTENT -->
 		</div> <!-- FRONTEVENTS -->
 		<div class="frontseparator"><b style="display: none">.</b></div>
 		<div id="frontmedia">
 		   <div id="frontmediacontent" class="txtnewsevent">
 
 			<h2>IN DE MEDIA</h2>
 			<div class="newseventswrap">
 
 			<xsl:call-template name="html-index-news-press-items">
 				<xsl:with-param name="news.press.xml-master" select="$news.press.xml-master" />
 				<xsl:with-param name="news.press.xml" select="$news.press.xml" />
 			</xsl:call-template>
 
 			  <div>
 				<ul class="newseventslist">
 				  <li class="only-child">
 					<a href="&enbase;/news/press.html" title="Meer pers">Meer pers</a>
 				  </li>
 				</ul>
 			  </div> <!-- unnamed -->
 			</div> <!-- newseventswrap -->
 
 		   </div> <!-- FRONTMEDIACONTENT -->
 		</div> <!-- FRONTMEDIA -->
 		<div class="frontseparator"><b style="display: none">.</b></div>
 		<div id="frontsecurity">
 		   <div id="frontsecuritycontent" class="txtnewsevent">
 
 			<h2>BEVEILIGING</h2>
 			<div class="newseventswrap">
 
 			<xsl:call-template name="html-index-advisories-items">
 				<xsl:with-param name="advisories.xml" select="$advisories.xml" />
 				<xsl:with-param name="type" select="'advisory'" />
 			</xsl:call-template>
 
 			  <div>
 				<ul class="newseventslist">
 				  <li class="first-child">
 					<a href="&enbase;/security/advisories.html" title="Meer beveiligingsadviezen">Meer</a>
 				  </li>
 				  <li class="last-child">
 					<a href="&enbase;/security/rss.xml" title="Beveiligingsadviezen RSS feed"><img class="rssimage" src="&enbase;/layout/images/ico_rss.png" width="27" height="12" alt="Beveiligingsadviezen RSS feed" /></a>
 				  </li>
 				</ul>
 			  </div> <!-- unnamed -->
 			</div> <!-- newseventswrap -->
 
 			<br />
 			<h2>ERRATA</h2>
 			<div class="newseventswrap">
 
 			<xsl:call-template name="html-index-advisories-items">
 				<xsl:with-param name="advisories.xml" select="$notices.xml" />
 				<xsl:with-param name="type" select="'notice'" />
 			</xsl:call-template>
 
 			  <div>
 			    <ul class="newseventslist">
 			      <li class="first-child">
 				<a href="&enbase;/security/notices.html" title="Meer erratamededelingen">Meer</a>
 			      </li>
 			      <li class="last-child">
 				<a href="&enbase;/security/errata.xml" title="Erratamededelingen RSS feed"><img class="rssimage" src="&enbase;/layout/images/ico_rss.png" width="27" height="12" alt="Erratamededelingen RSS feed"/></a>
 			      </li>
 			    </ul>
 			  </div> <!-- unnamed -->
 			</div> <!-- newseventswrap -->
 
 		   </div> <!-- FRONTSECURITYCONTENT -->
 		</div> <!-- FRONTSECURITY -->
 
 		<br class="clearboth" />
 
 	    </div> <!-- FRONTNEMSCONTAINER -->
 	  </div> <!-- FRONTMAIN -->
 	</div> <!-- FRONTCONTAINER -->
+  </xsl:template>
+
+  <xsl:template name="process.footer">
+	&copyright;
+
+	Het merk &os; is een geregistreerd handelsmerk van de &os; Foundation
+	en wordt gebruikt door The &os; Project met toestemming van <a
+	  href="http://www.freebsdfoundation.org/documents/Guidelines.shtml">The
+	  &os; Foundation</a>.
+	<a href="&base;/mailto.html" title="&header2.word.contact;">&header2.word.contact;</a>
   </xsl:template>
 </xsl:stylesheet>
Index: translations/nl_NL.ISO8859-1/htdocs/where.xml
===================================================================
--- translations/nl_NL.ISO8859-1/htdocs/where.xml	(revision 40366)
+++ translations/nl_NL.ISO8859-1/htdocs/where.xml	(revision 40367)
@@ -1,250 +1,246 @@
 <?xml version="1.0" encoding="iso-8859-1"?>
 <!DOCTYPE html PUBLIC "-//FreeBSD//DTD XHTML 1.0 Transitional-Based Extension//EN"
 "http://www.FreeBSD.org/XML/doc/share/xml/xhtml10-freebsd.dtd" [
 <!ENTITY title "&os; verkrijgen">
 <!ENTITY url.rel "ftp://ftp.FreeBSD.org/pub/FreeBSD/releases">
 ]>
 <!-- Vertaald door: Siebrand Mazeland / Rene Ladan
      %SOURCE%	en_US.ISO8859-1/htdocs/where.xml
-     %SRCID%	39920
+     %SRCID%	40278
 -->
 <html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml">
   <head>
       <title>&title;</title>
 
       <cvs:keyword xmlns:cvs="http://www.FreeBSD.org/XML/CVS">$FreeBSD$</cvs:keyword>
     </head>
 
     <body class="navinclude.download">
 
     <a name="releases"></a>
 
     <h2><a href="&enbase;/releases/index.html">Uitgave-informatie</a></h2>
 
     <p>Gedetailleerde beschrijvingen van uitgaven uit het verleden,
       heden en de toekomst.  Kijk eerst hier om te bepalen wat de meest
       recente versie van &os; is.</p>
 
     <a name="install"></a>
 
     <h2><a href="&enbase;/doc/nl_NL.ISO8859-1/books/handbook/install.html">&os; installeren</a></h2>
 
     <p>Er zijn vele opties voor het installeren van &os;, waaronder
       installatie van CD-ROM, DVD, floppy disk, een MS-DOS&reg;
       partitie, magnetische tape, anonieme FTP en NFS.  Lees de
       <a href="&enbase;/doc/nl_NL.ISO8859-1/books/handbook/install.html">installatiegids</a>
       alvorens de hele &os;-distributie te downloaden.</p>
 
     <a name="distribution"></a>
 
     <h2>&os; kopen</h2>
 
     <p>&os; is op een CD-ROM of DVD te koop bij <a
 	href="http://www.freebsdmall.com/">&os; Mall</a> of
       een van de andere <a
 	href="&enbase;/doc/nl_NL.ISO8859-1/books/handbook/mirrors.html">CD-ROM
 	en DVD verkopers</a>.</p>
 
     <a name="download"></a>
 
     <h2>&os; downloaden</h2>
 
     <p>Als u &os; via FTP of HTTP wilt downloaden, bekijk dan de lijst met <a
 	href="&enbase;/doc/nl_NL.ISO8859-1/books/handbook/mirrors-ftp.html"><strong>spiegelsites</strong></a>
-      in het handboek om te zien of er een site is die dichterbij u is. Als
-      alternatief kunt u &os; via het BitTorrent-protocol downloaden.  De
-      <q>.torrent</q>-bestanden kunnen van de <a
-	href="http://torrents.FreeBSD.org8080/">&os; BitTorrent Tracker</a>
-      gedownload worden.</p>
+      in het handboek om te zien of er een site is die dichterbij u is.</p>
 
     <table class="tblbasic">
       <thead>
 	<tr style="text-align: center;">
 	  <td colspan="2">Versie &amp; platform</td>
 	  <td>Distributie</td>
 	  <td title="ISO9660 CD-beeld"><a href="&enbase;/doc/nl_NL.ISO8859-1/books/handbook/install-diff-media.html#INSTALL-CDROM">ISO</a></td>
 	  <td>Uitgave<br/>notities</td>
 	  <td>Hardware<br/>notities</td>
 	  <td>Installatie<br/>notities</td>
 	  <td>Errata</td>
 	</tr>
       </thead>
       <tbody>
 	<tr>
 	  <td colspan="2">&os; &rel.current;-RELEASE</td>
 	  <td colspan="2"></td>
 	  <td rowspan="7"><a href="&enbase;/releases/&rel.current;R/relnotes.html">[Bekijk]</a></td>
 	  <td rowspan="7"><a href="&enbase;/releases/&rel.current;R/hardware.html">[Bekijk]</a></td>
 	  <td rowspan="7"><a href="&enbase;/releases/&rel.current;R/installation.html">[Bekijk]</a></td>
 	  <td rowspan="7"><a href="&enbase;/releases/&rel.current;R/errata.html">[Bekijk]</a></td>
 	</tr>
 	<tr>
 	  <td></td>
 	  <td>amd64</td>
 	  <td><a href="&url.rel;/amd64/amd64/&rel.current;-RELEASE">[Distributie]</a></td>
 	  <td><a href="&url.rel;/amd64/amd64/ISO-IMAGES/&rel.current;/">[ISO]</a></td>
 	</tr>
 	<tr>
 	  <td></td>
 	  <td>i386</td>
 	  <td><a href="&url.rel;/i386/i386/&rel.current;-RELEASE">[Distributie]</a></td>
 	  <td><a href="&url.rel;/i386/i386/ISO-IMAGES/&rel.current;/">[ISO]</a></td>
 	</tr>
 	<tr>
 	  <td></td>
 	  <td>ia64</td>
 	  <td><a href="&url.rel;/ia64/ia64/&rel.current;-RELEASE">[Distributie]</a></td>
 	  <td><a href="&url.rel;/ia64/ia64/ISO-IMAGES/&rel.current;/">[ISO]</a></td>
 	</tr>
 	<tr>
 	  <td></td>
 	  <td>powerpc</td>
 	  <td><a href="&url.rel;/powerpc/powerpc/&rel.current;-RELEASE">[Distributie]</a></td>
 	  <td><a href="&url.rel;/powerpc/powerpc/ISO-IMAGES/&rel.current;/">[ISO]</a></td>
 	</tr>
 	<tr>
 	  <td></td>
 	  <td>powerpc64</td>
 	  <td><a href="&url.rel;/powerpc/powerpc64/&rel.current;-RELEASE">[Distributie]</a></td>
 	  <td><a href="&url.rel;/powerpc/powerpc64/ISO-IMAGES/&rel.current;/">[ISO]</a></td>
 	</tr>
 	<tr>
 	  <td></td>
 	  <td>sparc64</td>
 	  <td><a href="&url.rel;/sparc64/sparc64/&rel.current;-RELEASE">[Distributie]</a></td>
 	  <td><a href="&url.rel;/sparc64/sparc64/ISO-IMAGES/&rel.current;/">[ISO]</a></td>
 	</tr>
 	<tr>
 	  <td colspan="2">&os; &rel2.current;-RELEASE</td>
 	  <td colspan="2"></td>
 	  <td rowspan="5"><a href="&enbase;/releases/&rel2.current;R/relnotes.html">[Bekijk]</a></td>
 	  <td rowspan="5"><a href="&enbase;/releases/&rel2.current;R/hardware.html">[Bekijk]</a></td>
 	  <td rowspan="5"><a href="&enbase;/doc/nl_NL.ISO8859-1/books/handbook/install.html">[Bekijk]</a></td>
 	  <td rowspan="5"><a href="&enbase;/releases/&rel2.current;R/errata.html">[Bekijk]</a></td>
 	</tr>
 	<tr>
 	  <td></td>
 	  <td>amd64</td>
 	  <td><a href="&url.rel;/amd64/&rel2.current;-RELEASE">[Distributie]</a></td>
 	  <td><a href="&url.rel;/amd64/ISO-IMAGES/&rel2.current;/">[ISO]</a></td>
 	</tr>
 	<tr>
 	  <td></td>
 	  <td>i386</td>
 	  <td><a href="&url.rel;/i386/&rel2.current;-RELEASE">[Distributie]</a></td>
 	  <td><a href="&url.rel;/i386/ISO-IMAGES/&rel2.current;/">[ISO]</a></td>
 	</tr>
 	<tr>
 	  <td></td>
 	  <td>pc98</td>
 	  <td><a href="&url.rel;/pc98/&rel2.current;-RELEASE">[Distributie]</a></td>
 	  <td><a href="&url.rel;/pc98/ISO-IMAGES/&rel2.current;/">[ISO]</a></td>
 	</tr>
 	<tr>
 	  <td></td>
 	  <td>sparc64</td>
 	  <td><a href="&url.rel;/sparc64/&rel2.current;-RELEASE">[Distributie]</a></td>
 	  <td><a href="&url.rel;/sparc64/ISO-IMAGES/&rel2.current;/">[ISO]</a></td>
 	</tr>
 	<tr>
 	  <td colspan="2">&os; &rel3.current;-RELEASE</td>
 	  <td colspan="2"></td>
 	  <td rowspan="7"><a href="&enbase;/releases/&rel3.current;R/relnotes.html">[Bekijk]</a></td>
 	  <td rowspan="7"><a href="&enbase;/releases/&rel3.current;R/hardware.html">[Bekijk]</a></td>
 	  <td rowspan="7"><a href="&enbase;/doc/nl_NL.ISO8859-1/books/handbook/install.html">[Bekijk]</a></td>
 	  <td rowspan="7"><a href="&enbase;/releases/&rel3.current;R/errata.html">[Bekijk]</a></td>
 	</tr>
 	<tr>
 	  <td></td>
 	  <td>amd64</td>
 	  <!--<td><a href="&url.rel;/amd64/&rel3.current;-RELEASE">[Distributie]</a></td>-->
 	  <td colspan="2" align="right"><a href="&url.rel;/am64/ISO-IMAGES/&rel3.current;/">[ISO]</a></td>
 	</tr>
 	<tr>
 	  <td></td>
 	  <td>i386</td>
 	  <!--<td><a href="&url.rel;/i386/&rel3.current;-RELEASE">[Distributie]</a></td>-->
 	  <td colspan="2" align="right"><a href="&url.rel;/i386/ISO-IMAGES/&rel3.current;/">[ISO]</a></td>
 	</tr>
 	<tr>
 	  <td></td>
 	  <td>pc98</td>
 	  <!--<td><a href="&url.rel;/pc98/&rel3.current;-RELEASE">[Distributie]</a></td>-->
 	  <td colspan="2" align="right"><a href="&url.rel;/pc98/ISO-IMAGES/&rel3.current;/">[ISO]</a></td>
 	</tr>
 	<tr>
 	  <td></td>
 	  <td>sparc64</td>
 	  <!--<td><a href="&url.rel;/sparc64/&rel3.current;-RELEASE">[Distributie]</a></td>-->
 	  <td colspan="2" align="right"><a href="&url.rel;/sparc64/ISO-IMAGES/&rel3.current;/">[ISO]</a></td>
 	</tr>
       </tbody>
     </table>
 
     <p><em>Opmerking:</em> Bij twijfel over welk platform of welke
       architectuur te gebruiken, is waarschijnlijk <em>i386</em> van
       toepassing voor oudere computers en <em>amd64</em> van toepassing voor
       nieuwere computers.</p>
 
     &beta.desc;
 
     <p>Als u geïnteresseerd bent in een volledig experimentele
       <strong>snapshot</strong> uitgave van &os;-CURRENT (alias
       &rel.head;-CURRENT), alleen gericht op ontwikkelaars en testers
       met een sterk hart, kijk dan op de pagina <a
 	href="&enbase;/snapshots/">&os; Snapshot-uitgaven</a>.  Kijk voor
       meer informatie over vroegere, huidige en toekomstige uitgaven in
       het algemeen op de <a
 	href="&enbase;/releases/index.html">uitgave-informatiepagina</a>.</p>
 
     <a name="derived"></a>
     <h2>Distributies van &os;-afgeleide besturingssystemen</h2>
 
     <p>&os; wordt wijdverbreid gebruikt als een bouwsteen voor andere
       commerciële en open-source besturingssystemen.  De onderstaande
       projecten worden wijdverbreid gebruikt en zijn van bijzondere
       interesse voor &os;-gebruikers.</p>
 
     <ul>
       <li><p><a href="http://www.freenas.org">FreeNAS</a> is een open-source
 	platform gebaseerd op &os; en ondersteunt het delen tussen Windows,
 	Apple, en UNIX-achtige systemen.</p></li>
 
       <li><p><a href="http://www.pcbsd.org">PC-BSD</a> is een afgeleide
 	van &os; met een grafische installer en indrukwekkende
 	programma's voor het bureaublad en is gericht op het gebruiksgemak
 	voor de gewone computergebruiker.</p></li>
 
       <li><p><a href="http://www.pfsense.org">pfSense</a> is een gratis,
 	open-source distributie van &os; aangepast voor gebruik als een firewall
 	en router.</p></li>
     </ul>
 
     <a name="apps"></a>
 
     <h2>Applicaties en hulpsoftware</h2>
 
     <h3>De Portscollectie</h3>
 
     <p>De &os; Portscollectie is een diverse collectie met
       hulpprogramma's en applicaties die zijn geport naar &os;.</p>
 
     <ul>
       <li><a href="ftp://ftp.FreeBSD.org/pub/FreeBSD/ports/">&os;
 	  Portscollectie</a></li>
 
       <li><a href="&enbase;/ports/index.html">Webinterface voor de Portscollectie</a></li>
 
       <li><a href="http://www.freshports.org/">FreshPorts - een meer
 	uitgebreide webinterface voor de Portscollectie</a></li>
     </ul>
 
     <p>Voor informatie over hoe <em>u uw</em> favoriete stuk software
       kunt bijdragen aan de Portscollectie, zie het <em><a
 	href="&enbase;/doc/en_US.ISO8859-1/books/porters-handbook/index.html">Handboek
 	voor ontwikkelaars</a></em> en het artikel <em><a
 	href="&enbase;/doc/nl_NL.ISO8859-1/articles/contributing/index.html">Bijdragen
 	aan &os;</a></em>.</p>
 
   </body>
 </html>
Index: translations/nl_NL.ISO8859-1/share/xml/header.l10n.ent
===================================================================
--- translations/nl_NL.ISO8859-1/share/xml/header.l10n.ent	(revision 40366)
+++ translations/nl_NL.ISO8859-1/share/xml/header.l10n.ent	(revision 40367)
@@ -1,111 +1,123 @@
 <?xml version="1.0" encoding="iso-8859-1"?>
 
 <!-- $FreeBSD$
      %SOURCE%	share/xml/header.ent
-     %SRCID%	39675
+     %SRCID%	40361
  -->
 
 <!-- FreeBSD HTML Header Entiteiten -->
 <!-- PUBLIC "-//FreeBSD//ENTITIES HTML FreeBSD Header Entities//EN" -->
 
 <!-- Afbeeldingen -->
 <!ENTITY i.daemon '<img xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml" src="&enbase;/gifs/daemon.gif" alt="" align="left" width="80" height="76">'>
 <!ENTITY i.new '<img xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml" src="&enbase;/gifs/new.gif" alt="[Nieuw!]" width="28" height="11">'>
 
 <!-- Componenten die de standaard headers en footers definieren. -->
 <!-- Overschrijf deze in de proloog indien nodig                 -->
 <!-- <em>voordat</em> dit bestand wordt ge-included.             -->
 <!ENTITY copyright '<span xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml"><a href="&enbase;/search/index-site.html">Sitemap</a> |
   <a href="&enbase;/copyright/">Wettelijke mededelingen</a> | &copy; 1995&ndash;2012 Het FreeBSD Project.
   Alle rechten voorbehouden.</span>'>
 <!ENTITY email 'freebsd-questions'>
 <!ENTITY author '<a href="&base;/index.html">beginpagina</a> &nbsp; | &nbsp; <a href="&base;/mailto.html">contact</a> &nbsp; | &nbsp; <a href="&enbase;/copyright/index.html">legaal</a> &nbsp; | &nbsp; &copyright;'>
 <!ENTITY date ''>
 <!ENTITY home '<a href="&base;/index.html"><img src"&enbase;/gifs/home.gif"
   alt="&os; homepage" border="0" align="right" width="101" height="33"></a>'>
 <!ENTITY stylesheet '&enbase;/layout/css/fixed.css?20060509'>
 <!ENTITY stylesheetlarge '&enbase;/layout/css/fixed_large.css'>
 <!ENTITY nav ''>
 
 <!ENTITY header2.word.search 'Zoeken'>
 <!ENTITY header2.word.donate 'Doneer'>
 <!ENTITY header2.word.contact 'Contact'>
 
+<!ENTITY header2.donatebutton '
+  <div xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml" class="frontdonateroundbox">
+    <div class="frontdonatetop"><div><b style="display: none;">.</b></div></div>
+      <div class="frontdonatecontent">
+	<a
+	  href="http://www.FreeBSDFoundation.org/donate/">Doneer aan &os;</a>
+      </div>
+    <div class="frontdonatebot"><div><b style="display: none;">.</b></div></div>
+  </div>
+'>
+
 <!ENTITY header2.topnav '
   <div xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml" id="menu">
     <ul class="first">
       <li><a href="&base;/">Begin</a></li>
     </ul>
     <ul>
       <li><a href="&base;/about.html">Over</a>
 	<ul>
 	  <li><a href="&enbase;/projects/newbies.html">Introductie</a></li>
 	  <li><a href="&base;/features.html">Mogelijkheden</a></li>
 	  <li><a href="&enbase;/advocacy/">Voorspraak</a></li>
 	  <li><a href="&enbase;/marketing/">Marketing</a></li>
+	  <li><a href="&base;/privacy.html">Privacybeleid</a></li>
 	</ul>
       </li>
     </ul>
     <ul>
       <li><a href="&base;/where.html">Verkrijg FreeBSD</a>
 	<ul>
 	  <li><a href="&enbase;/releases/">Uitgave-informatie</a></li>
 	  <li><a href="&enbase;/releng/">Uitgave-ontwikkeling</a></li>
 	</ul>
       </li>
     </ul>
     <ul>
       <li><a href="&base;/docs.html">Documentatie</a>
 	<ul>
 	  <li><a href="&enbase;/doc/en_US.ISO8859-1/books/faq/">FAQ</a></li>
 	  <li><a href="&enbase;/doc/nl_NL.ISO8859-1/books/handbook/">Handboek</a></li>
 	  <li><a href="&enbase;/doc/en_US.ISO8859-1/books/porters-handbook">Porters Handboek</a></li>
 	  <li><a href="&enbase;/doc/en_US.ISO8859-1/books/developers-handbook">Ontwikkelaars Handboek</a></li>
 	  <li><a href="&cgibase;/cgi/man.cgi">Handleiding-pagina&apos;s</a></li>
 	</ul>
       </li>
     </ul>
     <ul>
       <li><a href="&base;/community.html">Gemeenschap</a>
 	<ul>
 	  <li><a href="&enbase;/community/mailinglists.html">Mailinglijsten</a></li>
 	  <li><a href="http://forums.freebsd.org">Fora</a></li>
 	  <li><a href="&base;/usergroups.html">Gebruikers-groepen</a></li>
 	  <li><a href="&enbase;/events/events.html">Evenementen</a></li>
 	</ul>
       </li>
     </ul>
     <ul>
       <li><a href="&enbase;/projects/index.html">Ontwikkelaars</a>
 	<ul>
 	  <li><a href="http://wiki.FreeBSD.org/IdeasPage">Projectideëen</a></li>
 	  <li><a href="http://svnweb.FreeBSD.org">SVN Reservoir</a></li>
-	  <li><a href="http://cvsweb.FreeBSD.org">CVS Reservoir</a></li>
 	  <li><a href="http://p4web.FreeBSD.org">Perforce Reservoir</a></li>
 	</ul>
       </li>
     </ul>
     <ul>
       <li><a href="&base;/support.html">Ondersteuning</a>
 	<ul>
 	  <li><a href="&enbase;/commercial/commercial.html">Verkopers</a></li>
 	  <li><a href="http://security.FreeBSD.org/">Beveiligings-informatie</a></li>
 	  <li><a href="&cgibase;/cgi/query-pr-summary.cgi">Foutrapporten</a></li>
 	  <li><a href="&base;/send-pr.html">Verstuur een foutrapport</a></li>
 	</ul>
       </li>
     </ul>
     <ul>
       <li><a href="http://www.freebsdfoundation.org">Foundation</a>
 	<ul>
-	  <li><a href="http://www.freebsdfoundation.org/donate/">Doneer</a></li>
+	  <li><a href="http://www.freebsdfoundation.org/donate/">Geldelijke donaties</a></li>
+	  <li><a href="&enbase;/donations/">Hardware-donaties</a></li>
 	</ul>
       </li>
     </ul>
   </div> <!-- MENU -->
 '>
 
 <!-- macro voor het webbuild artikel -->
 <!ENTITY webbuild '
 <p xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml">Dit document beschrijft hoe de &os; webpagina&qout;s met de hand vanuit
    het CVS reservoir te bouwen en actueel te houden.</p>'>
Index: translations/nl_NL.ISO8859-1/share/xml/mailing-lists.ent
===================================================================
--- translations/nl_NL.ISO8859-1/share/xml/mailing-lists.ent	(revision 40366)
+++ translations/nl_NL.ISO8859-1/share/xml/mailing-lists.ent	(revision 40367)
@@ -1,596 +1,604 @@
 <!--
     Namen van FreeBSD mailinglijsten en gerelateerde software.
 
     $FreeBSD$
     Vertaald door: Siebrand Mazeland / Rene Ladan
 
     %SOURCE%	en_US.ISO8859-1/share/xml/mailing-lists.ent
-    %SRCID%	39651
+    %SRCID%	40164
 -->
 
 <!ENTITY a.mailman.listinfo "http://lists.FreeBSD.org/mailman/listinfo">
 <!ENTITY a.mailman.lists "<ulink url='&a.mailman.listinfo;'>&os; nlijstserver</ulink>">
 <!ENTITY a.mailman.lists.link "<ulink url='&a.mailman.listinfo;'>&a.mailman.listinfo;</ulink>">
 
 <!ENTITY a.acpi.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-acpi">
 <!ENTITY a.acpi "<ulink url='&a.acpi.url;'>&os; ACPI mailinglijst</ulink>">
 <!ENTITY a.acpi.name "<ulink url='&a.acpi.url;'>freebsd-acpi</ulink>">
 
 <!ENTITY a.advocacy.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-advocacy">
 <!ENTITY a.advocacy "<ulink url='&a.advocacy.url;'>&os; steun mailinglijst</ulink>">
 <!ENTITY a.advocacy.name "<ulink url='&a.advocacy.url;'>freebsd-advocacy</ulink>">
 
 <!ENTITY a.afs.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-afs">
 <!ENTITY a.afs "<ulink url='&a.afs.url;'>&os; AFS porting mailinglijst</ulink>">
 <!ENTITY a.afs.name "<ulink url='&a.afs.url;'>freebsd-afs</ulink>">
 
 <!ENTITY a.aic7xxx.url "&a.mailman.listinfo;/aic7xxx">
 <!ENTITY a.aic7xxx "<ulink url='&a.aic7xxx.url;'>&os; Adaptec AIC7xxx discussies mailinglijst</ulink>">
 <!ENTITY a.aic7xxx.name "<ulink url='&a.aic7xxx.url;'>freebsd-aic7xxx</ulink>">
 
 <!ENTITY a.amd64.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-amd64">
 <!ENTITY a.amd64 "<ulink url='&a.amd64.url;'>&os; porten naar AMD64 systemen</ulink>">
 <!ENTITY a.amd64.name "<ulink url='&a.amd64.url;'>freebsd-amd64</ulink>">
 
 <!ENTITY a.announce.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-announce">
 <!ENTITY a.announce "<ulink url='&a.announce.url;'>&os; aankondigingen mailinglijst</ulink>">
 <!ENTITY a.announce.name "<ulink url='&a.announce.url;'>freebsd-announce</ulink>">
 
 <!ENTITY a.apache.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-apache">
 <!ENTITY a.apache "<ulink url='&a.apache.url;'>&os; Apache mailinglijst</ulink>">
 <!ENTITY a.apache.name "<ulink url='&a.apache.url;'>freebsd-apache</ulink>">
 
 <!ENTITY a.arch.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-arch">
 <!ENTITY a.arch "<ulink url='&a.arch.url;'>&os; architectuur en ontwerp mailinglijst</ulink>">
 <!ENTITY a.arch.name "<ulink url='&a.arch.url;'>freebsd-arch</ulink>">
 
 <!ENTITY a.arm.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-arm">
 <!ENTITY a.arm "<ulink url='&a.arm.url;'>&os; ARM porting mailinglijst</ulink>">
 <!ENTITY a.arm.name "<ulink url='&a.arm.url;'>freebsd-arm</ulink>">
 
 <!ENTITY a.atm.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-atm">
 <!ENTITY a.atm "<ulink url='&a.atm.url;'>&os; ATM netwerken mailinglijst</ulink>">
 <!ENTITY a.atm.name "<ulink url='&a.atm.url;'>freebsd-atm</ulink>">
 
 <!ENTITY a.bluetooth.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-bluetooth">
 <!ENTITY a.bluetooth "<ulink url='&a.bluetooth.url;'>&os; Bluetooth mailinglijst</ulink>">
 <!ENTITY a.bluetooth.name "<ulink url='&a.bluetooth.url;'>freebsd-bluetooth</ulink>">
 
 <!ENTITY a.bugbusters.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-bugbusters">
 <!ENTITY a.bugbusters "<ulink url='&a.bugbusters.url;'>&os; bugbusters mailinglijst</ulink>">
 <!ENTITY a.bugbusters.name "<ulink url='&a.bugbusters.url;'>freebsd-bugbusters</ulink>">
 
 <!ENTITY a.bugs.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-bugs">
 <!ENTITY a.bugs "<ulink url='&a.bugs.url;'>&os; problem reports mailinglijst</ulink>">
 <!ENTITY a.bugs.name "<ulink url='&a.bugs.url;'>freebsd-bugs</ulink>">
 
 <!ENTITY a.chat.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-chat">
 <!ENTITY a.chat "<ulink url='&a.chat.url;'>&os; babbel mailinglijst</ulink>">
 <!ENTITY a.chat.name "<ulink url='&a.chat.url;'>freebsd-chat</ulink>">
 
 <!ENTITY a.chromium.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-chromium">
 <!ENTITY a.chromium "<ulink url='&a.chromium.url;'>&os; specifieke Chromium problemen>">
 <!ENTITY a.chromium.name "<ulink url='&a.chromium.url;'>freebsd-chromium</ulink>">
 
 <!ENTITY a.cluster.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-cluster">
 <!ENTITY a.cluster "<ulink url='&a.cluster.url;'>&os; clustering mailinglijst</ulink>">
 <!ENTITY a.cluster.name "<ulink url='&a.cluster.url;'>freebsd-cluster</ulink>">
 
 <!ENTITY a.committers "&os; committer's mailinglijst">
 <!ENTITY a.committers.name "cvs-committers">
 
 <!ENTITY a.core "&os; core team">
 <!ENTITY a.core.name "freebsd-core">
 
 <!ENTITY a.current.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-current">
 <!ENTITY a.current "<ulink url='&a.current.url;'>&os.current; mailinglijst</ulink>">
 <!ENTITY a.current.name "<ulink url='&a.current.url;'>freebsd-current</ulink>">
 
 <!ENTITY a.ctm-announce.url "&a.mailman.listinfo;/ctm-announce">
 <!ENTITY a.ctm-announce "<ulink url='&a.ctm-announce.url;'>CTM aankondigingen</ulink>">
 <!ENTITY a.ctm-announce.name "<ulink url='&a.ctm-announce.url;'>ctm-announce</ulink>">
 
 <!ENTITY a.ctm-cvs-cur.url "&a.mailman.listinfo;/ctm-cvs-cur">
 <!ENTITY a.ctm-cvs-cur "<ulink url='&a.ctm-cvs-cur.url;'>CTM distributie van CVS bestanden</ulink>">
 <!ENTITY a.ctm-cvs-cur.name "<ulink url='&a.ctm-cvs-cur.url;'>ctm-cvs-cur</ulink>">
 
 <!ENTITY a.ctm-src-4.url "&a.mailman.listinfo;/ctm-src-4">
 <!ENTITY a.ctm-src-4 "<ulink url='&a.ctm-src-4.url;'>CTM 4-STABLE src tak distributie mailinglijst</ulink>">
 <!ENTITY a.ctm-src-4.name "<ulink url='&a.ctm-src-4.url;'>ctm-src-4</ulink>">
 
 <!ENTITY a.ctm-src-5.url "&a.mailman.listinfo;/ctm-src-5">
 <!ENTITY a.ctm-src-5 "<ulink url='&a.ctm-src-5.url;'>CTM 5-STABLE src tak distributie mailinglijst</ulink>">
 <!ENTITY a.ctm-src-5.name "<ulink url='&a.ctm-src-5.url;'>ctm-src-5</ulink>">
 
 <!ENTITY a.ctm-src-6.url "&a.mailman.listinfo;/ctm-src-6">
 <!ENTITY a.ctm-src-6 "<ulink url='&a.ctm-src-6.url;'>CTM 6-STABLE src tak distributie mailinglist</ulink>">
 <!ENTITY a.ctm-src-6.name "<ulink url='&a.ctm-src-6.url;'>ctm-src-6</ulink>">
 
 <!ENTITY a.ctm-src-7.url "&a.mailman.listinfo;/ctm-src-7">
 <!ENTITY a.ctm-src-7 "<ulink url='&a.ctm-src-7.url;'>CTM 7-STABLE src tak distributie mailinglist</ulink>">
 <!ENTITY a.ctm-src-7.name "<ulink url='&a.ctm-src-7.url;'>ctm-src-7</ulink>">
 
 <!ENTITY a.ctm-src-8.url "&a.mailman.listinfo;/ctm-src-8">
 <!ENTITY a.ctm-src-8 "<ulink url='&a.ctm-src-8.url;'>CTM 8-STABLE src tak distributie mailinglist</ulink>">
 <!ENTITY a.ctm-src-8.name "<ulink url='&a.ctm-src-8.url;'>ctm-src-8</ulink>">
 
 <!ENTITY a.ctm-src-9.url "&a.mailman.listinfo;/ctm-src-9">
 <!ENTITY a.ctm-src-9 "<ulink url='&a.ctm-src-9.url;'>CTM 9-STABLE src tak distributie mailinglist</ulink>">
 <!ENTITY a.ctm-src-9.name "<ulink url='&a.ctm-src-9.url;'>ctm-src-9</ulink>">
 
 <!ENTITY a.ctm-src-cur.url "&a.mailman.listinfo;/ctm-src-cur">
 <!ENTITY a.ctm-src-cur "<ulink url='&a.ctm-src-cur.url;'>CTM -CURRENT src tak distributie mailinglijst</ulink>">
 <!ENTITY a.ctm-src-cur.name "<ulink url='&a.ctm-src-cur.url;'>ctm-src-cur</ulink>">
 
 <!ENTITY a.ctm-users.url "&a.mailman.listinfo;/ctm-users">
 <!ENTITY a.ctm-users "<ulink url='&a.ctm-users.url;'>CTM gebruikersdiscussie mailinglijst</ulink>">
 <!ENTITY a.ctm-users.name "<ulink url='&a.ctm-users.url;'>ctm-users</ulink>">
 
 <!ENTITY a.cvsall.url "&a.mailman.listinfo;/cvs-all">
 <!ENTITY a.cvsall "<ulink url='&a.cvsall.url;'>&os; CVS commitberichten mailinglijst</ulink>">
 <!ENTITY a.cvsall.name "<ulink url='&a.cvsall.url;'>cvs-all</ulink>">
 
 <!ENTITY a.cvs-doc.url "&a.mailman.listinfo;/cvs-doc">
 <!ENTITY a.cvs-doc "<ulink url='&a.cvs-doc.url;'>&os; CVS doc commitlijst</ulink>">
 <!ENTITY a.cvs-doc.name "<ulink url='&a.cvs-doc.url;'>cvs-doc</ulink>">
 
 <!ENTITY a.cvs-ports.url "&a.mailman.listinfo;/cvs-ports">
 <!ENTITY a.cvs-ports "<ulink url='&a.cvs-ports.url;'>&os; CVS ports commitlijst</ulink>">
 <!ENTITY a.cvs-ports.name "<ulink url='&a.cvs-ports.url;'>cvs-ports</ulink>">
 
 <!ENTITY a.cvs-projects.url "&a.mailman.listinfo;/cvs-projects">
 <!ENTITY a.cvs-projects "<ulink url='&a.cvs-projects.url;'>&os; CVS projecten commitlijst</ulink>">
 <!ENTITY a.cvs-projects.name "<ulink url='&a.cvs-projects.url;'>cvs-projects</ulink>">
 
 <!ENTITY a.cvs-src.url "&a.mailman.listinfo;/cvs-src">
 <!ENTITY a.cvs-src "<ulink url='&a.cvs-src.url;'>&os; CVS src commitlijst</ulink>">
 <!ENTITY a.cvs-src.name "<ulink url='&a.cvs-src.url;'>cvs-src</ulink>">
 
 <!ENTITY a.cvsweb.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-cvsweb">
 <!ENTITY a.cvsweb "<ulink url='&a.cvsweb.url;'>&os; CVSweb beheer mailinglijst</ulink>">
 <!ENTITY a.cvsweb.name "<ulink url='&a.cvsweb.url;'>freebsd-cvsweb</ulink>">
 
 <!ENTITY a.database.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-database">
 <!ENTITY a.database "<ulink url='&a.database.url;'>&os; gebaseerde Databases mailinglijst</ulink>">
 <!ENTITY a.database.name "<ulink url='&a.database.url;'>freebsd-database</ulink>">
 
 <!ENTITY a.desktop.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-desktop">
 <!ENTITY a.desktop "<ulink url='&a.desktop.url;'>&os; gebruiken op en verbeteren voor bureaubladen</ulink>">
 <!ENTITY a.desktop.name "<ulink url='&a.desktop.url;'>freebsd-desktop</ulink>">
 
 <!ENTITY a.developers "&os; developers mailinglijst">
 <!ENTITY a.developers.name "freebsd-developers">
 
 <!ENTITY a.doc.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-doc">
 <!ENTITY a.doc "<ulink url='&a.doc.url;'>&os; documentatieproject mailinglijst</ulink>">
 <!ENTITY a.doc.name "<ulink url='&a.doc.url;'>freebsd-doc</ulink>">
 
 <!ENTITY a.doc-committers "&os; doc/ committers mailinglijst">
 <!ENTITY a.doc-committers.name "doc-committers">
 
 <!ENTITY a.doc-developers "&os; doc/ ontwikkelaars mailinglijst">
 <!ENTITY a.doc-developers.name "doc-developers">
 
 <!ENTITY a.drivers.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-drivers">
 <!ENTITY a.drivers "<ulink url='&a.drivers.url;'>Apparaatstuurprogramma's schrijven voor &os;</ulink>">
 <!ENTITY a.drivers.name "<ulink url='&a.drivers.url;'>freebsd-drivers</ulink>">
 
 <!ENTITY a.eclipse.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-eclipse">
 <!ENTITY a.eclipse "<ulink url='&a.eclipse.url;'>&os; gebruikers van Eclipse IDE, hulpprogramma's, clientapplicaties en ports</ulink>">
 <!ENTITY a.eclipse.name "<ulink url='&a.eclipse.url;'>freebsd-eclipse</ulink>">
 
 <!ENTITY a.embedded.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-embedded">
 <!ENTITY a.embedded "<ulink url='&a.embedded.url;'>&os;-embedded mailinglijst</ulink>">
 <!ENTITY a.embedded.name "<ulink url='&a.embedded.url;'>freebsd-embedded</ulink>">
 
 <!ENTITY a.emulation.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-emulation">
 <!ENTITY a.emulation "<ulink url='&a.emulation.url;'>&os;-emulatie mailinglijst</ulink>">
 <!ENTITY a.emulation.name "<ulink url='&a.emulation.url;'>freebsd-emulation</ulink>">
 
 <!ENTITY a.eol.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-eol">
 <!ENTITY a.eol "<ulink url='&a.eol.url;'>&os;-eol mailinglijst</ulink>">
 <!ENTITY a.eol.name "<ulink url='&a.eol.url;'>freebsd-eol</ulink>">
 
 <!ENTITY a.firewire.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-firewire">
 <!ENTITY a.firewire "<ulink url='&a.firewire.url;'>&os; FireWire (IEEE 1394) discussion mailinglijst</ulink>">
 <!ENTITY a.firewire.name "<ulink url='&a.firewire.url;'>freebsd-firewire</ulink>">
 
 <!ENTITY a.fs.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-fs">
 <!ENTITY a.fs "<ulink url='&a.fs.url;'>&os; bestandssysteem project mailinglijst</ulink>">
 <!ENTITY a.fs.name "<ulink url='&a.fs.url;'>freebsd-fs</ulink>">
 
 <!ENTITY a.gecko.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-gecko">
 <!ENTITY a.gecko "<ulink url='&a.gecko.url;'>&os; gecko mailinglijst</ulink>">
 <!ENTITY a.gecko.name "<ulink url='&a.gecko.url;'>freebsd-gecko</ulink>">
 
 <!ENTITY a.geom.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-geom">
 <!ENTITY a.geom "<ulink url='&a.geom.url;'>&os; GEOM mailinglijst</ulink>">
 <!ENTITY a.geom.name "<ulink url='&a.geom.url;'>freebsd-geom</ulink>">
 
 <!ENTITY a.gnome.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-gnome">
 <!ENTITY a.gnome "<ulink url='&a.gnome.url;'>&os; GNOME and GNOME applications mailinglijst</ulink>">
 <!ENTITY a.gnome.name "<ulink url='&a.gnome.url;'>freebsd-gnome</ulink>">
 
 <!ENTITY a.hackers.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-hackers">
 <!ENTITY a.hackers "<ulink url='&a.hackers.url;'>&os; technische discussie mailinglijst</ulink>">
 <!ENTITY a.hackers.name "<ulink url='&a.hackers.url;'>freebsd-hackers</ulink>">
 
 <!ENTITY a.hardware.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-hardware">
 <!ENTITY a.hardware "<ulink url='&a.hardware.url;'>&os; hardware and apparatuur mailinglijst</ulink>">
 <!ENTITY a.hardware.name "<ulink url='&a.hardware.url;'>freebsd-hardware</ulink>">
 
 <!ENTITY a.hubs.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-hubs">
 <!ENTITY a.hubs "<ulink url='&a.hubs.url;'>&os; mirror sites mailinglijsts</ulink>">
 <!ENTITY a.hubs.name "<ulink url='&a.hubs.url;'>freebsd-hubs</ulink>">
 
 <!ENTITY a.i18n.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-i18n">
 <!ENTITY a.i18n "<ulink url='&a.i18n.url;'>&os; internationalisatie mailinglijst</ulink>">
 <!ENTITY a.i18n.name "<ulink url='&a.i18n.url;'>freebsd-i18n</ulink>">
 
 <!ENTITY a.i386.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-i386">
 <!ENTITY a.i386 "<ulink url='&a.i386.url;'>&os; i386-specifieke onderwerpen mailinglijst</ulink>">
 <!ENTITY a.i386.name "<ulink url='&a.i386.url;'>freebsd-i386</ulink>">
 
 <!ENTITY a.ia32.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-ia32">
 <!ENTITY a.ia32 "<ulink url='&a.ia32.url;'>&os; IA32 porting mailinglijst</ulink>">
 <!ENTITY a.ia32.name "<ulink url='&a.ia32.url;'>freebsd-ia32</ulink>">
 
 <!ENTITY a.ia64.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-ia64">
 <!ENTITY a.ia64 "<ulink url='&a.ia64.url;'>&os; IA64 porting mailinglijst</ulink>">
 <!ENTITY a.ia64.name "<ulink url='&a.ia64.url;'>freebsd-ia64</ulink>">
 
+<!ENTITY a.infiniband.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-infiniband">
+<!ENTITY a.infiniband "<ulink url='&a.infiniband.url;'>Infiniband op &os;</ulink>">
+<!ENTITY a.infiniband.name "<ulink url='&a.infiniband.url;'>freebsd-infiniband</ulink>">
+
 <!ENTITY a.ipfw.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-ipfw">
 <!ENTITY a.ipfw "<ulink url='&a.ipfw.url;'>&os; IPFW code mailinglijst</ulink>">
 <!ENTITY a.ipfw.name "<ulink url='&a.ipfw.url;'>freebsd-ipfw</ulink>">
 
 <!ENTITY a.isdn.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-isdn">
 <!ENTITY a.isdn "<ulink url='&a.isdn.url;'>&os; ISDN mailinglijst</ulink>">
 <!ENTITY a.isdn.name "<ulink url='&a.isdn.url;'>freebsd-isdn</ulink>">
 
 <!ENTITY a.isp.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-isp">
 <!ENTITY a.isp "<ulink url='&a.isp.url;'>&os; Internet service provider mailinglijst</ulink>">
 <!ENTITY a.isp.name "<ulink url='&a.isp.url;'>freebsd-isp</ulink>">
 
 <!ENTITY a.jail.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-jail">
 <!ENTITY a.jail "<ulink url='&a.jail.url;'>&os; jails mailinglijst</ulink>">
 <!ENTITY a.jail.name "<ulink url='&a.jail.url;'>freebsd-jail</ulink>">
 
 <!ENTITY a.java.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-java">
 <!ENTITY a.java "<ulink url='&a.java.url;'>&os; Java Language mailinglijst</ulink>">
 <!ENTITY a.java.name "<ulink url='&a.java.url;'>freebsd-java</ulink>">
 
 <!ENTITY a.jobs.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-jobs">
 <!ENTITY a.jobs "<ulink url='&a.jobs.url;'>&os; gerelateerd werk mailinglijst</ulink>">
 <!ENTITY a.jobs.name "<ulink url='&a.jobs.url;'>freebsd-jobs</ulink>">
 
 <!ENTITY a.kde.url "https://mail.kde.org/mailman/listinfo/kde-freebsd">
 <!ENTITY a.kde "<ulink url='&a.kde.url;'>&os; KDE/Qt en KDE applicaties mailinglijst</ulink>">
 <!ENTITY a.kde.name "<ulink url='&a.kde.url;'>freebsd-kde</ulink>">
 
 <!ENTITY a.lfs.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-lfs">
 <!ENTITY a.lfs "<ulink url='&a.lfs.url;'>&os; LFS porting mailinglijst</ulink>">
 <!ENTITY a.lfs.name "<ulink url='&a.lfs.url;'>freebsd-lfs</ulink>">
 
 <!ENTITY a.mips.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-mips">
 <!ENTITY a.mips "<ulink url='&a.mips.url;'>&os; MIPS porting mailinglijst</ulink>">
 <!ENTITY a.mips.name "<ulink url='&a.mips.url;'>freebsd-mips</ulink>">
 
 <!ENTITY a.mirror-announce.url "&a.mailman.listinfo;/mirror-announce">
 <!ENTITY a.mirror-announce "<ulink url='&a.mirror-announce.url;'>&os; mirrorsite beheerders</ulink>">
 <!ENTITY a.mirror-announce.name "<ulink url='&a.mirror-announce.url;'>mirror-announce</ulink>">
 
 <!ENTITY a.mobile.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-mobile">
 <!ENTITY a.mobile "<ulink url='&a.mobile.url;'>&os; laptop computer mailinglijst</ulink>">
 <!ENTITY a.mobile.name "<ulink url='&a.mobile.url;'>freebsd-mobile</ulink>">
 
 <!ENTITY a.mono.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-mono">
 <!ENTITY a.mono "<ulink url='&a.mono.url;'>Mono en C# applicaties op &os;</ulink>">
 <!ENTITY a.mono.name "<ulink url='&a.mono.url;'>freebsd-mono</ulink>">
 
 <!ENTITY a.mozilla.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-mozilla">
 <!ENTITY a.mozilla "<ulink url='&a.mozilla.url;'>&os; port van de Mozilla browser mailinglijst</ulink>">
 <!ENTITY a.mozilla.name "<ulink url='&a.mozilla.url;'>freebsd-mozilla</ulink>">
 
 <!ENTITY a.multimedia.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-multimedia">
 <!ENTITY a.multimedia "<ulink url='&a.multimedia.url;'>&os; multimedia mailinglijst</ulink>">
 <!ENTITY a.multimedia.name "<ulink url='&a.multimedia.url;'>freebsd-multimedia</ulink>">
 
 <!ENTITY a.net.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-net">
 <!ENTITY a.net "<ulink url='&a.net.url;'>&os; netwerken mailinglijst</ulink>">
 <!ENTITY a.net.name "<ulink url='&a.net.url;'>freebsd-net</ulink>">
 
 <!ENTITY a.newbies.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-newbies">
 <!ENTITY a.newbies "<ulink url='&a.newbies.url;'>&os; nieuwe gebruikers mailinglijst</ulink>">
 <!ENTITY a.newbies.name "<ulink url='&a.newbies.url;'>freebsd-newbies</ulink>">
 
 <!ENTITY a.newbus.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-new-bus">
 <!ENTITY a.newbus "<ulink url='&a.newbus.url;'>&os; new-bus mailinglijst</ulink>">
 <!ENTITY a.newbus.name "<ulink url='&a.newbus.url;'>freebsd-new-bus</ulink>">
 
 <!ENTITY a.numerics.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-numerics">
 <!ENTITY a.numerics "<ulink url='&a.numerics.url;'>Discussies over implementaties van hoge kwaliteit van functies in libm</ulink>">
 <!ENTITY a.numerics.name "<ulink url='&a.numerics.url;'>freebsd-numerics</ulink>">
 
 <!ENTITY a.office.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-office">
 <!ENTITY a.office "<ulink url='&a.office.url;'>Kantoortoepassingen op &os;</ulink>">
 <!ENTITY a.office.name "<ulink url='&a.office.url;'>freebsd-office</ulink>">
 
 <!ENTITY a.performance.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-performance">
 <!ENTITY a.performance "<ulink url='&a.performance.url;'>&os; prestaties mailinglijst</ulink>">
 <!ENTITY a.performance.name "<ulink url='&a.performance.url;'>freebsd-performance</ulink>">
 
 <!ENTITY a.perl.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-perl">
 <!ENTITY a.perl "<ulink url='&a.perl.url;'>&os; Perl mailinglijst</ulink>">
 <!ENTITY a.perl.name "<ulink url='&a.perl.url;'>freebsd-perl</ulink>">
 
 <!ENTITY a.pf.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-pf">
 <!ENTITY a.pf "<ulink url='&a.pf.url;'>&os; pakketfilter mailinglijst</ulink>">
 <!ENTITY a.pf.name "<ulink url='&a.pf.url;'>freebsd-pf</ulink>">
 
 <!ENTITY a.platforms.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-platforms">
 <!ENTITY a.platforms "<ulink url='&a.platforms.url;'>&os; niet-Intel platformen porting mailinglijst</ulink>">
 <!ENTITY a.platforms.name "<ulink url='&a.platforms.url;'>freebsd-platforms</ulink>">
 
 <!ENTITY a.ports.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-ports">
 <!ENTITY a.ports "<ulink url='&a.ports.url;'>&os; ports mailinglijst</ulink>">
 <!ENTITY a.ports.name "<ulink url='&a.ports.url;'>freebsd-ports</ulink>">
 
 <!ENTITY a.ports-announce.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-ports-announce">
 <!ENTITY a.ports-announce "<ulink url='&a.ports-announce.url;'>&os; ports announce mailinglijst</ulink>">
 <!ENTITY a.ports-announce.name "<ulink url='&a.ports-announce.url;'>freebsd-ports-announce</ulink>">
 
 <!ENTITY a.ports-bugs.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-ports-bugs">
 <!ENTITY a.ports-bugs "<ulink url='&a.ports-bugs.url;'>&os; ports bugs mailinglijst</ulink>">
 <!ENTITY a.ports-bugs.name "<ulink url='&a.ports-bugs.url;'>freebsd-ports-bugs</ulink>">
 
 <!ENTITY a.ports-committers "&os; ports/ committer mailinglijst">
 <!ENTITY a.ports-committers.name "ports-committers">
 
 <!ENTITY a.ports-developers "&os; ports/ developers mailinglijst">
 <!ENTITY a.ports-developers.name "ports-developers">
 
 <!ENTITY a.ppc.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-ppc">
 <!ENTITY a.ppc "<ulink url='&a.ppc.url;'>&os; PowerPC porting mailinglijst</ulink>">
 <!ENTITY a.ppc.name "<ulink url='&a.ppc.url;'>freebsd-ppc</ulink>">
 
 <!ENTITY a.proliant.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-proliant">
 <!ENTITY a.proliant "<ulink url='&a.proliant.url;'>Technische discussie over &os; op HP ProLiant serverplatforms</ulink>">
 <!ENTITY a.proliant.name "<ulink url='&a.proliant.url;'>freebsd-proliant</ulink>">
 
 <!ENTITY a.python.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-python">
 <!ENTITY a.python "<ulink url='&a.python.url;'>&os; Python mailinglijst</ulink>">
 <!ENTITY a.python.name "<ulink url='&a.python.url;'>freebsd-python</ulink>">
 
 <!ENTITY a.questions.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-questions">
 <!ENTITY a.questions "<ulink url='&a.questions.url;'>&os; algemene vragen mailinglijst</ulink>">
 <!ENTITY a.questions.name "<ulink url='&a.questions.url;'>freebsd-questions</ulink>">
 
 <!ENTITY a.rc.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-rc">
 <!ENTITY a.rc "<ulink url='&a.rc.url;'>&os; boot script system mailinglijst</ulink>">
 <!ENTITY a.rc.name "<ulink url='&a.rc.url;'>freebsd-rc</ulink>">
 
 <!ENTITY a.realtime.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-realtime">
 <!ENTITY a.realtime "<ulink url='&a.realtime.url;'>&os; realtime extensions mailinglijst</ulink>">
 <!ENTITY a.realtime.name "<ulink url='&a.realtime.url;'>freebsd-realtime</ulink>">
 
 <!ENTITY a.ruby.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-ruby">
 <!ENTITY a.ruby "<ulink url='&a.ruby.url;'>&os; Ruby mailinglijst</ulink>">
 <!ENTITY a.ruby.name "<ulink url='&a.ruby.url;'>freebsd-ruby</ulink>">
 
 <!ENTITY a.scsi.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-scsi">
 <!ENTITY a.scsi "<ulink url='&a.scsi.url;'>&os; SCSI subsysteem mailinglijst</ulink>">
 <!ENTITY a.scsi.name "<ulink url='&a.scsi.url;'>freebsd-scsi</ulink>">
 
 <!ENTITY a.security.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-security">
 <!ENTITY a.security "<ulink url='&a.security.url;'>&os; beveiliging mailinglijst</ulink>">
 <!ENTITY a.security.name "<ulink url='&a.security.url;'>freebsd-security</ulink>">
 
 <!ENTITY a.security-notifications.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-security-notifications">
 <!ENTITY a.security-notifications "<ulink url='&a.security-notifications.url;'>&os; beveiligingswaarschuwingen mailinglijst</ulink>">
 <!ENTITY a.security-notifications.name "<ulink url='&a.security-notifications.url;'>freebsd-security-notifications</ulink>">
 
 <!ENTITY a.small.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-small">
 <!ENTITY a.small "<ulink url='&a.small.url;'>&os;-small mailinglijst</ulink>">
 <!ENTITY a.small.name "<ulink url='&a.small.url;'>freebsd-small</ulink>">
 
 <!ENTITY a.sparc.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-sparc64">
 <!ENTITY a.sparc "<ulink url='&a.sparc.url;'>&os; SPARC porting mailinglijst</ulink>">
 <!ENTITY a.sparc.name "<ulink url='&a.sparc.url;'>freebsd-sparc64</ulink>">
 
 <!ENTITY a.src-committers "&os; src/ committer mailinglijst">
 <!ENTITY a.src-committers.name "freebsd-src-committers">
 
 <!ENTITY a.src-developers "&os; src/ ontwikkelaars mailinglijst">
 <!ENTITY a.src-developers.name "freebsd-src-developers">
 
 <!ENTITY a.stable.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-stable">
 <!ENTITY a.stable "<ulink url='&a.stable.url;'>&os.stable; mailinglijst</ulink>">
 <!ENTITY a.stable.name "<ulink url='&a.stable.url;'>freebsd-stable</ulink>">
 
 <!ENTITY a.standards.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-standards">
 <!ENTITY a.standards "<ulink url='&a.standards.url;'>&os; C99 en POSIX compliance mailinglijst</ulink>">
 <!ENTITY a.standards.name "<ulink url='&a.standards.url;'>freebsd-standards</ulink>">
 
 <!ENTITY a.sun4v.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-sun4v">
 <!ENTITY a.sun4v "<ulink url='&a.sun4v.url;'>&os; sun4v porting mailinglijst</ulink>">
 <!ENTITY a.sun4v.name "<ulink url='&a.sun4v.url;'>freebsd-sun4v</ulink>">
 
 <!ENTITY a.svn-doc-all.url "&a.mailman.listinfo;/svn-doc-all">
 <!ENTITY a.svn-doc-all "<ulink url='&a.svn-doc-all.url;'>SVN-commitberichten voor de gehele doc-structuur (behalve voor <quote>user</quote>, <quote>projects</quote> en <quote>translations</quote>)</ulink>">
 <!ENTITY a.svn-doc-all.name "<ulink url='&a.svn-doc-all.url;'>svn-doc-all</ulink>">
 
 <!ENTITY a.svn-doc-head.url "&a.mailman.listinfo;/svn-doc-head">
 <!ENTITY a.svn-doc-head "<ulink url='&a.svn-doc-head.url;'>SVN-commitberichten voor de doc-structuur voor head</ulink>">
 <!ENTITY a.svn-doc-head.name "<ulink url='&a.svn-doc-head.url;'>svn-doc-head</ulink>">
 
 <!ENTITY a.svn-doc-projects.url "&a.mailman.listinfo;/svn-doc-projects">
 <!ENTITY a.svn-doc-projects "<ulink url='&a.svn-doc-projects.url;'>SVN-commitberichten voor de doc-<quote>projects</quote>-structuur</ulink>">
 <!ENTITY a.svn-doc-projects.name "<ulink url='&a.svn-doc-projects.url;'>svn-doc-projects</ulink>">
 
 <!ENTITY a.svn-doc-svnadmin.url "&a.mailman.listinfo;/svn-doc-svnadmin">
 <!ENTITY a.svn-doc-svnadmin "<ulink url='&a.svn-doc-svnadmin.url;'>SVN-commitberichten voor de administratie/configuratie van de doc-structuur</ulink>">
 <!ENTITY a.svn-doc-svnadmin.name "<ulink url='&a.svn-doc-svnadmin.url;'>svn-doc-svnadmin</ulink>">
 
 <!ENTITY a.svn-ports-all.url "&a.mailman.listinfo;/svn-ports-all">
 <!ENTITY a.svn-ports-all "<ulink url='&a.svn-ports-all.url;'>SVN-commitberichten voor de gehele ports-structuur</ulink>">
 <!ENTITY a.svn-ports-all.name "<ulink url='&a.svn-ports-all.url;'>svn-ports-all</ulink>">
 
 <!ENTITY a.svn-ports-head.url "&a.mailman.listinfo;/svn-ports-head">
 <!ENTITY a.svn-ports-head "<ulink url='&a.svn-ports-head.url;'>SVN-commitberichten voor de ports-structuur voor head</ulink>">
 <!ENTITY a.svn-ports-head.name "<ulink url='&a.svn-ports-head.url;'>svn-ports-head</ulink>">
 
 <!ENTITY a.svn-ports-svnadmin.url "&a.mailman.listinfo;/svn-ports-svnadmin">
 <!ENTITY a.svn-ports-svnadmin "<ulink url='&a.svn-ports-svnadmin.url;'>SVN-commitberichten voor de administratie/configuratie van de ports-structuur</ulink>">
 <!ENTITY a.svn-ports-svnadmin.name "<ulink url='&a.svn-ports-svnadmin.url;'>svn-ports-svnadmin</ulink>">
 
 <!ENTITY a.svn-src-all.url "&a.mailman.listinfo;/svn-src-all">
 <!ENTITY a.svn-src-all "<ulink url='&a.svn-src-all.url;'>SVN-commitberichten voor de gehele src-structuur (behalve voor <quote>user</quote> en <quote>projects</quote>)</ulink>">
 <!ENTITY a.svn-src-all.name "<ulink url='&a.svn-src-all.url;'>svn-src-all</ulink>">
 
 <!ENTITY a.svn-src-head.url "&a.mailman.listinfo;/svn-src-head">
 <!ENTITY a.svn-src-head "<ulink url='&a.svn-src-head.url;'>SVN-commitberichten voor de src-structuur voor head/-current</ulink>">
 <!ENTITY a.svn-src-head.name "<ulink url='&a.svn-src-head.url;'>svn-src-head</ulink>">
 
 <!ENTITY a.svn-src-projects.url "&a.mailman.listinfo;/svn-src-projects">
 <!ENTITY a.svn-src-projects "<ulink url='&a.svn-src-projects.url;'>SVN-commitberichten voor de src-<quote>projects</quote>-structuur</ulink>">
 <!ENTITY a.svn-src-projects.name "<ulink url='&a.svn-src-projects.url;'>svn-src-projects</ulink>">
 
 <!ENTITY a.svn-src-release.url "&a.mailman.listinfo;/svn-src-release">
 <!ENTITY a.svn-src-release "<ulink url='&a.svn-src-release.url;'>SVN-commitberichten voor de uitgaven in de src-structuur</ulink>">
 <!ENTITY a.svn-src-release.name "<ulink url='&a.svn-src-release.url;'>svn-src-release</ulink>">
 
 <!ENTITY a.svn-src-releng.url "&a.mailman.listinfo;/svn-src-releng">
 <!ENTITY a.svn-src-releng "<ulink url='&a.svn-src-releng.url;'>SVN-commitberichten voor de uitgave-&nbsp;/ beveiligingscommits naar de src-structuur</ulink>">
 <!ENTITY a.svn-src-releng.name "<ulink url='&a.svn-src-releng.url;'>svn-src-releng</ulink>">
 
 <!ENTITY a.svn-src-stable.url "&a.mailman.listinfo;/svn-src-stable">
 <!ENTITY a.svn-src-stable "<ulink url='&a.svn-src-stable.url;'>SVN-commitberichten voor alle -stable-takken van de src-structuur</ulink>">
 <!ENTITY a.svn-src-stable.name "<ulink url='&a.svn-src-stable.url;'>svn-src-stable</ulink>">
 
 <!ENTITY a.svn-src-stable-6.url "&a.mailman.listinfo;/svn-src-stable-6">
 <!ENTITY a.svn-src-stable-6 "<ulink url='&a.svn-src-stable-6.url;'>SVN-commitberichten voor alleen de 6-stable-src-structuur</ulink>">
 <!ENTITY a.svn-src-stable-6.name "<ulink url='&a.svn-src-stable-6.url;'>svn-src-stable-6</ulink>">
 
 <!ENTITY a.svn-src-stable-7.url "&a.mailman.listinfo;/svn-src-stable-7">
 <!ENTITY a.svn-src-stable-7 "<ulink url='&a.svn-src-stable-7.url;'>SVN-commitberichten voor alleen de 7-stable-src-structuur</ulink>">
 <!ENTITY a.svn-src-stable-7.name "<ulink url='&a.svn-src-stable-7.url;'>svn-src-stable-7</ulink>">
 
 <!ENTITY a.svn-src-stable-8.url "&a.mailman.listinfo;/svn-src-stable-8">
 <!ENTITY a.svn-src-stable-8 "<ulink url='&a.svn-src-stable-8.url;'>SVN-commitberichten voor alleen de 8-stable-src-structuur</ulink>">
 <!ENTITY a.svn-src-stable-8.name "<ulink url='&a.svn-src-stable-8.url;'>svn-src-stable-8</ulink>">
 
 <!ENTITY a.svn-src-stable-9.url "&a.mailman.listinfo;/svn-src-stable-9">
 <!ENTITY a.svn-src-stable-9 "<ulink url='&a.svn-src-stable-9.url;'>SVN-commitberichten voor alleen de 9-stable-src-structuur</ulink>">
 <!ENTITY a.svn-src-stable-9.name "<ulink url='&a.svn-src-stable-9.url;'>svn-src-stable-9</ulink>">
 
 <!ENTITY a.svn-src-stable-other.url "&a.mailman.listinfo;/svn-src-stable-other">
 <!ENTITY a.svn-src-stable-other "<ulink url='&a.svn-src-stable-other.url;'>SVN-commitberichten van de oude stable-src-structuren</ulink>">
 <!ENTITY a.svn-src-stable-other.name "<ulink url='&a.svn-src-stable-other.url;'>svn-src-stable-other</ulink>">
 
 <!ENTITY a.svn-src-svnadmin.url "&a.mailman.listinfo;/svn-src-svnadmin">
 <!ENTITY a.svn-src-svnadmin "<ulink url='&a.svn-src-svnadmin.url;'>SVN-commitberichten voor de administratie/configuratie van de src-structuur</ulink>">
 <!ENTITY a.svn-src-svnadmin.name "<ulink url='&a.svn-src-svnadmin.url;'>svn-src-svnadmin</ulink>">
 
 <!ENTITY a.svn-src-user.url "&a.mailman.listinfo;/svn-src-user">
 <!ENTITY a.svn-src-user "<ulink url='&a.svn-src-user.url;'>SVN-commitberichten voor de experimentele <quote>user</quote>-src-structuur</ulink>">
 <!ENTITY a.svn-src-user.name "<ulink url='&a.svn-src-user.url;'>svn-src-user</ulink>">
 
 <!ENTITY a.svn-src-vendor.url "&a.mailman.listinfo;/svn-src-vendor">
 <!ENTITY a.svn-src-vendor "<ulink url='&a.svn-src-vendor.url;'>SVN-commitberichten voor de structuur van het verkoperswerkgebied</ulink>">
 <!ENTITY a.svn-src-vendor.name "<ulink url='&a.svn-src-vendor.url;'>svn-src-vendor</ulink>">
 
 <!ENTITY a.sysinstall.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-sysinstall">
 <!ENTITY a.sysinstall "<ulink url='&a.sysinstall.url;'>Sysinstall-ontwikkeling mailinglijst</ulink>">
 <!ENTITY a.sysinstall.name "<ulink url='&a.sysinstall.url;'>freebsd-sysinstall</ulink>">
+
+<!ENTITY a.tcltk.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-tcltk">
+<!ENTITY a.tcltk "<ulink url='&a.tcltk.url;'>&os;-specifieke discussies over Tcl/Tk</ulink>">
+<!ENTITY a.tcltk.name "<ulink url='&a.tcltk.url;'>freebsd-tcltk</ulink>">
 
 <!ENTITY a.test.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-test">
 <!ENTITY a.test "<ulink url='&a.test.url;'>&os; test mailinglijst</ulink>">
 <!ENTITY a.test.name "<ulink url='&a.test.url;'>freebsd-test</ulink>">
 
 <!ENTITY a.threads.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-threads">
 <!ENTITY a.threads "<ulink url='&a.threads.url;'>&os; threads mailinglijst</ulink>">
 <!ENTITY a.threads.name "<ulink url='&a.threads.url;'>freebsd-threads</ulink>">
 
 <!ENTITY a.tilera.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-tilera">
 <!ENTITY a.tilera "<ulink url='&a.tilera.url;'>Mailinglijst over het porteren van &os; naar de Tilera CPU-familie</ulink>">
 <!ENTITY a.tilera.name "<ulink url='&a.tilera.url;'>freebsd-tilera</ulink>">
 
 <!ENTITY a.tokenring.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-tokenring">
 <!ENTITY a.tokenring "<ulink url='&a.tokenring.url;'>&os; tokenring mailinglijst</ulink>">
 <!ENTITY a.tokenring.name "<ulink url='&a.tokenring.url;'>freebsd-tokenring</ulink>">
 
 <!ENTITY a.toolchain.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-toolchain">
 <!ENTITY a.toolchain "<ulink url='&a.toolchain.url;'>&os; geïntegreerde toolchain mailinglijst</ulink>">
 <!ENTITY a.toolchain.name "<ulink url='&a.toolchain.url;'>freebsd-toolchain</ulink>">
 
 <!ENTITY a.usb.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-usb">
 <!ENTITY a.usb "<ulink url='&a.usb.url;'>&os; USB mailinglijst</ulink>">
 <!ENTITY a.usb.name "<ulink url='&a.usb.url;'>freebsd-usb</ulink>">
 
 <!ENTITY a.usergroups.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-user-groups">
 <!ENTITY a.usergroups "<ulink url='&a.usergroups.url;'>&os; gebruikersgroep coördinatie mailinglijst</ulink>">
 <!ENTITY a.usergroups.name "<ulink url='&a.usergroups.url;'>freebsd-user-groups</ulink>">
 
 <!ENTITY a.vendors.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-vendors">
 <!ENTITY a.vendors "<ulink url='&a.vendors.url;'>&os; wederverkopers pre-release coördinatie mailinglijst</ulink>">
 <!ENTITY a.vendors.name "<ulink url='&a.vendors.url;'>freebsd-vendors</ulink>">
 
 <!ENTITY a.virtualization.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-virtualization">
 <!ENTITY a.virtualization "<ulink url='&a.virtualization.url;'>Discussies over verscheidene virtualizatietechnieken ondersteund door &os;</ulink>">
 <!ENTITY a.virtualization.name "<ulink url='&a.virtualization.url;'>freebsd-virtualization</ulink>">
 
 <!ENTITY a.vuxml.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-vuxml">
 <!ENTITY a.vuxml "<ulink url='&a.vuxml.url;'>Discussies over de VuXML infrastructuur</ulink>">
 <!ENTITY a.vuxml.name "<ulink url='&a.vuxml.url;'>freebsd-vuxml</ulink>">
 
 <!ENTITY a.wip-status.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-wip-status">
 <!ENTITY a.wip-status "<ulink url='&a.wip-status.url;'>&os; Werk-In-Uitvoering Status</ulink>">
 <!ENTITY a.wip-status.name "<ulink url='&a.wip-status.url;'>freebsd-wip-status</ulink>">
 
 <!ENTITY a.wireless.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-wireless">
 <!ENTITY a.wireless "<ulink url='&a.www.wireless;'>Discussies over de ontwikkeling van de 802.11-stack, gereedschappen en stuurprogramma's</ulink>">
 <!ENTITY a.wireless.name "<ulink url='&a.wireless.url;'>freebsd-wireless</ulink>">
 
 <!ENTITY a.www.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-www">
 <!ENTITY a.www "<ulink url='&a.www.url;'>&os; Webmaster mailinglijst</ulink>">
 <!ENTITY a.www.name "<ulink url='&a.www.url;'>freebsd-www</ulink>">
 
 <!ENTITY a.x11.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-x11">
 <!ENTITY a.x11 "<ulink url='&a.x11.url;'>&os; X11 mailinglijst</ulink>">
 <!ENTITY a.x11.name "<ulink url='&a.x11.url;'>freebsd-x11</ulink>">
 
 <!ENTITY a.xen.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-xen">
 <!ENTITY a.xen "<ulink url='&a.xen.url;'>&os; port naar Xen mailinglijst</ulink>">
 <!ENTITY a.xen.name "<ulink url='&a.xen.url;'>freebsd-xen</ulink>">
 
 <!ENTITY a.xfce.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-xfce">
 <!ENTITY a.xfce "<ulink url='&a.xfce.url;'>XFCE voor &os; mailinglijst</ulink>">
 <!ENTITY a.xfce.name "<ulink url='&a.xfce.url;'>freebsd-xfce</ulink>">
 
 <!ENTITY a.zope.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-zope">
 <!ENTITY a.zope "<ulink url='&a.zope.url;'>Zope voor &os; mailinglijst</ulink>">
 <!ENTITY a.zope.name "<ulink url='&a.zope.url;'>freebsd-zope</ulink>">
 
 <!-- Geen echte mailinglijsten -->
 
 <!ENTITY a.bugfollowup "<email>bug-followup@FreeBSD.org</email>">
 <!ENTITY a.bugsubmit "&a.bugfollowup;">
 
 <!ENTITY a.majordomo "<email>majordomo@FreeBSD.org</email>">
 
 <!--
      De volgende lijsten moeten nog even bewaard worden totdat alle
      referenties in de documentatie verwijderd zijn.
 -->
 
 <!ENTITY a.alpha.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-alpha">
 <!ENTITY a.alpha "<ulink url='&a.alpha.url;'>&os; Alpha porting mailinglijst</ulink>">
 <!ENTITY a.alpha.name "<ulink url='&a.alpha.url;'>freebsd-alpha</ulink>">
 
 <!ENTITY a.qa.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-qa">
 <!ENTITY a.qa "<ulink url='&a.qa.url;'>&os; Quality Assurance mailinglijst</ulink>">
 <!ENTITY a.qa.name "<ulink url='&a.qa.url;'>freebsd-qa</ulink>">
 
 <!ENTITY a.smp.url "&a.mailman.listinfo;/freebsd-smp">
 <!ENTITY a.smp "<ulink url='&a.smp.url;'>&os; symmetric multiprocessing mailinglijst</ulink>">
 <!ENTITY a.smp.name "<ulink url='&a.smp.url;'>freebsd-smp</ulink>">
Index: translations/nl_NL.ISO8859-1
===================================================================
--- translations/nl_NL.ISO8859-1	(revision 40366)
+++ translations/nl_NL.ISO8859-1	(revision 40367)

Property changes on: translations/nl_NL.ISO8859-1
___________________________________________________________________
Modified: svn:mergeinfo
## -0,0 +0,1 ##
   Merged /head/nl_NL.ISO8859-1:r39942-40365